Το Ρωμαϊκό γένος κατά τον 10ο αιώνα #2

Μετά τα προλεγόμενα της πρώτης ανάρτησης στη σημερινή ανάρτηση θα περάσω στις πηγές του 10ου αιώνα. Αυτές είναι:

  1. Ιστορίες όπως αυτή του Γενέσιου (γραμμένη γύρω στο 940, εξιστορεί τα γεγονότα του 9ου αιώνα) και του Λέοντα του Διακόνου (γραμμένη κατά το διάστημα 995-1000, εξιστορεί τις εκστρατείες του Νικηφόρου Φωκά και του Ιωάννη Τζιμισκή, την έχω περιγράψει σε τρεις αναρτήσεις, #1, #2, #3). Κατά την ίδια περίοδο γράφτηκαν τα πρώτα βιβλία των «Συνεχιστών Θεοφάνους», γράφτηκαν κάποιες από τις συνέχειες του χρονικού του Γεωργίου του Μοναχού (το δικό του γνήσιο χρονικό τελειώνει με τον θάνατο του Θεόφιλου το 842) και ο Μανουήλ ο Πρωτοσπαθάριος έγραψε ένα χαμένο χρονικό που χρησιμοποίησε ως πηγή ο Συμεών ο Λογοθέτης/Μάγιστρος για το δικό του χρονικό, το οποίο (σύμφωνα με τον Warren Treadgold) ολοκλήρωσε το τελευταίο έτος της βασιλείας του Νικηφόρου Φωκά (969).
  2. Τακτικά εγχειρίδια (η καινοτομία της περιόδου), όπως τα «Τακτικά» του Λέοντος του Σοφού (γράφτηκαν λίγο μετά το 900, έχω κάνει ήδη μια λεξικολογική και εθνολογική ανάρτηση γι΄αυτό το σύγγραμμα), η «Στρατηγική Έκθεσις» του Νικηφόρου Φωκά (γράφτηκε γύρω στο 965), το «Περὶ Παραδρομής» που συγγράφηκε την ίδια περίοδο με τη «Στρατηγική Έκθεση» από υψηλόβαθμο αξιωματικό του επιτελείου του Νικηφόρου Φωκά και τα «Τακτικά» του Νικηφόρου Ουρανού (γράφτηκαν γύρω στο 1000)
  3. Τα πάμπολλα γραπτά του Κωνσταντίνου Ζ΄ Πορφυρογέννητου, ίσως ο πολυγραφότερος των βυζαντινών αυτοκρατόρων
  4. Άλλες πηγές όπως οι επιστολές του Πατριάρχη Νικολάου Α΄ Μυστικού, τα ποιήματα του Ιωάννη Κυριώτη του Γεωμέτρη κλπ.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο 10ος αιώνας είναι ίσως ο πρώτος βυζαντινός αιώνας με αφθονία πηγών από όλα τα γραμματειακά είδη. Ιδιαίτερη αξία έχουν τα τακτικά εγχειρίδια γιατί δεν είναι μόνο περιγραφικά, αλλά και ρυθμιστικά, δηλαδή παρέχουν πληροφορίες για την κανονιστική ταυτότητα την οποία οι στρατηγοί καλούνται να προωθήσουν ενεργά στους στρατιώτες τους και απευθύνονται σε ένα εγγράμματο κοινό ευρύτερο του στενού κύκλου των κλασικιζόντων λογίων.

Να ξεκαθαρίσω σε αυτό το σημείο ότι η διαδικασία συγκέντρωσης του υλικού από τις προρρηθείσες πηγές δεν έχει ολοκληρωθεί και, συνεπώς, αυτά που θα παραθέσω σ΄αυτήν τη σειρά αναρτήσεων είναι μόνο η πρώτη φουρνιά. Ενδεχομένως στο μέλλον να προκύψει και κάτι άλλο αξιόλογο που μέχρι στιγμής δεν έχει υποπέσει στην υπόληψή μου.

1. Το γένος των Ρωμαίων

Το πρώτο πράγμα που πρέπει να παρατεθεί σε μια συζήτηση για το «Ῥωμαίων γένος» είναι η απάντηση του όρου στις πηγές της εποχής μας. Ο Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος παρέδωσε έναν λόγο στους στρατηγούς των μικρασιατικών θεμάτων (Δημηγορία Κωνσταντίνου βασιλέως πρὸς τοὺς τῆς ἀνατολῆς στρατηγούς) τον οποίο μπορείτε να διαβάσετε εδώ. Ο λόγος παραδόθηκε στους στρατηγούς της ανατολής πριν από μια εκστρατεία όπου μαζί με τα μικρασιατικά στρατεύματα θα συνεξεστράτευαν και τα στρατεύματα των θεμάτων Θράκης και Μακεδονίας. Αν και υπάρχουν πολλά που αξίζει να σχολιαστούν από αυτόν τον λόγο, εδώ θα περιοριστώ στα βασικότερα.

[Δημηγορία, 1] καὶ πῶς γὰρ οὐν ἀγαλλιᾶν χρὴ καὶ σκιρτᾶν καὶ γεγηθέναι, ὁπότε τοιᾶυτα στρατεύματα, τοιοῦτον ἀνδρεῖον καὶ γενναιότατον λαόν, τοιούτους Ῥωμαίων προμάχους καὶ ὑπερασπιστὰς ὁ Θεὸς τῇ ἑαυτοῦ κληρονομίᾳ δεδώρηται.

Εδώ ο Πορφυρογέννητος λέει ότι πρέπει να αγαλλιάζει όποιος βλέπει αυτούς τους ανδρείους και γενναιότατους στρατιώτες, αυτούς τους προμάχους και υπερασπιστές των Ρωμαίων, τους οποίους ο θεός δώρησε στον Περιούσιο Λαό του. Σε αυτό το χωρίο «οἱ Ῥωμαῖοι» παρουσιάζονται ως ο «Περιούσιος Λαός» του θεού.

[Δημηγορία, 7-8] Ταῦτα καὶ πρὸς τὰ τῆς ἀνατολῆς φιλόχριστα καὶ θεοσύλλεκτα φαμεν στρατεύματα καὶ πρὸς τοὺς ἀπὸ Μακεδονίας καὶ Θρᾴκης συνεστρατεύσαντας ὑμῖν, καὶ δηλοῦμεν καὶ γνωρίζομεν· καὐτοὶ γὰρ οὗτοι συστρατιῶται καὶ συνέκδημοι γεγόνασιν ὑμῶν, καὶ πολλάκις ἐν πολέμοις άριστεύσαντες κατεφάνησαν· ἡλίκα γὰρ ἐν Λαγγοβαρδίᾳ σταλέντες κατὰ τῶν ἐχθρῶν ἀνέστησαν τρόπαια, καὶ ὅπως τοὺς ἐναντιούμενους τῇ βασιλείᾳ ἡμῶν ἐχειρώσαντο τε καὶ καθυπέταξαν, ἡμᾶς μαρτυροῦντας προσδέξασθε. Μετ΄αὐτῶν οὖν ὡς μιᾶς καὶ βασιλείας καὶ δεσποτείας καὶ δοῦλοι καὶ στρατιῶται τυγχάνοντες τὴν παροῦσαν ἐκστρατείαν προθύμως ποιήσατε ἀδελφικῶς πρὸς αὐτοὺς διακείμενοι καὶ πατρικῶς τῆς αὐτῶν σωτηρίας φροντίζοντες· συνεργοὶ γὰρ ἡμῶν ἀπεστάλησαν, καὶ κοινωνοὶ τῶν ὑμετέρων κινδύνων καὶ ἀριστευμάτων γεγένηνται.

Εδώ ο Πορφυρογέννητος περιγράφει τη σύσταση του στρατεύματος που επαινεί. Είναι «τὰ τῆς ἀνατολῆς φιλόχριστα καὶ θεοσύλλεκτα στρατεύματα» που βρίσκονται υπό τις διαταγές των στρατηγών στους οποίους απευθύνεται ο βασιλέας «καὶ πρὸς τοὺς ἀπὸ Μακεδονίας καὶ Θρᾴκης συνεστρατεύσαντας ὑμῖν» (τα στρατεύματα από τα θέματα Μακεδονίας και Θράκης που συνεκστρατεύουν μαζί σας). Ο αυτοκράτορας στη συνέχεια ζητεί από τους μικρασιάτες στρατηγούς να μην υποτιμήσουν τα βαλκανικά στρατεύματα γιατί και αυτά «πολλάκις ἐν πολέμοις ἀριστεύσαντες κατεφάνησαν», όπως σε μια πρόσφατη εκστρατεία τους στη Λαγγοβαρδία (νότια Ιταλία) και τους θυμίζει ότι μαζί με αυτούς (μετ΄αὐτῶνσυναποτελούν τους υπήκοους («δούλους») και στρατιώτες της ίδιας βασιλείας και δεσποτείας (ὡς μιᾶς καὶ βασιλείας καὶ δεσποτείας καὶ δοῦλοι καὶ στρατιῶται τυγχάνοντες). Επομένως, πρέπει να τους φερθούν «ἀδελφικῶς»(ως ομόφυλους Ρωμαίους) και να φροντίσουν «πατρικῶς» (όπως ο πατέρας στα παιδιά του) για την σωτηρία τους.

[Δημηγορία, 8] Πᾶσιν ὑμῖν, ὡς ἐμοῖς σπλάγχνοις καὶ μέλεσι, τὰ αὐτὰ παραινῶν καὶ διὰ τῆς παρούσης φθεγγόμενος γραφῆς πέποιθα ἐπὶ Χριστὸν τὸν ἀλήθινὸν θεόν, τὸν μόνον ἀθάνατον βασιλέα, καὶ τοιαύταις ἐλπίσιν ἐπερείδομαι, ὡς οὐ καταισχυνεῖτε μου τὴν εἰς ὑμᾶς προσδοκίαν, οὐκ ἀποσβέσετε τὰς ἐλπίδας, οὐ τὴν εὐγνωμοσύνην ἀμβλύνετε, οὐ νοθεύσετε τὴν δούλωσιν, ἀλλ΄ ὡς τῆς βασιλείας ἡμῶν μὲν γνήσιοι καὶ πιστότατοι δοῦλοι τε καὶ ὑπήκοοι καὶ τοῦ Ῥωμαϊκοὺ γένους ὑπέρμαχοι στερροὶ καὶ ἀκαταγώνιστοι τοιαύτην καὶ τοσαύτην τὰ νῦν καὶ τὴν ἀνδρείαν καὶ ἄλλην πᾶσαν εὐτολμίαν καὶ γενναιότητα ἐπεδείξασθε.

Ο Πορφυρογέννητος συνεχίζει χαρακτηρίζοντας όλουςπᾶσιν ὑμῖν») ως «σπλάγχνα και μέλη του» και τους πληροφορεί ότι είναι πεπεισμένος ότι δεν θα ατιμάσουν τις προσδοκίες που έχει γι΄αυτούς και δεν θα αποσβήσουν τις ελπίδες που τρέφει γι΄αυτούς, ότι δεν θα αμβλύνουν την «εὐγνωμοσύνην» και δεν θα νοθεύσουν την «δούλωσιν» [προς τη βασιλεία], αλλά θα αποδείξουν πως είναι «τῆς βασιλείας ἡμῶν μὲν γνήσιοι καὶ πιστότατοι δοῦλοι τε και ὑπήκοοι καὶ τοῦ Ῥωμαϊκοῦ γένους ὑπέρμαχοι στερροὶ καὶ ἀκαταγώνιστοι».

Λίγο πιο πάνω, ο Πορφυρογέννητος εκθειάζει την φήμη που έχουν αποκτήσει τα ρωμαϊκά στρατεύματα στις αλλότριες χώρες των εθνικών/βαρβάρων, τόσο των πολεμίων όσο και των μισθοφόρων (μοῖραι τινες τῶν τοιούτων ἐθνῶν μεθ΄ὑμῶν συνεξεστράτευσαν, οἱ συνόντες ὑμῖν ἐθνικοὶ) που ενίοτε συνεκστρατεύουν με τους Ρωμαίους.

[Δημηγορία, 6] Περὶ μὲν γὰρ τῆς ὑμῶν ἀνδρείας πολλὴ καὶ μεγάλη φήμη τῶν ἐθνικῶν κατεκράτει ἀκοῶν, ὡς ἀνυπόστατον ἔχετε τὴν ὁρμήν, ὡς ἀσύγκριτον τὴν ἀνδρείαν κέκτησθε, ὡς ἀταπείνωτον τὸ φρόνημα πρὸς πολέμους ἐνδείκνυσθε. ἐπεὶ δὲ νῦν μοῖραι τινες τῶν τοιούτων ἐθνῶν μεθ΄ὑμῶν συνεξεστράτευσαν, τῶν μὲν ἄλλων, τῶν ἐν τοῖς προτέροις ταξειδίοις ἀριστευσάντων αὐταῖς ὄψεσι τὸ τε ἀνδρεῖον καὶ γενναῖον ἐξεπλάγησαν, νῦν καταπλαγήτωσαν καὶ τὴν ὑμῶν εὐτολμίαν, θαυμασάτωσαν τὴν πρὸς βαρβάρους ἀνίκητον ἰσχὺν καὶ ἀήττητον. γένεσθε μοι καὶ τῶν ἐθνῶν θαῦμα καὶ ἔκπληξις, καὶ τῶν ὁμοφύλων ἰσχὺς καὶ κραταίωσις· νευρώσατε τὰς ψυχάς, κρατύνατε τοὺς βραχίονας, παραθήξατε τοὺς ὀδόντας δίκην ἀγρίων συῶν, καὶ μηδεὶς νῶτα δοῦναι τοὶς ἐχθροῖς πειραθῇ, ὡς ὅ γε τοῦτο κατὰ νοῦν βαλλόμενος πρότερον τὴν ἑαυτοῦ ἀπαγορεύσει ζωήν. λαληθήτωσαν τὰ ὑμῶν ἀριστεύματα καὶ ἐν ταῖς ἀλλοτρίαις χώραις, ἐκπλαγήτωσαν καὶ οἱ συνόντες ὑμῖν ἐθνικοὶ τὰ ὑμῶν κατορθώματα, γενέσθωσαν κήρυκες τοῖς αὐτῶν συμφυλέταις τῶν τε τροπαίων καὶ νικοποιῶν συμβόλων, ὡς ἂν ὑμᾶς ἐργασαμένους θεάσονται.

Εδώ ο Πορφυρογέννητος πληροφορεί τα στρατεύματα ότι η ανδρεία τους έχει γίνει ξακουστή στους «ἐθνικούς» και ότι οι ξένοι μισθοφόροι (μοῖραι τινες τῶν τοιούτων ἐθνῶν) που έτυχε να συνεκστρατεύσουν «μεθ΄ὑμῶν» εξεπλάγησαν από την ανδρεία και γενναία κορμοστασιά τους και την ευτολμία τους, και θαύμασαν την «πρὸς βαρβάρους ἀνίκητον ἰσχὺν καὶ ἀήττητον». Συνεχίζει ο βασιλέας επαινώντας τα στρατεύματα για το ότι έχουν γίνει «καὶ τῶν ἐθνῶν θαῦμα καὶ ἔκπληξις, καὶ τῶν ὁμοφύλων ἰσχὺς καὶ κραταίωσις» και επαναλαμβάνει ότι «λαληθήτωσαν τὰ ὑμῶν ἀριστεύματα καὶ ἐν ταῖς ἀλλοτρίαις χώραις» και έγιναν «κήρυκες τοῖς αὐτῶν συμφυλέταις» των κατορθωμάτων σας «οἱ συνόντες ὑμῖν ἐθνικοὶ».

Ο λόγος ξεκαθαρίζει ότι οι στρατιώτες είναι οι «Ῥωμαίων πρόμαχοι καὶ υπερασπισταί» και οι «τοὺ Ῥωμαϊκοῦ γένους ὑπέρμαχοι στερροὶ καὶ ἀκαταγώνιστοι». Αυτό το γένος των Ρωμαίων συνίσταται από τους χριστιανούς υπηκόους της βασιλείας των Ρωμαίων, οι οποίοι συναποτελούν την «Θεοῦ κληρονομία», δηλαδή τον «περιούσιο λαό» του θεού. Οι Ρωμαίοι είναι μεταξύ τους «ὁμόφυλοι» και οφείλουν να είναι «ἀδελφικῶς διακείμενοι» μεταξύ τους και «γνήσιοι καὶ πιστότατοι δοῦλοι τε καὶ ὑπήκοοι» της βασιλείας των Ρωμαίων.

Από την άλλη, εκτός των ορίων της Ῥωμανίας υπάρχουν «αἱ ἀλλότριαι χῶραι» όπου ζουν «τὰ ἔθνη», «οἱ ἐθνικοί» και «οἱ βάρβαροι». Τα μέλη των βάρβαρων εθνών είναι και αυτά μεταξύ τους «συμφυλέται».

Ωστόσο, η ρωμαϊκή στρατιωτική υπεροχή που εκθειάζει στον παραπάνω λόγο ο Πορφυρόγεννητος γύρω στο 950 μ.Χ. άρχισε να φαίνεται δειλά δειλά μετά το 930 μ.Χ., γιατί ο 10ος αιώνας ξεκίνησε στραβά για τους Ρωμαίους.

Στις αρχές του 10ου αιώνα, η κυρίαρχη δύναμη στα Βαλκάνια ήταν η Βουλγαρία του Τσάρου Συμεών. Η αποκορύφωση της βουλγαρικής στρατιωτικής ισχύος ήταν οι συντριπτικές νίκες κατά των Ρωμαίων στη μάχη του Βουλγαρόφυγου το 896, στη μάχη της Αγχιάλου το 917 και στη μάχη των Πηγών το 921. Μέχρι τον θάνατο του Συμεών το 927 τα βουλγαρικά στρατεύματα λεηλατούσαν ανενόχλητα τα βαλκανικά εδάφη, με τις επιδρομές τους να φτάνουν μέχρι τον Ισθμό της Κορίνθου (918 και 921), και μάλλον μέχρι και την βόρεια Πελοπόννησο (ο Βίος του Αγίου Πέτρου του Άργους αναφέρει επιδρομή «αβάπτιστων (; ) βαρβάρων» στην Αργολίδα και ο Αρέθας την ίδια εποχή μετέβη στην γενέθλιά του Αχαΐα, για να επιβλέψει την επιδιόρθωση [λεηλατημένων; ] εκκλησιών). Ο Florin Curta ερμηνεύει την αναφορά των Σκλαβησιάνων του Οψικίου εκείνη την περίοδο στην Πελοπόννησο ως έκτακτη μετάθεση για την αμυντική ενίσχυση της περιοχής. Τα βαλκανικά ρωμαιοβουλγαρικά σύνορα κατά την ίδια περίοδο ήταν πολύ ρευστά. Ένα σχόλιο του Αρέθα αναφέρει Βουλγαρική κατοχή της «Καδμείας» (η ακρόπολη της Θήβας) και στον Βίο του Οσίου Λουκά του Στειριώτη αναφέρεται ότι ο Όσιος Λουκάς εκείνη την περίοδο αναγκάστηκε να καταφύγει με τους συντοπίτες του στην Πελοπόννησο (σλδ 39, «ἐκεῖνος, σὺν ὅλῳ τῷ γένει καὶ γνωστοῖς περαιοῦται εἰς Κόρινθον») επειδή:

[Βίος Λουκά, σλδ 38] Συμεών γὰρ ὁ τοῦ σκυθικοῦ ἔθνους ἄρχων, Βουλγάρους αὐτοὺς οἴδαμεν συνήθως καλεῖν, τὰς πρὸς Ῥωμαίους σπονδὰς ἀθετήσας, ἐχώρει κατὰ πάσης ἠπείρου, […] ἐξανδραποδιζόμενος τε και ληιζόμενος καὶ τοὺς μὲν ζωῆς, τοὺς δὲ ἐλευθερίας ἀποστερῶν καὶ ὑποφόρους ποιούμενος.

loukas-symeon

symeon-helladic-raids

Ο Συμεών «αποστέρησε την ελευθερία» κάποιων Ελλαδικών όταν αυτούς «ὑποφόρους ποιούμενος». Σύμφωνα με ορισμένες βυζαντινές πηγές, ο Συμεών εκείνη την περίοδο άρχισε να αυτοπροβάλλεται ως «Βασιλέας των Ρωμαίων». Αυτό συνέβη σε μια εποχή που ο νόμιμος διάδοχος Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος ήταν ακόμα ανήλικος και την εξουσία στην Κωνσταντινούπολη ασκούσε μια ομάδα επιτρόπων, ανάμεσα στους οποίους ήταν και ο Πατριάρχης Νικόλαος Α΄ Μυστικός. Ο Πατριάρχης έστειλε μια σειρά επιστολών προς τον Συμεών προσπαθώντας να τον πείσει να σταματήσει τις επιθέσεις του. Σε αυτές τις επιστολές ο Νικόλαος Α΄ αναφέρεται στα διακριτά γένη Ρωμαίων και Βουλγάρων που συναποτελούν το γένος Χριστιανών. Ο στόχος του είναι διπλός. Από τη μια, με τη ρητορική της χριστιανικής αδελφοσύνης (ως Πατριάρχης έχει την κηδεμονία αμφότερων των χριστιανικών γενών, τα οποία δεν πρέπει να πολεμούν μεταξύ τους) προσπαθεί να πείσει τον Συμεών να σταματήσει τις επιθέσεις του σε αδελφούς Χριστιανούς. Από την άλλη, τον βομβαρδίζει αδιάκοπα με τη διάκριση Ρωμαίων και Βουλγάρων (είναι μια τριανταριά επιστολές, με την διάκριση να επαναλαμβάνεται περίπου 4 φορές ανά επιστολή) προσπαθώντας να προσεθίσει τον Συμεών στην ιδέα ότι Ρωμαίοι και Βούλγαροι είναι διακριτά γένη, ώστε να τον πείσει ότι είναι αλλόφυλος των Ρωμαίων και, κατά συνέπεια, ότι είναι παράλογο να νομίζει ότι μπορεί να γίνει βασιλέας των Ρωμαίων, επειδή οι Ρωμαίοι δεν πρόκειται ποτέ να τον αποδεχτούν ως βασιλέα τους.

Παραθέτω μια σελίδα του Αντώνη Καλδέλλη και παραδείγματα από τις επιστολές 6, 9, 16, 19, 20 και 23 του Πατριάρχη Νικολάου Α΄ προς τον Συμεών, καθώς και την επιστολή 102 προς τον «ηγεμόνα των Σαρακηνών», η οποία διακρίνει το «Σαρακηνῶν γένος» από το «Ῥωμαϊκὸν γένος». Στην τελευταία επιστολή ο Πατριάρχης συστήνεται ως ο «ἀνάξιος πατὴρ τοῦ Χριστιανικοῦ λαοῦ» και ζητεί από τον ηγεμόνα των Σαρακηνών να δείχνει στους Ρωμαίους αιχμαλώτους ανθρωπιά παρόμοια με αυτήν που δείχνουν οι «τῶν Ῥωμαίων βασιλεύοντες» στους Σαρακηνούς αιχμαλώτους. Οι τελευταίοι, σύμφωνα με τον Πατριάρχη, αν και αναγκάζονται να ζήσουν μακριά από πατρίδα, συγγενείς και φίλους, έχουν εντούτοις πρόσβαση στις ίδιες βασικές ανέσεις  «οἷα τοῖς ὁμογενέσιν καὶ ὁμοπίστοις» (όπως οι ομογενείς και ομόπιστοί τους πίσω στην πατρίδα), μέχρι και μουσουλμανικό τέμενος για να προσεύχονται (τῆς ὑμετέρας θρησκείας ἀφωρισμένον εὐκτήριον). Οι επιστολές του Πατριάρχη Νικολάου Α΄ έχουν εκδοθεί σε πρωτότυπο κείμενο και αγγλική μετάφραση από τους R.J.H Jenkins & L.G. Westering στο σύγγραμμαNicholas I, Patriarch of Constantinople, Letters: Greek Text and English Translation (Dumbarton Oaks, 1973).

mystikos-symeon

mystikos-symeon-6

mystikos-symeon-9

mystikos-symeon-16

mystikos-symeon-19-20

mystikos-symeon-23

mystikos-sarakenoi1

mystikos-sarakenoi2

[επιστολή 6] (γρ. 1-2) Καὶ πρότερον ἃ ἐγράφη, τέκνον ἐμόν, ὑπὲρ τοὺ κοινῇ συμφέροντος Ῥωμαίων καὶ Βουλγάρων ἐγράφη,

(γρ. 35-41) φείσασθαι μὲν τῆς καταλαμβανούσης ἀμφότερα τὰ γένη, Ῥωμαίους τέ φημι καὶ Βουλγάρους, συμφορᾶς […] μέλλουσιν ὑποστῆναι συμφορῶν τὰ ἀμφότερα ἔθνη […]

[επιστολή 9, γρ. 24-31] τὸ τῶν Βουλγάρων γένος πρὸς ἑαυτὸν ᾠκειώσατο καὶ εἰς ἀδελφότητα τῷ Ῥωμαϊκῷ γένει συνῆψεν καὶ τὴν αὐτὴν παρέσχε τιμὴν, τὸ καλεῖσθαι τούτους Χριστιανούς, […] ζημιώσαι δὲ τὸ Βουλγάρων γένος […] ἃ μὲν ἐκ τοῦ ὑμετέρου γένους , ἃ δὲ ἐξ ἡμῶν,

[επιστολή 16, γρ. 37-40] Ἀναλόγισε, υἱέ μου, ἄξια ποιῶν τῆς σῆς μεγάλης συνέσεως, τὰς χύσεις τῶν αἱμάτων Ῥωμαίων καὶ Βουλγάρων, αἱ τὴν γῆν ἐμόλυναν ὅτε ὁ παγχάλεπος ἐκεῖνος συνέστη πόλεμος μεταξύ τῶν γενῶν ἑκατέρων.

[επιστολή 19, γρ 22-5] μὴ γράφε τοῦ δέξασθαι σε βασιλέα καὶ κύριον τοὺς ἄρχοντας τῆς Ῥωμαϊκῆς βασιλείας καὶ τὸν λαόν, ἀμήχανον γὰρ τοῦτο γενέσθαι, καὶ οὐδεὶς τοῦτον τὸν λόγον ἀνέχεται ἀκοαῖς παραδέξασθαι·

[επιστολή 20, γρ. 118-21] Τί πρὸς ἀλλοτρίαν ἐλαύνεις χώραν; Ἀρκέσθητι τῇ παρὰ θεοῦ δεδομένῃ σοι. Τί πλεονεκτεῖν ἐπιζητεῖς ἅ μὴ ἀσφαλῶς ἴσως ἕξεις; Κατάλιπε τοὺς Ῥωμαίων τόπους τῆς ἀξίας τυχὼν φιλοφρονήσεως, καὶ πρὸς τὰ οἴκοι ἐπάνελθε.

[επιστολή, 23] (γρ. 6-7) καὶ νῦν δὲ γράφω τῆς αὐτῆς προαιρέσεως ὑπάρχων καὶ τῆν αὐτὴν ἔχων κηδεμονίαν ὑπὲρ ἑκατέρου γένους, Βουλγάρων φημὶ καὶ Ῥωμαίων,

(γρ. 17-36) καὶ τοῦ σοῦ γένους […] τοῦ Ῥωμαίων βασιλεύειν γένους […] πρὸς τὸ Βουλγάρων ἐπιδείξασθαι γένος

[επιστολή 102] (γρ. 31) Καὶ γὰρ πολλῶν ὑπαρχόντων οἶς τὸ Ῥωμαϊκὸν σεμνύνεται γένος,

(γρ. 57-67) Ἄκουε, οὖν, τοῦ Σαρακηνοῦ γένους ὁ μέγας καὶ ὑπερκείμενος ἄνθρωπος. Ῥωμαίων οἱ ἐξ ἀρχῆς βασιλεύσαντες οὕτω τὰ περὶ αἰχμαλώτοις διέταξαν. […] καὶ τῶν ἄλλων ὅσα πρὸς τὴν ἀνθρωπίνην ζωήν συντελεῖ οἷα τοῖς ὁμογενέσιν καὶ ὁμοπίστοις, καὶ τοῖς τῆς ὑμετέρας θρησκείας  ἀφωρισμένον εὐκτήριον.

(γρ. 81-3) διὰ τί ἔμελλον οἱ σήμερον λαχόντες βασιλεύειν τοῦ Ῥωμαϊκοῦ γένους τοιαῦτα χαλεπὰ είς τοὺς ὁμοφύλους ὑμῶν διαπράξασθαι,

(γρ. 94-5) Ἀλλ΄ὅμως καὶ ταῦτα πραττόντων ὑμῶν τὸ φιλάνθρωπον τοῦ Ῥωμαϊκοῦ γένους οὐ μιμεῖται τὴν βιαιότητα,

(γρ. 111-12) Οὐν ἔστιν, οὐκ ἔστιν, ὦ τοῦ Σαρακηνῶν γένους ὁ παρὰ θεοῦ τὴν ἐξουσίαν ἐγκεχερισμένος

Επιχειρήματα παρόμοια με αυτά που προβάλλει στον Συμεών ο Πατριάρχης Νικόλαος Α΄ βρίσκουμε και στην επιστολή του Θεόδωρου Δαφνοπάτη προς τον ίδιο τσάρο. Παραθέτω το τμήμα της επιστολής από το κεφάλαιο του Καλδέλλη στο βιβλίο Two Romes: Rome and Constantinople in Late Antiquity (Oxford University Press, 2015, μπορείτε να διαβάσετε την ελληνική μετάφραση του κεφαλαίου εδώ)  και την ελληνική μετάφραση του κεφαλαίου από τον Άγι Μαρίνη:

daphnopates

Αξίζει να δούμε τι έγραψε ο Θεόδωρος Δαφνοπάτης στον Συμεών της Βουλγαρίας […]:

«Το ότι έχεις αιχμαλωτίσει μερικούς ανθρώπους του λαού μας μέσω των επιδρομών και των κατακτήσεών σου δεν πρόκειται να σε κάνει αυτοκράτορα των Ρωμαίων. Δεν είναι αυτοί μαζί σου από δική τους ελεύθερη βούληση, αλλά δια της βίας και του πολέμου. Δραπετεύουν από εσένα και έρχονται σε εμάς τους δικούς τους ανθρώπους. Αν δηλαδή κάποιοι Βούλγαροι έρθουν σε εμάς θα πρέπει να λάβουμε το όνομα «αυτοκράτωρ των Βουλγάρων»; Ποιων Ρωμαίων θεωρείς τον εαυτό σου αυτοκράτορα;»

Σε άλλο σημείο ο Δαφνοπάτης ισχυρίζεται «ότι είναι αισχρό να αποδέχονται οι Ρωμαίοι ως αυτοκράτορα κάποιον που δεν είναι Ρωμαίος

Προσέξτε ότι τόσο ο Δαφνοπάτης όσο και Βίος του Οσίου Λουκά («τοὺς δὲ ἐλευθερίας ἀποστερῶν καὶ ὑποφόρους ποιούμενος») προσπαθούν να τονίζουν το ιδεολόγημα ότι οι Ρωμαίοι είναι «ελεύθεροι» μόνον όταν ζουν στο «αὐτοδέσποτον τῶν Ῥωμαίων κράτος». Το ότι οι αρχές της Κωνσταντινούπολης (Νικόλαος Μυστικός, Δαφνοπάτης) προέβαλαν αυτό το επιχείρημα δεν έχει και τόσο σημασία, γιατί ως εξουσιαστικό κέντρο είναι λογικό να προβάλουν οποιαδήποτε δικαιολογία στον Συμεών προκειμένου να δικαιολογήσουν την αποκλειστικότητα στους υπηκόους τους. Ωστόσο, έχει ενδιαφέρον ότι και ο Βίος του Οσίου Λουκά μιλάει για «αποστέρηση ελευθερίας». Αυτό σημαίνει ότι ο συγγραφέας του Βίου αποδέχεται την κανονιστική τάξη (normative orderτης Κωνσταντινούπολης ή, για να το πω πιο απλά, έχει χάψει την προπαγάνδα της Κωνσταντινούπολης ότι οι Ελλαδικοί είναι Ρωμαίοι και «ελεύθεροι» μόνον όταν άρχονται από τον βασιλέα των Ρωμαίων που έχει την έδρα του στην Κωνσταντινούπολη. Όπως είπε αιώνες νωρίτερα ο Ηράκλειος «ἁπάντων πατρίς ἡ βασιλίς».

patris-basilis

Από την ανάγνωση των «Τακτικών» του Λέοντος του Σοφού προκύπτει το συμπέρασμα ότι οι υπήκοοι του βασιλέα των Ρωμαίων αν και περιγράφονται ως «ἔθνος Χριστιανῶν» δεν είναι μόνο Χριστιανοί, αλλά είναι επιπλέον και Ρωμαίοι, κάτι που τους διακρίνει από τους Βούλγαρους ομόθρησκούς τους. «Είναι ντροπή για Ρωμαίους, και ακόμα περισσότερο για Χριστιανούς» η μη τήρηση όρκων που έχουν δοθεί «ὑπὸ θεῷ μεσίτῃ».

[Τακτικά, 20.39] Αἰσχύνη γὰρ Ῥωμαίοις καὶ μάλιστα Χριστιανοῖς, τῶν ἄλλων ἐθνῶν τὰς οἰκείας πίστεις τηρούντων, τούτους ἀπίστους περὶ τὰ συμφωνούμενα ὑπὸ Θεῷ μεσίτῃ ἐλέγχεσθαι.

[Τακτικά, 18.40] καὶ γὰρ τῶν ἡμετέρων δυνάμεων κατὰ Σαρακηνῶν ἀσχολουμένων Τούρκους ἡ θεία πρόνοια ἀντὶ Ῥωμαίων κατὰ Βουλγάρων ἐστράτευσε […] ἵνα μὴ ἑκόντες Ῥωμαῖοι Χριστιανοὶ Χριστιανῶν Βουλγάρων αἵμασι χραίνοιντο.

[Τακτικά, 18.42] Ἀλλὰ Βουλγάρων τὴν ἐν Χριστῷ εἰρήνην ἀσπαζομένων καὶ κοινωνούντων τῆς εἰς αὐτὸν πίστεως Ῥωμαίοις,

Ο συγγραφέας του Βίου του Οσίου Λουκά δεν αναφέρεται σε επιδρομή «Χριστιανών» στην Ελλάδα, αλλά σε επιδρομή του «σκυθικοῦ ἔθνους, Βούλγαρους αὐτοὺς οἴδαμεν συνήθως καλεῖν». Ο Florin Curta κατανοεί την παραπάνω φράση ως «αυτοί που στην δημώδη/καθημερινή γλώσσα αποκαλούμε Βούλγαρους» (by “Scythians”, about whom “we know that in the vernacular (they) are called Bulgarians”, σλδ 170 και σημ. #17, σλδ 297 σε αυτό το βιβλίο).

luke-vernacular

Και επειδή δεν αρκούσε να προσεθιστεί μόνο ο Συμεών στην ιδέα ότι εντός της Ρωμανίας κατοικεί το γένος των Ρωμαίων, στα τακτικά εγχειρίδια του 10ου αιώνα οι λόγοι που πρέπει να εκφωνεί ο στρατηγός στο στράτευμά του ξεκινούν με την επίκληση «ἄνδρες Ῥωμαῖοι» και τονίζεται η διάκριση Ρωμαίων και αλλογενών.

Στο «Περί παραδρομής», όταν ο στρατηγός καταλαμβάνει μια κλεισούρα πρέπει να παραινεί όλο το στράτευμά του με τα εξής λόγια:

andres-romaioi

[Περί παραδρομής, κεφ. 23] Περὶ τῆς ὑποστροφῆς τῶν πολεμίων καὶ κατασχέσεως τῆς κλεισούρας

(25-27) καὶ αὐτὸν μετὰ παντὸς τοῦ στρατεύματος διελθεῖν καὶ καταλαβεῖν ἐν ᾦ τόπῳ ὁ κατ΄αὐτῶν ἐξαρτύεται πόλεμος, σοῦ δὲ καταλαμβάνοντος ἐν τῇ κλεισούρᾳ […]

(29-33) παραινέσαι τε αὐτοῖς παρρησίᾳ, πρὸς ἀνδρίαν δε αὐτοὺς ἐπαλείφων καὶ εὐτολμίαν, ἐποτρύναι δὲ καὶ τὸ πρόθυμον αὐτῶν, οἷα στρατηγὸς ἄριστος, μελισταγεῖ παραινέσει·

«ἄνδρες», λέγων, «Ῥωμαῖοι, στῶμεν ἀκλινῶς καὶ ἐδραῖως· στῶμεν ἀνδρικῶς καὶ γενναίως. […]»

Τα παραπάνω λόγια προς τους στρατιώτες δεν προέρχονται από κάποιο «μυθιστόρημα» που έγραψε η κλασικίζουσα ελίτ της Κωνσταντινούπολης. Είναι μέρος του πρωτοκόλλου που οφείλει να ακολουθήσει ο στρατηγός, όταν καταλαμβάνει μια κλεισούρα με σκοπό να την υπερασπιστεί.

Το ενδιαφέρον είναι ότι στην ιστορία του Λέοντος του Διακόνου, οι στρατηγοί λίγο πριν τη μάχη εκφωνούν παρόμοιες εκφράσεις στις οποίες υπενθυμίζουν στους άνδρες τους ότι είναι Ρωμαίοι:

Λόγια του Νικηφόρου Φωκά προς τους άνδρες του στην εκστρατεία ανάκτησης της Κρήτης:

[1.6] Μὴ οὖν νωθείᾳ καὶ μέθῃ προϊστάμεθα τὸν καιρὸν, ἁλλὰ Ῥωμαῖοι τελοῦντες τὸ νεανικὸν καὶ γενναῖον τῆς ἡμῶν εὐγενείας παράστημα ἐν τοῖς ἀγῶσιν ἐπιδειξόμεθα.

Λόγια του Λέοντα Φωκά (ο αδελφός του αυτοκράτορα) προς τους άνδρες του πριν από τη συμπλοκή με τους Αγαρηνούς του Χαμβδάν:

[2.3] πλήθει δὲ καὶ ταῖς φάλαγξιν οὐκ ἂν φαίη τις ἀξιόμαχον. Δεῖ οὖν Ῥωμαίους ὄντας μεμηχανῆσθαι τε καὶ βεβουλεύσθαι δεόντως, ἐν τοῖς ἀπόροις ἐξευρίσκειν τὰ πρόσφορα, αἱρείσθαι τε πρὸ τῶν δεινῶν τὰ ξυμφέροντα.

Λόγια του Ιωάννη Τζιμισκή πριν από τις μάχες με τους Ρως:

[8.3] Ἐπιρρώσαντες οὖν τοὺς θυμοὺς, καὶ λογισάμενοι, ὅτι Ῥωμαῖοι ἐστε, οἱ τὸ ἀντίξουν ἅπαν τὸ πρόσθεν ὅπλοις καταστρεφόμενοι, ἕπεσθε τὴν ταχίστην, τὴν σφῶν ἀρετὴν ἐπὶ τῶν ἔργων ἐπιδεικνύμενοι.

[8.10] ἤδη δὲ τοῦ φωσφόρου καταφερομένου πρὸς δυσμὰς, τὴν ἵππον ὁ βασιλεὺς ἀνὰ κράτος αὐτοὶς ἐπιρράξας, ἐμβοήσας τε, Ῥωμαίους ὄντας ἐπὶ τῶν ἔργων τὴν σφῶν ἀρετὴν ἐπιδείκνυσθαι, τῶν ἀνδρῶν ἐπέρρωσε τὰ φρονήματα.

Αν κρίνω από το λόγο που το εγχειρίδιο «Περί παραδρομής» υποδεικνύει στον στρατηγό, οι παραπάνω λόγοι δεν πιστεύω ότι είναι «μυθιστορηματικές επινοήσεις» του Λέοντα, αλλά μέρος της πραγματικής καθημερινής στρατιωτικής πράξης. Τέτοιοι λόγοι τόσο κατά την εκγύμναση του στρατού όσο και πριν από τη μάχη προωθούν στους απλούς στρατιώτες την κανονιστική ταυτότητα «Ρωμαίου».

Τα «Τακτικά» του Λέοντος του Σοφού εξηγούν σε κάποια φάση το τέχνασμα που πρέπει να ακολουθούν οι στρατηγοί για να πιάνουν τους κατασκόπους των εχθρών που ενδεχομένως να έχουν εισχωρήσει στο στρατόπεδο. Ο στρατηγός, όταν θέλει να κάνει έλεγχο, πρέπει να δώσει ξαφνικά εντολή στους αξιωματικούς του να διατάξουν τους στρατιώτες τους να εισέλθουν αμέσως στις τέντες τους (σκηνές 10 ατόμων, γνωστές και ως κοντουβέρνια). Ο κατάσκοπος, αν υπάρχει, είτε θα μπει σε κάποιο τυχαίο κοντουβέρνιο, όπου θα τον αναγνωρίσουν οι συσκηνίτες ως ξένο (ὡς ξένος ἐπιγινώσκεται), είτε θα μείνει έξω μην ξέροντας που να πάει (ἢ γὰρ ἔξωθεν ἱστάμενος συνέχεται ὡς μὴ εἰδὼς ποῦ ἀπελθεῖν). Όσοι πιάνονται με αυτόν τον τρόπο, συνεχίζουν τα Τακτικά, «εἴτε Ῥωμαῖοι δοκοῦσιν εἶναι εἴτε ἀλλογενεῖς» (είτε μοιάζουν για Ρωμαίοι είτε για αλλογενείς), πρέπει να ανακρίνονται.

[Τακτικά, 17.89] Ἐὰν δὲ βουληθῇς κατασκόπους κρατῆσαι τῶν ἐχθρῶν, […] εἴτε στρατιώτης εἴτε παῖς ἐστιν, ἕκαστος εἰς τὴν ἰδίαν τένταν ἵνα εἰσέλθει, καὶ μηδεὶς τολμήσῃ ἔξωθεν τῆς τέντας εὑρεθῆναι ἐπεὶ σωφρονίζεται. […] ἓν γὰρ γίνεται τῶν δύο εἰς τὸν κατάσκοπον· ἢ γὰρ ἔξωθεν ἱστάμενος συνέχεται ὡς μὴ εἰδὼς ποῦ ἀπελθεῖν ἢ καί, ὡς εἰκός, ἐὰν θαρρήσῃ εἰσέλθειν ἔν τινι τῶν κοντουβερνίων, ὡς ξένος ἐπιγινώσκεται καὶ παραδίδοται τῷ ἄρχοντι τοῦ κοντουβερνίου. πάντας οὖν τοὺς ὁπωσοῦν κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον εὑρισκομένους δεῖ κρατεῖσθαι, εἴτε Ῥωμαῖοι δοκοῦσιν εἶναι εἴτε ἀλλογενεῖς, καὶ ἐξετάζεσθαι ὥστε ἐκεῖθεν εὑρίσκεσθαι τὴν ἀλήθειαν.

Έχουμε, με άλλα λόγια, ένα χωρίο τακτικού εγχειριδίου που εξηγεί τη συνήθη στρατιωτική πράξη σε στρατόπεδο, το οποίο θεωρεί ως δεδομένη την διάκριση «Ῥωμαίων» και «ἀλλογενῶν». Σύμφωνα με αυτό το χωρίο οι απλοί στρατιώτες διαθέτουν την ικανότητα να κρίνουν ποιος μοιάζει για Ρωμαίος και ποιος για αλλογενής. Πως το καταφέρνουν αυτό;

Τα κεφαλαία 39 και 42 του εγχειρίδιου «Περί παραδρομής» βοηθάνε αν διαβαστούν mutatis mutandis. Στο κεφάλαιο 39 με τίτλο «Περί νυκτοπόλεμου» ένα προτεινόμενο τέχνασμα για τη σύγχυση των πολεμίων είναι «τοὺς δὲ τῇ γλώσσῃ τῶν ἐναντίων χρωμένους ἐπιφανεῖν τίνας τῶν οἰκείων καὶ πρὸς ἑαυτοὺς καλεῖν δῆθεν φεύγοντας, ὥστε τοὺς ἐναντίους ἀκούοντας τῶν κραζόντων καὶ πειθομένους αὐτοὺς οἰκείους εἶναι διὰ τὸ ὁμόγλωσσον, ἀφέντας τὸ στρατόπεδον κατόπιν τούτων ἀκολουθεῖν». Το κεφάλαιο 42 «Περί κατασκόπων» συμπληρώνει τα «Τακτικά» του Λέοντος, σύμφωνα με τα οποία, οι «ἐξπλοράτωρες/κατάσκοποι» πρέπει να φαίνονται άφοβοι/χαλαροί στην πολέμια χώρα, ώστε να μοιάζουν για «ὁμόγενεῖς» των πολεμίων. Το «Περί Παραδρομής» προσθέτει ότι πρέπει να γνωρίζουν καλά τα ήθη («ἔθη») και την γλώσσα («διάλεκτον») των πολεμίων.

[Τακτικά, 17.77] καὶ τοὺς μὲν ἐξπλοράτωρας ἤτοι κατασκόπους δῆθεν ἀφοβώτερον συνδιάγειν τοῖς πολεμίοις, ὥστε ὁμογενεῖς αὐτοὺς εἶναι νομίζεσθαι […]

[Περὶ παραδρομής, 42, γρ. 33-5] ἀναγκαῖον δὲ πάντως αὐτοὺς εἶναι φρονίμους τὴν φύσιν, τὰ ἔθη τῶν πολεμίων καθ΄οὓς πέμπονται καλῶς ἡσκημένους καὶ τὴν διάλεκτον ἠκριβωμένους αὐτῶν, εἴτα ἐμπείρους τῶν τόπων καθ΄οὓς διαβήσονται.

Έχω υπογραμμίσει και την ενδιαφέρουσα πληροφορία από το κεφάλαιο «Περί κατασκόπων» ότι όταν οι γειτονικοί πολέμιοι βρίσκονται σε εμφύλιο πόλεμο (εἰ δὲ ἐμφύλιος ὁ πόλεμος ᾖ τῶν γειτόνων), ο Ρωμαίος στρατηγός δεν πρέπει να κάνει επιδρομές στην χώρα τους (ἡρεμεῖν ἄμεινον) γιατί «εἰρηνεύουσι γὰρ ὡς τὰ πολλά πρὸς αὐτοὺς οἱ ὁμόφυλοι ἐπιόντων τῶν ἀλλοφύλων» (οι διχασμένοι ομόφυλοι συχνά συμφιλιώνονται, όταν εισβάλλουν στα μέρη τους αλλόφυλοι).

paradrome-39-42

Ποια είναι τα κοινά χαρακτηριστικά των Ρωμαίων;

Τα παραπάνω χωρία από το «Περί παραδρομής» δείχνουν ότι για να νομιστεί κάποιος «οἰκεῖος/ὁμογενὴς τῶν πολεμίων» πρέπει να γνωρίζει καλά τα ήθη και την γλώσσα τους. Mutatis mutandis αυτό φυσικά ισχύει και για τους ίδιους τους Ρωμαίους και μας παρέχει μια ιδέα για το πως αξιωματικοί και στρατιώτες μπορούν να κάνουν την διάκριση που προϋποθέτει η φράση «εἴτε Ῥωμαῖοι δοκοῦσιν εἶναι εἴτε ἀλλογενεῖς». Όπως θα δείξω στην επόμενη ανάρτηση, είναι κατά τον 10° αιώνα που πρωτοαπαντά σε βυζαντινό κείμενο (το Χρονικό του Συμεών του Λογοθέτη/Μαγίστρου)  η περιγραφή της Ελληνικής γλώσσας ως «Ῥωμαίων φωνή», δηλαδή ρωμαϊκή γλώσσα. Αυτό δείχνει εδραίωση της πεποίθησης ότι «οἱ Ῥωμαῖοι» αποτελούν μονόγλωσση κοινότητα και, κατά συνέπεια, αρχίζουν ν΄αναγνωρίζουν τους «οἰκείους […] διὰ τὸ ὁμόγλωσσον».

Ο Πορφυρογέννητος στη «Δημηγορία»  ζητεί από τους μικρασιάτες στρατηγούς να φερθούν «ἀδελφικῶς» στα στρατεύματα των θεμάτων Θράκης και Μακεδονίας, επειδή «μετ΄αὐτῶν οὖν ὡς μιᾶς καὶ βασιλείας καὶ δεσποτείας καὶ δοῦλοι καὶ στρατιῶται τυγχάνοντες», δηλαδή είναι αμφότεροι υπήκοοι και στρατιώτες της ίδιας βασιλείας και δεσποτείας.

Τα «Τακτικά» του Λέοντα του Σοφού γράφουν σε ένα σημείο πως τα «Τουρκικά» (Ουγγρικά) ήθη διαφέρουν από αυτά των Βουλγάρων μόνο στο ότι οι Βούλγαροι βαπτίστηκαν χριστιανοί και σταδιακά εγκατέλειψαν «τὸ ἄγριον καὶ νομαδικὸν» του χαρακτήρα τους υιοθετώντας τα Ρωμαϊκά ήθη.

[Τακτικά, 18.59] Ταῦτα μὲν τὰ τῶν Τούρκων ἤθη τοσούτῳ μόνον διαφέροντα τῶν Βουλγάρων, ὅσῳ τὴν Χριστιανῶν οὗτοι ἀσπασάμενοι πίστιν καὶ τοῖς Ῥωμαϊκοῖς ἐπ΄ὀλίγον μετεβάλλοντο ἤθεσι, τότε τὸ ἄγριον καὶ νομαδικὸν τῷ ἀπίστῳ συναποβαλόντες.

Αυτό προϋποθέτει ότι οι Ρωμαίοι έχουν κοινά /εθνικά «Ῥωμαϊκὰ ἤθη», κάποια από τα οποία υιοθέτησαν οι Βούλγαροι. Όπως θα εξηγήσω στην επόμενη ανάρτηση, κατά τη γνώμη μου αυτά τα εθνικά Ρωμαϊκά ήθη εννοεί ο Πορφυρογέννητος, όταν γράφει ότι ο Ρωμανός Λεκαπηνός (που ήταν Αρμένιος που είχε γεννηθεί εκτός Ρωμανίας, στη Λακάπη του Εμιράτου της Μελιτηνής) δεν ήταν «τῶν παρηκολουθηκότων ἐξ΄ἀρχῆς τοῖς Ῥωμαϊκοῖς ἐθισμοῖς».

Ας δούμε τι γράφει ένα άλλο χωρίο από το ίδιο βιβλίο. Όταν ένας συλληφθείς προδότης των Ρωμαίων και οι αλλοδαποί πολέμιοι δίνουν διαφορετικές εκδοχές για τα σχέδια των πολεμίων, ποια από τις δύο μεριές πρέπει να πιστέψει ο στρατηγός;

Η απάντηση είναι ενδιάφερουσα: ο στρατηγός δεν πρέπει να πιστέψει τα λόγια των πολεμίων, γιατί ο Ρωμαίος προδότης παραμένει πάντοτε «ὁμοδίαιτος» καὶ «συγγενής» του, ο οποίος βρέθηκε σε μια στιγμή αδυναμίας ενώ, αντίθετα, οι αλλοδαποί εχθροί είναι «φύσει πολέμιοι καὶ διὰ πάντων ἀλλότριοι».

[Τακτικά, 20.164]  τίνι πιστεύσῃς μᾶλλον ἢ πάντως τῷ βουλευθέντι προδότῃ καὶ μηνύσαντι, ἀλλὰ μὴ τοῖς λόγοις τῶν πολεμίων; οὗτος γάρ, εἰ καὶ προδότης, ἀλλὰ καὶ ὁμοδίαιτος πάντοτε καὶ συγγενὴς καὶ χρήμασιν ἴσως ὑποφθαρεὶς ἃ λαβεῖν οὐκ ἔφθασεν ἤ λαβὼν ἠθέτησεν, ἐκεῖνοι δὲ φύσει πολέμιοι καὶ διὰ πάντων ἀλλότριοι.

Το ενδιαφέρον από αυτό το χωρίο είναι ότι υπαινίσσεται ένα αίσθημα αλληλεγγύης των Ρωμαίων που απορρέει από την οικειότητα και τη «συγγένειά» τους, το οποίο τους διακρίνει από τους «διὰ πάντων ἀλλοτρίους» αλλοδαπούς.

2. Τα αντικείμενα δεούσης συλλογικής αφοσίωσης των Ρωμαίων

Ο Λέων ΣΤ΄στα «Τακτικά» του υπενθυμίζει στο στρατηγό να φροντίζει ώστε οι στρατιώτες του να μην κακομεταχειρίζονται τους πλησιόχωρους «ὑποτελεῖς τῆς βασιλείας ἡμῶν» και ιδίως τους γεωργούς, γιατί το γεωργικό και στρατιωτικό μέρος της πολιτείας (ακολουθώ την ορολογία του Συριανού) είναι «ἐπιτηδεύματα λίαν ἀναγκαία πρὸς ἔθνους σύστασιν και διαμονήν» (αναγκαία για τη συναρμογή και επιβίωση του έθνους). «Αἱ δὲ ἄλλαι ἐπιτηδεύσεις δεύτεραι τούτων ἐμοὶ καταφαίνονται.» Οι γεωργοί και οι στρατιώτες, ως μέλη της ίδιας πολιτείας, βρίσκονται σε μια κατάσταση αλληλωφελούς συμβίωσης: οι γεωργοί τρέφουν τους στρατιώτες και οι στρατιώτες προστατεύουν τους γεωργούς. «Διὰ τοῦτο καὶ ἀναγκαῖον ἀεὶ τούτων ἐπιμελεῖσθαι καὶ τὰ ὑπὲρ αὐτῶν φροντίζειν ἑκάστοτε», ώστε οι στρατιώτες «δικαίως τρεφόμενοι ἀνδραγαθώσιν» (να τρέφονται σωστά, ώστε να ανταποδίδουν με πολεμικά ανδραγαθήματα) και οι γεωργοί «μὴ ἀδικούμενοι εὐχαὶς αὐτοὺς ταῖς ἁρμοζούσαις προπέμπουσιν» (να μην αδικούνται, ώστε να προπέμπουν τις αρμόζουσες ευχές προς τους στρατιώτες).

Εδώ οι «ὑποτελεῖς τῆς βασιλείας ἡμῶν» παρουσιάζονται ως «ἔθνος» που έχει συναρμοστεί πολιτικά με «κοινωνικό συμβόλαιο» αλληλωφέλειας. Ο θεματικός στρατηγός οφείλει πρωτίστως να φροντίζει για την τήρηση αυτού του συμβολαίου στο θέμα του.

[Τακτικά, 11.9] Μάλιστα δὲ φροντίσεις καὶ τῶν πλησιοχώρων ὑποτελῶν τῆς βασιλείας ἡμῶν, ἵνα μὴ ἀδικοῦνται παρὰ τῶν στρατιωτῶν, καὶ κατεξαίρετον τῶν γεωργῶν. δύο γὰρ ταῦτα μοι δοκοῦσιν ἐπιτηδεύματα λίαν ἀναγκαῖα πρὸς ἔθνους σύστασιν καὶ διαμονὴν, γεωργικὴ μὲν τρέφουσα καὶ αὔξουσα τοὺς στρατιώτας, στρατιωτιὴ δὲ ἐκδικοῦσα καὶ περιφυλάττουσα τοὺς γεωργούς. αἱ δὲ ἄλλαι ἐπιτηδεύσεις δεύτεραι τούτων ἐμοὶ καταφαίνονται. διὰ τοῦτο καὶ ἀναγκαῖον ἀεὶ τούτων ἐπιμελεῖσθαι καὶ τὰ ὑπὲρ αὐτῶν φροντίζειν ἑκάστοτε, ὡς ἄν καὶ οἱ στρατιῶται δικαίως τρεφόμενοι ἀνδραγαθῶσιν καὶ οἱ γεωργοὶ μὴ ἀδικούμενοι εὐχαῖς αὐτοὺς ταῖς ἁρμοζούσαις προπέμπουσιν.

Ο νόμος της «διαφύλαξης του αζημίου και αβλαβούς των ημετέρων γεωργών» επαναλαμβάνεται στα παρακάτω χωρία τα οποία υποδεικνύουν διαφορετική συμπεριφορά σε χώρα «τῶν ὑπηκόων ἡμῶν» και σε πολέμια χώρα. Προφανώς, το «κοινωνικό συμβόλαιο» δεν ισχύει για τους γεωργούς της πολέμιας χώρας.

[9.16] Ὅτ΄ ἄν δὲ ἐν τῇ χώρᾳ τῶν ὑπηκόων ἡμῶν τὴν διάβασιν τοῦ στρατοῦ ποιῇς, φείδεσθαι καὶ ἀποφεύγειν τοὺς γεωργηθέντας τόπους τοῖς στρατιώταις παράγγελλε, εἴτε χωράφια είσιν εἴτε ἀμπελῶνες ἤ κῆποι, καὶ μὴ διαβαίνωσι μέσον αὐτῶν, ἵνα φυλάττῃς τοὺς ὑποτελεῖς ἡμῶν καὶ γεωργοὺς ἀζημίους κατὰ τὸν παρ΄ἡμῶν σοι παρεκτεθέντα νόμον.

[9.18] Τὸν ὅμοιον δὲ τρόπον ποιεῖν καὶ τὸν ἀπ΄ἐκείνου, καὶ ἕκαστος ἄρχων τὸ αὐτὸ ποιείτω. οὕτως γὰρ καὶ ἡ σὴ εὐταξία καὶ ἡ τῶν ἀρχόντων καὶ ἡ τοῦ στρατοῦ καὶ τὸ ἀβλαβὲς τοῦ γεωργοῦ διαφυλαχθήσεται.

[9.22] Ὅτ΄ἀν δὲ ἐν τῇ πολεμίᾳ τὴν ὁδοιπορίαν ἐπάγῃς τοῦ στρατοῦ, χρή σε ταύτην φθείρειν καὶ καίειν καὶ κατατέμνειν. ζημία γὰρ χρημάτων καὶ καρπῶν ἔνδεια ἐλάττονας ποιεῖ τοὺς πολεμίους καὶ τὸν πόλεμον ἀσθενέστερον, ὥσπερ ἡ τούτων περιουσία μᾶλλον τρέφει τοῦτον καὶ αὐξάνει.

Αλλού τα «Τακτικά» υποδεικνύουν στο στρατηγό να βάζει τους «καντάτωρες» να επιτελούν «προτρεπτικὴν νουθεσίαν» προς πόλεμο στους στρατιώτες, κατά την οποία θα τους υπενθυμίζουν το μισθό που προκύπτει από την πίστη τους στον Θεό (σωτηρία της ψυχής), τις ευεργεσίες των βασιλέων (αυτά που έχουν κάνει οι βασιλείς γι΄αυτούς), τις προηγούμενες νίκες τους, ότι ο αγών τους είναι «ὑπὲρ Θεοῦ» και «ὑπὲρ ὅλου τοῦ ἔθνους» και, επιπλέον (πλέον δὲ) «ὑπὲρ τῶν ἀδελφῶν τῶν ὁμοπίστων, εἰ τύχοι, καὶ ὑπὲρ γυναικῶν καὶ τέκνων καὶ πατρίδος), «ὅτι αἰωνία μένει ἡ μνήμη τῶν ἀριστευόντων κατὰ πολέμους ὑπὲρ τῆς τῶν ἀδελφῶν ἐλευθερίας» και, τέλος, ότι στον αγώνα εναντίον των απίστων «ὅτι ἡμεῖς μὲν τὸν Θεὸν ἔχομεν φίλον […] ἐκεῖνοι δὲ ἐναντίον αὐτὸν ἔχουσι διὰ τῆς εἰς αὐτὸν ἀπιστίας». Είναι ευπρόσδεκτα όποια άλλα παρόμοια λόγια μπορούν να σκαρφιστούν οι καντάτωρες, επειδή αυτά διεγείρουν τις ψυχές περισσότερο και από τα χρήματα.

[Τακτικά, 12.57] Λέγειν δὲ τοὺς καντάτωρας πρὸς τὸν στρατὸν προτρεπτικά τινα πρὸς τὸν πόλεμον τοιαῦτα· πρῶτον μὲν ἀναμιμνήσκοντας τῶν μισθῶν τῆς εἰς Θεὸν πίστεως καὶ τὰς ἐκ βασιλέων εὐεργεσίας καὶ τινων ἐπιτυχιῶν προγεγενημένων. καὶ ὅτι ὁ ἀγὼν ὑπὲρ Θεοῦ ἐστι καὶ τῆς εἰς αὐτὸν ἀγάπης καὶ ὑπὲρ ὅλου τοῦ ἔθνους. πλέον δὲ ὑπὲρ τῶν ἀδελφῶν τῶν ὁμοπίστων, εἰ τύχοι, καὶ ὑπὲρ γυναικῶν καὶ τέκνων καὶ πατρίδος καὶ ὅτι αἰωνία μένει ἡ μνήμη τῶν ἀριστευόντων κατὰ πολέμους ὑπὲρ τῆς τῶν ἀδελφῶν ἐλευθερίας καὶ ὅτι κατὰ τῶν τοῦ Θεοῦ ἐχθρῶν ὁ τοσοῦτον ἀγὼν καὶ ὅτι ἡμεῖς μὲν τὸν Θεὸν ἔχομεν φίλον τὸν ἔχοντα ἐξουσίαν τῆς ῥόπῆς τοῦ πολέμου, ἐκεῖνοι δὲ ἐναντίον αὐτὸν ἔχουσι διὰ τῆς εἰς αὐτὸν ἀπιστίας καὶ εἴ τι ἕτερον τούτοις ὅμοιον ἐπινοούντας ποιεῖσθαι τὴν προτρεπτικὴν νουθεσίαν. πολλὰ γὰρ ἰσχύει τοιοῦτος λόγος εὐκαίρως γινόμενος διεγεῖραι ψυχὰς μᾶλλον ἤ χρημάτων πλῆθος.

Τα αντικείμενα αφοσίωσης της πρώτης πρότασης είναι ο Θεός, ο βασιλεύς (στον οποίον οι υπήκοοι οφείλουν αφοσίωση ως ανταμοιβή για «τὰς ἐκ βασιλέων εὐεργεσίας» που έχουν λάβει) και «ὅλον τὸ ἔθνος». Ο πληθυντικός αριθμός στην φράση «τὰς ἐκ βασιλέων εὐεργεσίας» μάλλον υπάρχει για να συμπεριλάβειαυτόν που ο βασιλέας έχει ορίσει ως διάδοχο και συμβασιλέα. Το αντικείμενο αφοσίωσης «ὅλον τὸ ἔθνος» χρειάζεται και αυτό κάποια διερεύνηση. Ποιο είναι «ὅλον τὸ ἔθνος»; Είναι εν γένει όλοι οι Χριστιανοί ή αποκλειστικά οι Χριστιανοί της Ρωμανίας, δηλαδή οι Ρωμαίοι Χριστιανοί; Αυτό το ερώτημα θα απαντηθεί παρακάτω. Η δεύτερη πρόταση του παραπάνω χωρίου ξεκινάει με την φράση «πλέον δὲ» (επιπλέον) και συνεχίζει με την παράθεση ορισμένων ακόμα αντικειμένων αφοσίωσης: «οἱ ὁμόπιστοι ἀδελφοί» (Χριστιανοί), «οι γυναίκες και τα τέκνα» των στρατιωτών και η «πατρίς» τους. Ποια είναι η «πατρίς» των στρατιωτών; Όπως ανέφερα στην προηγούμενη ανάρτηση, ο Κικέρων πίστευε ότι οι άνθρωποι έχουν δύο πατρίδες: μία γενέθλια και μία ευρύτερη «θετή» που τους παρέχει το δικαίωμα του πολίτη, δηλαδή η Res Publica Romana = Ρωμαϊκή Πολιτεία. Ο Γιάννης Στουραΐτης, στη συνέντευξη με την οποία μας τίμησε με τον Περτίνακα, πιστεύει ότι η πατρίδα που εννοείται σε αυτό το χωρίο είναι ο γενέθλιος τόπος των στρατιωτών και, κατά συνέπεια, τα «Τακτικά» δεν προωθούν την ιδεολογία της Ρωμανίας ~ Ρωμαίων Πολιτείας ως ευρύτερης πατρίδας.

Σύμφωνα με τον Στουραΐτη:

Για παράδειγμα, ο πατριωτισμός που εκφράζεται στα Τακτικά του Λέοντος του Σοφού δεν μπορεί να θεωρηθεί εκ προοιμίου ένδειξη εθνικισμού, ως μίας λειτουργικής πολιτικής ιδεολογίας που καθόριζε την ταύτιση των Ρωμαίων υπηκόων με την ιδέα ενός ρωμαϊκού έθνους. Οι έννοιες που χρησιμοποιούν οι Βυζαντινοί εκείνης της εποχής για να ορίσουν τη ρωμαϊκή κοινότητα ως μία εδαφικά οριοθετημένη πολιτική κοινότητα είναι: Ρωμαίων αρχή, Ρωμαίων βασιλεία, ή Ρωμαίων πολιτεία. Εκτός του ότι η έννοια του έθνους δεν είναι αυτή μιας πολιτικής κοινότητας στις βυζαντινές πηγές, ο όρος Ρωμαίων έθνος είναι απών από την ιστοριογραφία αυτής της περιόδου (ο συνώνυμος όρος Ρωμαίων γένος εμφανίζεται μόνον μία φορά στον Συνεχιστή του Θεοφάνη). Ακόμη και ο ίδιος ο Λέων, που χρησιμοποιεί την έννοια έθνος στα Τακτικά, δεν την συνδυάζει με την πολιτική ρωμαϊκότητα, αλλά με την θρησκευτική ταυτότητα των υπηκόων του (έθνος χριστιανών) αποδίδοντάς της έτσι ένα διαφορετικό περιεχόμενο από αυτό που έχει ο όρος σήμερα. Επιπλέον όταν απευθύνεται στους απλούς στρατιώτες των θεμάτων, δεν μιλάει για ρωμαϊκή πατρίδα αλλά συνδέει προσεκτικά την έννοια της υπεράσπισης της πατρίδας με την υπεράσπιση των οικογενειών τους (γυναικών και παιδιών), πράγμα που υποδεικνύει ότι για τους περισσότερους από αυτούς (οι οποίοι δεν ήταν μόνον Γραικορωμαίοι, αλλά και Σλαβο-, Αρμενιο-, Βλαχορωμαίοι κτλ) ο όρος γινόταν αντιληπτός ως ο τόπος καταγωγής τους (αφού αυτή είναι η πρωταρχική σημασία του όρου τον μεσαίωνα), δηλαδή αφορούσε την περιοχή του θέματός τους, την οποία συνήθως καλούνταν να υπερασπισθούν, και όχι την αυτοκρατορία-πατρίδα. Η ιδέα λοιπόν του πατριωτισμού στα διάφορα στρατιωτικά εγχειρίδια της εποχής δεν πηγάζει από την ιδέα ενός έθνους και του εθνικού εδάφους, αλλά από την πρόσληψη της βασιλεύουσας πόλης-κράτους της Κωνσταντινούπολης, ως κοινής ρωμαϊκής πατρίδας από τα μέλη της ρωμαϊκής άρχουσας τάξης.

Θέλω να ξακαθαρίσω σε αυτό το σημείο τις ενστάσεις μου προς την άποψη του Στουραΐτη. Πρώτον, όπως έδειξα παραπάνω, κατά το πρώτο μισό του 10ου αιώνα οι όροι «Ῥωμαίων γένος», «Ῥωμαϊκὸν γένος» και «Ῥωμαίων ἔθνος» απαντούν 9 φορές συνολικά στα χωρία που παρέθεσα παραπάνω: 8 φορές στις επιστολές του Πατριάρχη Νικολάου Α΄προς τον Τσάρο Συμεών (5 φορές, λ.χ.  επιστολή 6, γρ. 35-41 «φείσασθαι μὲν τῆς καταλαμβανούσης ἀμφότερα τὰ γένη, Ῥωμαίους τέ φημι καὶ Βουλγάρους, συμφορᾶς […] μέλλουσιν ὑποστῆναι συμφορῶν τὰ ἀμφότερα ἔθνη […]») και τον ηγεμόνα των Σαρακηνών (3 φορές, επιστολή 102, όπου το «Ῥωμαϊκὸν γένος» αντιπαραβάλλεται στο «Σαρακηνῶν/Σαρακηνὸν γένος») και μία ακόμα φορά στην «Δημηγορία» του Πορφυρογέννητου όπου τα στρατεύματα που επαινεί είναι «Ῥωμαίων πρόμαχοι», «τοῦ Ῥωμαϊκοῦ γένους ὑπέρμαχοι στερροὶ καὶ ἀκαταγώνιστοι» και των «ἐθνῶν θαῦμα καὶ ἔκπληξις, καὶ τῶν ὁμοφύλων ἰσχὺς καὶ κραταίωσις». Είναι ξεκάθαρο στην «Δημηγορία» ότι οι «ὁμόφυλοι» είναι το «Ῥωμαϊκὸν γένος» που κατοικεί εντός Ρωμανίας και όλοι οι άλλοι είναι «τὰ ἔθνη, οἱ ἐθνικοί, οἱ βάρβαροι» των «ἀλλοτρίων χωρῶν». Δεύτερον, είναι νομίζω ξεκάθαρο ότι τα ίδια τα «Τακτικά» του Λέοντος προφανώς και προωθούν μια κοινή ρωμαϊκή ταυτότητα από τη στιγμή που το χωρίο (17.89) του τεχνάσματος για τη σύλληψη πιθανών κατασκόπων στο στρατόπεδο περιέχει την φράση «εἴτε Ῥωμαῖοι δοκοῦσιν εἶναι εἴτε ἀλλογενεῖς» και από τη στιγμή που τα ίδια τα «Τακτικά» διακρίνουν τους «Χριστιανούς Ρωμαίους» από τους «Χριστιανούς Βούλγαρους» ([20.39] ἵνα μὴ ἑκόντες Ῥωμαῖοι Χριστιανοὶ Χριστιανῶν Βουλγάρων αἵμασι χραίνοιντο). Μου φαίνεται παράλογο ένα πολιτικό κέντρο που, σύμφωνα με τον Στουραΐτη και άλλους μελετητές, δεν προωθεί μια κοινή κανονιστική ρωμαϊκή ταυτότητα στα εδάφη που ελέγχει, από τη μια κατά τον 9° αιώνα να θεσπίζει νόμους που να επιβάλουν «να μην υπάρχει ούτε ένας ακούρευτος Ρωμαίος σε όλη την επικράτεια» (ἁπανταχῇ […] μὴ τινα Ῥωμαῖον ὄντα) και, από την άλλη, γύρω στο 900 να γράφει τακτικά εγχειρίδια στα οποία θεωρεί δεδομένο ότι στα στρατόπεδα οι αξιωματικοί και οι στρατιώτες διαθέτουν τη στοιχειώδη κρίση για το ποιοι μοιάζουν για Ρωμαίοι και ποιοι για αλλογενείςεἴτε Ῥωμαῖοι δοκοῦσιν εἶναι εἴτε ἀλλογενεῖς»). Ο λόγος προς τους στρατιώτες που υποδεικνύει το «Περί παραδρομής» (~965) στον Στρατηγό, ο οποίος αρχίζει με τη φράση «ἄνδρες Ῥωμαῖοι» δείχνει ξεκάθαρα ότι οι απλοί στρατιώτες θεωρούνται Ρωμαίοι.

Ότι οι απλοί στρατιώτες θεωρούνται Ρωμαίοι και στα «Τακτικά» φαίνεται στο χωρίο [6.5] που διατάζει το στρατηγό να οπλίσει με τοξοφάρετρα «πάντας δὲ τοὺς νεωτέρους Ῥωμαίους ἄχρι 40 ἐτῶν».

[6.5] Πάντας δὲ τοὺς νεωτέρους Ῥωμαίους ἄχρι μ΄ ἐτῶν ἀναγκάζεσθαι, εἴτε κατὰ λόγον οἴδασι τοξεῦσαι, εἴτε καὶ μετρίως, τοῦ πάντως τοξοφάρετρα φορεῖν. τῆς γὰρ τοξείας παντελῶς ἀμεληθείσης καὶ διαπεσούσης ἐν τοῖς Ῥωμαίοις τὰ πολλὰ νῦν εἴωθε σφάλματα γίνεσθαι.

Στο [4.1] τα «Τακτικά» ορίζουν ότι οι θεματικοί στρατιώτες δεν πρέπει να επιφορτώνονται με επιπρόσθετες δημόσιες υποχρεώσεις πέρα από τον κοινό φόρο («δημόσιον τέλος»). Ο συγγραφέας χαρακτηρίζει τον κάθε θεματικό στρατιώτη ως «ἡμέτερον συστρατιώτην» επειδή μάχεται «ὑπέρ τε τῆς ἡμῶν βασιλείας καὶ τῆς φιλοχρίστου τῶν Ῥωμαίων πολιτείας».

[Τακτικά, 4.1] ἐκλέξῃ δὲ στρατιώτας ἀπὸ παντὸς τοῦ ὑπὸ σε θέματος, […] δηλονότι ἐλευθέρους τοὺς οἴκους ἔχοντας τῶν ἄλλων ἁπασῶν τοῦ δημοσίου δουλειῶν. οὐ γὰρ βουλόμεθα τὸν ἡμέτερον συστρατιώτηνοὕτω γὰρ ἐγὼ καλῶ τὸν ἀριστεύειν μέλλοντα ὑπέρ τε τῆς ἡμῶν βασιλείας καὶ τῆς φιλοχρίστου τῶν Ῥωμαίων πολιτείας ἐν τοῖς κατὰ πόλεμον ἔργοις– πλὴν μόνον τοῦ δημοσίου τέλους ἑτέρᾳ ὑποκεῖσθαι οἱᾳδήποτε δουλείᾳ.

Εδώ τα αντικείμενα πατριωτικής αφοσίωσης του θεματικού στρατιώτη είναι η Ρωμαίων Βασιλεία και η Ρωμαίων Πολιτεία (Res Publica Romana), ένας πατριωτισμός παρόμοιος με αυτόν που εκφράζει το αγγλικό σλόγκαν “for Queen and Country” που ανέφερα στην προηγούμενη ανάρτηση, ο οποίος έχει βαθιές ρίζες στη Ρωμαϊκή παράδοση. Τα δύο αυτά αντικείμενα εμφανίζονται στο στρατιωτικό όρκο του Βεγέτιου (~400 μ.Χ. “Iurant autem milites omnia se strenue facturos, quae praeceperit imperator, numquam deserturos militiam nec mortem recusaturos pro Romana republica“) και στο «Στρατηγικόν» του Μαυρίκιου ([7.4]«ἐπαγγείλασθαι τε αὐτοῖς τὴν ἐκ βασιλέως ἀμοιβὴν καὶ τὸν ὑπὲρ τῆς εὐνοίας τῆς πολιτείας μισθόν»).

Λίγο παρακάτω τα «Τακτικά» συνιστούν στο στρατηγό να διορίζει ως αξιωματικούς («ἄρχοντες») αυτούς που επιδεικνύονται «ἱκανότατοι» και «ἀνδρειότεροι» και «πιστοὶ καὶ εὐγνώμονες φαίνονται τῇ Ῥωμαϊκῇ ἡμῶν πολιτείᾳ». Ξανά είναι η Ρωμαϊκή Πολιτεία in toto το αντικείμενο πατριωτικής αφοσίωσης.

[Τακτικά, 4.3] Καὶ ὁ μὲν στρατὸς ὅλος διαιρείσθω οὕτως εἰς τάγματα καὶ εἰς δεκαρχίας. ἐπιστήτωσαν δὲ αὐτοῖς ἄρχοντες κατὰ βάνδα καὶ δρούγγους καὶ τούρμας καὶ τὰς ἄλλας δεούσας ἀρχὰς οἱ ἱκανώτατοι ἤγουν ὅσοι καὶ πιστοὶ καὶ εὐγνώμονες φαίνονται τῇ Ῥωμαϊκῇ ἡμῶν πολιτείᾳ, μαρτυροῦνται δὲ καὶ ἀνδρειότεροι.

Ασχέτως με το ποια έννοια έχει ο όρος «πατρίς» στο χωρίο [12.57] (και στα παρακάτω), τα χωρία [4.1] και [4.2] αναμφίβολα προωθούν ένα αίσθημα αφοσίωσης προς την «Ῥωμαϊκὴ ἡμῶν πολιτεία» in toto.

Από εκεί και μετά, τα «Τακτικά» ξεκαθαρίζουν ότι δεν αρκεί να διακατέχεται από πατριωτικό φρόνημα μόνον ο στρατηγός, αλλά έχει την υποχρέωση να ΠΡΟΣΕΘΙΣΕΙ όλους τους αξιωματικούς και όλους τους στρατιώτες του στο ίδιο φρόνημα περί αγώνος «ὑπὲρ συγγενῶν καὶ φίλων καὶ πατρίδος καὶ τοῦ ὅλου τῶν Χριστιανῶν ἔθνους». Ακόμα και αυτοί που δεν έχουν αυτό το φρόνημα πρέπει να «γυμναστούν» επιμελώς και όσο το δυνατόν γίνεται, ώστε «μὴ ἀμοιρεῖν τῆς τοιαύτης άρετῆς, ἀλλ΄εἶναι αὐτοὺς φιλοπάτριδας καὶ εὐπειθεῖς τοῖς ἄρχουσιν, ἢ δι΄ἀγάπην ἤ δια φόβον.»

[18.16] Ἴσθι οὖν, ὦ στρατηγέ, ὅτι οὐ μόνο σὺ αὐτὸς ὀφείλεις εἶναι σπουδαῖος καὶ φιλῶν τὴν πατρίδα, καὶ ὑπὲρ τῆς ὀρθῆς τῶν Χριστιανῶν πίστεως ἕτοιμος, εἰ οὕτως τύχει, καὶ αὐτὴν τὴν ψυχὴν τιθέναι, ἀλλὰ καὶ τοὺς ὑπὸ σε πάντας ἄρχοντας καὶ τῶν στρατιωτῶν ἅπαν τὸ πλῆθος τοιούτους παρασκευάζειν γενέσθαι, ἵνα οἱ μὲν ὄντες ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ καλοῦ τοιοῦτοι μένωσιν, τοὺς δὲ μὴ ὄντας, ὅσον ἔχεις δυνάμεως, διὰ τῆς σῆς ἐπιμέλειας καὶ σπουδῆς γυμναζόμενους μὴ ἀμοιρεῖν τῆς τοιάυτης ἀρετῆς, ἀλλ΄εἶναι αὐτοὺς φιλοπάτριδας καὶ εύπειθεῖς τοῖς ἄρχουσιν, ἤ δι΄ἀγάπην ἤ διὰ φόβον.

[18.17] Εἶναι δὲ αὐτοὺς καὶ καρτερικοὺς πρὸς τοὺς πόνους καὶ ὑπομένειν τοὺς ὑπὲρ τῆς πατρίδος πολέμους (σημ. εδώ έχει αντιγράψει αυτά που γράφει το Στρατηγικόν για το Περσικό έθνος).

[18.19] Καὶ ἐθίζεσθε πάντες ὅμου οἱ διὰ Χριστὸν τὸν Θεὸν ἡμῶν καὶ ὑπὲρ συγγενῶν καὶ φίλων καὶ πατρίδος καὶ τοῦ ὅλου τῶν Χριστιανῶν ἔθνους ἀγωνιζόμενοι εύκόλως ὑποφέρειν καὶ δίψης ὄχλησιν, καὶ δαπάνης ἔνδειαν, καὶ ψύχους καὶ καύματος ἐπιφοράν, καὶ πρὸς τὰ ἐμπίπτοντα, ὠς είκος, δεινὰ γενναίως ἐγκαρτερεῖν, ἔστι γὰρ τῶν ἀποκειμένων μισθῶν ἐκ τε Θεοῦ αὐτοῦ καὶ ἐκ τῆς ἐξ αὐτοῦ βασιλείας ἡμῶν παρ΄ὑμῶν ἐργασία.

Αν συγκρίνουμε τα χωρία [12.57] και [18.19] βλέπουμε ότι στην τριάδα «ὑπὲρ γυναικῶν καὶ τέκνων καὶ πατρίδος» του πρώτου αντιστοιχεί η τριάδα «ὑπὲρ συγγενῶν καὶ φίλων καὶ πατρίδος» του δευτέρου, ενώ στις φράσεις «ὑπὲρ ὄλου του ἔθνους, ὑπὲρ τῶν ἀδελφῶν τῶν ὁμοπίστων» του πρώτου αντιστοιχεί η φράση «ὑπὲρ τοῦ ὅλου τῶν Χριστιανῶν ἔθνους ἀγωνιζόμενοι».

Η αφοσίωση «ὑπὲρ τοῦ ὅλου τῶν Χριστιανῶν ἔθνους» θέτει το εξής πρόβλημα: οι Ρωμαίοι στρατιώτες οφείλουν να δείχνουν αφοσίωση σε όλους τους Χριστιανούς εν γένει ή μόνο στους Ρωμαίους Χριστιανούς της Ρωμανίας;

Η απάντηση σε αυτή την ερώτηση δίνεται στο κεφάλαιο 19 του εγχειρίδιου «Περὶ παραδρομῆς», όπου οι στρατιώτες αγωνίζονται «ὑπὲρ τῶν βασιλέων ἡμῶν τῶν ἁγίων καὶ παντὸς τοῦ Χριστιανικοῦ πληρώματος». Η λέξη κλειδί είναι ο όρος «πλήρωμα».  Με αυτόν τον όρο οι βυζαντινοί περιγράφουν τα μέλη της Ρωμαίων πολιτείας, σύμφωνα με μια αρχαία παρομοίωση της πολιτείας με πλοίο, του οποίου καπετάνιος είναι ο αυτοκράτορας και «πλήρωμα» οι πολίτες. Αυτή η φράση δείχνει ότι «τὸ ὅλον ἔθνος Χριστιανῶν» είναι το «πᾶν Χριστιανικὸν πλήρωμα», δηλαδή μόνον οι Ρωμαίοι Χριστιανοί της Ρωμανίας.

[Περὶ παραδρομής, 19] καὶ χαιρούσῃ ψυχῇ καὶ προθύμῳ καὶ ἀγαλλουμένῃ καρδίᾳ προκινδυνεύειν αἱρῶνται τῶν βασιλέων ἡμῶν τῶν ἁγίων, καὶ παντὸς τοῦ Χριστιανικοῦ πληρώματος.

Το κεφάλαιο έχει ενδιαφέρον γιατί επισημαίνει ότι η απαραίτητη προϋπόθεση για την μέγιστη απόδοση των στρατιωτών είναι η εγγύηση της ελευθερίας αυτών και των οικείων τους. Το κεφάλαιο επιστά την προσοχή σε κάτι φοροσυλλέκτες «άνθρωπάρια» που δεν συνεισφέρουν τίποτε στην κοινή ωφέλεια, οι οποίοι ξεζουμίζουν τον απλό κόσμο και συνιστά για τους στρατιώτες «δεῖ δὲ αὐτοὺς μηδὲ παρὰ τῶν θεματικῶν κριτῶν ἀτιμοῦσθαι, καὶ ὡς ἀνδράποδα κατασύρεσθαι καὶ μαστίζεσθαι». Μόνον αν διασφαλιστεί η κοινωνική δικαιοσύνη μπορούν να αποδώσουν τα μέγιστα οι στρατιώτες και να θυσιάσουν ακόμη και τη ζωή τους «ὑπὲρ θεραπείας τῶν ἁγίων βασιλέων καὶ τῆς τῶν Χριστιανῶν ἐλευθερίας καὶ ἐκδικήσεως».

Αυτό το αίτημα κοινωνικής δικαιοσύνης και η νομοθεσία που διαφυλάττει το δίκαιο των μικροκαλλιεργητών-στρατιωτών, είναι χαρακτηριστικά της Μακεδονικής περιόδου (~860-1040), τα οποία είχαν πάψει να υφίστανται στο δεύτερο μισό του 11ου αιώνα, όταν όλοι πια οι μικροκαλλιεργητές είχαν μετατραπεί σε δουλοπάροικους μεγαλογαιοκτημόνων και όταν οι επαρχίες αρχίζουν ν΄αποστατούν εξαιτίας την αισθανόμενης φορολογικής καταπίεσης.

Αν η Κωνσταντινούπολη φρόντιζε για την παροχή κοινωνικής ελευθερίας και δικαιοσύνης στους θεματικούς στρατιώτες, τότε η πεποίθηση του συγγραφέα του Βίου του Οσίου Λουκά και του Θεόδωρου Δαφνοπάτη ότι ο Συμεών «αποστέρησε την ελευθερία» των Ρωμαίων που είχε καθυποτάξει, ίσως είχε κάποιο νόημα στον απλό κόσμο.

paradrome-19

Η εξήγηση του όρου «πλήρωμα» από τον Καλδέλλη:

pleroma

Στο κεφάλαιο 28 του «Περί παραδρομής», ο συγγραφέας αναφέρει την τακτική εκγύμναση και ξανά την κοινωνική ελευθερία/δικαιοσύνη ως απαραίτητες προϋποθέσεις για να παραμένουν οι στρατιώτες αιζηοί και προσκολλημένοι στα αντικείμενα πατριωτικής αφοσίωσης. Τα αντικείμενα αυτά φαίνονται στις φράσεις «ὑπὲρ τῶν Χριστιανῶν ἀγώνας καὶ πόνους», «ὡς τῶν Χριστιανῶν προμάχους» και «προκινδυνεύειν ἐκθύμως τοῦ βασιλέως ἡμῶν τοῦ ἁγίου καὶ τῆς ἑαυτῶν πατρίδος».

paradrome-28

Η σημασία της τακτικής εκγύμνασης του στρατού επισημαίνεται με την παρατήρηση ότι κατά την αρχαιότητα «πολλοὶ γὰρ τῶν πάλαι Ῥωμαίων καὶ Ἑλλήνων μετὰ πληθύος ὀλίγης στρατιᾶς τῶν γεγυμνασμένων καὶ ἐμπείρων μυρίανδρα στρατόπεδα κατετροπώσαντο». Στην επόμενη ανάρτηση θα σχολιάσω την φράση «οἱ πάλαι Ῥωμαῖοι» αντιπαραβάλλοντας την στην φράση «οἱ σήμερον Ῥωμαῖοι» του ίδιου εγχειρίδιου. Οι συνέπειες της έλλειψης τακτικής εκγύμνασης παρουσιάζονται στην φράση «ἡ γὰρ ἀργία καὶ τὸ μὴ γυμνάζεσθαι πάντῃ ἀνάνδρους καὶ ἐκλελυμένους ἀπεργάζεται». Αντίθετα, οι ακρίτες, δηλαδή αυτοί που κατοικούν «εἰς τὰ ἄκρα τῆς Ῥωμαίων ἀρχῆς», επειδή είναι σε συνεχή πολεμική εγρήγορση λόγω της γειτνίασής τους με τους εχθρούς, «τὸ ἄπαυστον καὶ ἐνδελεχὲς τῶν πολέμων νεανικοὺς ἔτι καὶ γενναίους ἀπεργάζεται

Όσον αφορά την προϋπόθεση κοινωνικής ελευθερίας και δικαιοσύνης για την μέγιστη απόδοση των στρατιωτών, ο συγγραφέας γράφει «καὶ τοὺς οἴκους ἀυτῶν ἐλευθέρους ἀπὸ πάσης ἐπηρείας συντηρήσθαι, κατὰ τοὺς δόξαντας πάλαι Ῥωμαίοις νόμους, προσήκει τιμάσθαι δὲ κατὰ τὸ ἁρμόζων ὡς τῶν Χριστιανῶν προμάχους, καὶ μὴ παρά τινος τῶν φορολόγων ἀτιμούσθαι καὶ καθυβρίζεσθαι μάλιστα. ἡ γὰρ τιμὴ καὶ ἐλευθερία διεγείρει τούτους εἰς εὐτολμίαν […]».

Παραθέτω για σύγκριση τις δύο βασικές πατριωτικές φράσεις του «Περὶ παραδρομής»:

[κεφ. 19] προκινδυνεύειν αἱρῶνται τῶν βασιλέων ἡμῶν τῶν ἁγίων, καὶ παντὸς τοῦ Χριστιανικοῦ πληρώματος

[κεφ. 28] προκινδυνεύειν ἐκθύμως τοῦ βασιλέως ἡμῶν τοῦ ἁγίου καὶ τῆς ἑαυτῶν πατρίδος

Ενώ το αντικείμενο αφοσίωσης «ἡ ἁγία ἡμῶν βασιλεία» παραμένει, το αντικείμενο «πᾶν τὸ Χριστιανικὸν πλήρωμα» δίνει τη θέση του στο αντικείμενο «ἡ ἑαυτῶν πατρίς». Έχοντας ξεκαθαρίσει ότι το «πᾶν χριστιανικὸν πλήρωμα» είναι τα μέλη της πολιτείας, εγείρεται ξανά το ερώτημα του νοήματος της φράσης «ἡ ἑαυτῶν πατρίς»: ποια είναι η «πατρίδα» των στρατιωτών, ο γενέθλιος τόπος τους ή η Ρωμαίων πολιτεία;

Αν το χωρίο έγραφε «ἡ ἡμῶν/ἡμετέρα πατρίς» τότε αυτή θα ήταν αναμφίβολα «ἡ ἡμῶν/ἡμετέρα χώρα», δηλαδή η Ρωμανία. Αντίθετα, εδώ δεν έχουμε τέτοια φραστική δομή, ώστε να είναι ξεκάθαρο και, συνεπώς, η παρατήρηση του Γιάννη Στουραΐτη ότι η «πατρίδα» που εννοείται είναι μόνον ο γενέθλιος τόπος παραμένει εύλογη.

Ωστόσο, παραπάνω έχω επισημάνει δύο χωρία από τα «Τακτικά» του Λέοντος του Σοφού που προβάλλουν την αφοσίωση προς τη «Ρωμαϊκή πολιτεία» in toto και υπάρχουν τα χωρία όπου το αντικείμενο αφοσιώσης είναι «τὸ ὅλον τῶν Χριστιανῶν ἔθνος» και «τὸ πᾶν Χριστιανικὸν πλήρωμα», δηλαδή όλοι οι χριστιανοί της Ρωμαίων πολιτείας.

Ο Συριανός που μάλλον έγραψε το «Περί Στρατηγίας» κατά το δεύτερο μισό του 9ου αιώνα, αναφέρει την υποχρέωση υπεράσπισης «πατρίδος και ομοφύλων» από τις επιδρομές των πολεμίων, αλλά η φράση του είναι πολύ γενική για να μας διαφωτίσει σχετικά με τη σημασία του όρου «πατρίς». Έχει ενδιαφέρον, όμως, ότι οι «ὁμόφυλοι» και το «γένος» για τον Συριανό είναι το «πλήρωμα» της πολιτείας, του οποίου η συνοχή εξασφαλίζεται από τον κοινό νόμο.

[Περί Στρατηγίας, 4, γρ. 11-2] χρὴ δὲ πάντως ἕκαστον τῆς ἰδίας πατρίδος καὶ τῶν ὁμοφύλων ἀντέχεσθαι

[Περί Στρατηγίας, 2] Τίνων χάριν ἐπινοήθησαν τὰ τῆς πολιτείας μέρη

(γρ. 6-13) Τὸ δὲ νομικὸν διὰ τὸ δίκαιον, μάλιστα δὲ διὰ τὰς στάσεις. στάσις δὲ ἐστι πλήθους ὁμοφύλων κατὰ γνώμην διάστασις […] ἐπεὶ δὲ παντελῆ τοῦ γένους ἀναίρεσιν ἠπείλει τὸ πρᾶγμα, διὰ ταύτα ἐπενοήθησαν νόμοι καὶ δικασταὶ, ἵν ὑπὸ τούτων τὰ πλήθη κρινόμενα καὶ πρὸς ἀλλήλους εἰρήνην ἄγοιεν.

syrianos-patris

Όταν οι Βούλγαροι του Συμεών έφτασαν σε μια επιδρομή τους έξω από τα τείχη της Κωνσταντινούπολης και έκαψαν το παλάτι της Αγίας Θεοδώρας, οι Συνεχιστές Θεοφάνους (στα βιβλία της συλλογής που γράφτηκαν κατά τον 10° αιώνα) βάζουν τον αυτοκράτορα Ρωμανό Λεκαπηνό να καλεί σε «ἄριστον» (< *ἀέριστον < *ἠέριστον = «πρωινό», λ.χ. ἠέριος) τους άρχοντες των ταγμάτων και να τους παροτρύνει προς μάχη λέγοντας πως πρέπει να υπερασπιστούν την πατρίδα, (τῆς πατρίδος ὑπεραγωνίσασθαι) με τους Συνεχιστές να προσθέτουν ως επιπρόσθετα αντικείμενα αυτοθυσίας τον βασιλέα και τους Χριστιανούς (ἑτοίμως τῆς αὐτοῦ βασιλείας καὶ τῶν Χριστιανῶν ὑπεραποθνήσκειν).

[Συνεχισταί Θεοφάνους, Ρωμανός Λεκαπηνός, 10, σλδ 401-2] Τῶν δὲ Βουλγάρων πάλιν ἐκστρατευσάντων καὶ μέχρι τῆς ἁγίας Θεοδώρας ἐλθόντων παλατίων καὶ ταῦτα πυρὶ παραδιδόντων, είς ἄριστον ὁ βασιλεὺς Ῥωμανὸς τῶν ταγμάτων ἄρχοντας συνεκάλεσεν, συνόντος αὐτοῖς καὶ τοῦ λεγομένου Σακτίκη. καὶ παρῇνει τούτοις καὶ προὑτρέπετο κατὰ τῶν ἐναντίων ἐξελθεῖν καὶ τῆς πατρίδος ὑπεραγωνίσασθαι. οἱ δὲ συνέθεντο ἑτοίμως τῆς αὐτοῦ βασιλείας καὶ τῶν Χριστιανῶν ὑπεραποθνήσκειν.

lepapenos-patris

Ποια η σημασία του όρου «πατρίς» εδώ;

Αν οι άρχοντες των ταγμάτων είχαν γεννηθεί στην Κωνσταντινούπολη, τότε η «πατρίς» που έπρεπε να υπερασπιστούν ενδέχεται να είναι μόνο ο γενέθλιος τόπος τους.

Ωστόσο, σύμφωνα με τη ρήση του Ηράκλειου «ἁπάντων πατρίς ἡ βασιλίς», η Κωνσταντινούπολη ως Νέα Ρώμη ήταν η «κοινή πατρίδα» όλων των Ρωμαίων (λ.χ. η φράση του Μοδεστίνου που υπάρχει στον Ιουστινιάνειο Πανδέκτη [Dig. 50.1.33] “Roma communis nostra patria est”) και, συνεπώς, ασχέτως με το ν γενέθλιο τόπο τους, όλοι οι Ρωμαίοι έχουν την υποχρέωση να υπερασπιστούν την Κωνσταντινούπολη.

ando-modestinus

Θα κλείσω την ενότητα αυτή παραθέτοντας την άποψη του Paul Magdalino για τη σημασία του όρου «πατρίς» σε ένα χωρίου του Στρατηγικού του Κεκαυμένου από τον 11° αιώνα (~1075). Ο Κεκαυμένος συμβουλεύει τους γιους του να μην φοβούνται «τον θάνατο, ὑπὲρ τῆς πατρίδος καὶ τοῦ βασιλέως», αλλά να φοβούνται «τὸ αἰσχρῶς καὶ ἐπιψόγως ζῆν».

[Κεκαυμένος, σλδ 16, γρ. 9-12] καὶ ἀγωνίζου ἵνα πάντας ὑπερέχῃς εἰς τε βουλὴν, εἰς ἀνδρείαν, εἰς φρόνησιν, εἰς σύνεσιν καὶ εἰς ἀρετήν. καὶ μὴ φοβηθῇς τὸν θάνατον, ὑπὲρ τῆς πατρίδος καὶ τοῦ βασιλέως τοῦτον μέλλειν λαβεῖν. φοβήθητι μᾶλλον τὸ αἰσχρῶς καὶ ἐπιψόγως ζῆν.

kekaumenos-patris

Ο Paul Magdalino στο κεφάλαιό του “Honour among Romaioi” σ΄αυτό το βιβλίο, όπου εξετάζει τα ιδανικά που προβάλλονται στο σύγγραμμα του Κεκαυμένου και στο έπος του Διγενή Ακρίτα, αν και παρατηρεί ότι η σημασία του όρου «πατρίς» σ΄αυτό το χωρίο είναι αβέβαιη, πιστεύει ωστόσο ότι «σχεδόν βέβαια» (almost certainly), η «πατρίς» που εννοείται είναι η Ρωμανία in toto.

Αν ο Magdalino έχει δίκαιο, τότε η φράση του Κεκαυμένου «ὑπὲρ τῆς πατρίδος και τοῦ βασιλέως» είναι ακριβώς ταυτόσημη με το αγγλικό σλόγκαν “for Queen and Country.”

magdalino-patris

3. Η ιδεολογία του «Περιούσιου λαού» ως εθνοδομικός καταλύτης

Η Liah Greenfeld στο βιβλίο της Nationalism: Five Roads to Modernity (Harvard University Press, 1993) παρουσιάζει την άποψη ότι το «πρωτότοκο» Αγγλικό έθνος, είναι το πρώτο έθνος (nation) με την σημερινή έννοια του όρου και ότι η συναρμογή του επιτελέστηκε κατά τον 16° αιώνα. Έχω κάνει δύο αναρτήσεις για το «πρωτότοκο» Αγγλικό έθνος (#1, #2), στην δεύτερη από τις οποίες εκθέτω αναλυτικά τις απόψεις της Greenfeld.

Θέλω να σημειώσω σε αυτό το σημείο ότι, σύμφωνα πάντοτε με την Greenfeld, το Ολλανδικό έθνος είναι μάλλον το «δευτερότοκο» έθνος της ιστορίας (17ος αιώνας) και ότι τα δύο αυτά έθνη, Αγγλικό και Ολλανδικό, ήταν τα μόνα μέχρι το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα.

Το χαρακτηριστκό αυτών των δύο πρώιμων εθνών είναι ότι η συναρμογή τους βασίστηκε σε πρώτη φάση σε μια θεοκεντρική ιδεολογία «Νέου Ισραήλ» και «περιούσιου λαού» και, σε δεύτερη φάση, σε πιο «ώριμους» (κοσμικούς και ρεπουβλικανικούς) εθνικισμούς.

Γράφει η Greenfeld:

greenfeld-england-holland

Ο Oliver Zimmer στο βιβλίο του Nationalism in Europe, 1890-1940 (Palgrave Macmillan, 2003) παρουσιάζει την άποψη του Philip S. Gorski για την εθνοδομική καταλυτική ιδιότητα της ιδεολογίας του «περιούσιου λαού». Η μελέτη της πρώιμης διαμόρφωσης του Αγγλικού και Ολλανδικού έθνους, οδήγησε τον Gorski στο παρόμοιο με αυτό της Greenfeld συμπέρασμα ότι η πρώτη (inceptive = αρχικός, εκκινητικός) φάση αυτών των δύο πρώιμων εθνικών φαινομένων ξεκίνησε με αυτό που ο Gorski ονομάζει «ιερό ή Εβραϊκό εθνικισμό» (holy or Hebraic nationalism), δηλαδή με την ιδεολογία του «Νέου Ισραήλ». Οι Ολλανδοί λόγιοι, ιερείς κλπ ξεκίνησαν να προωθούν την εικόνα του Προτεσταντικού Ολλανδικού «Νέου Ισραήλ» για να τονώσουν την αντίσταση εναντίον της Καθολικής Ισπανίας του Φιλίππου Β΄ που ξεκίνησε το 1568. Η πρώτη αυτή φάση, συνοδεύτηκε από μια δεύτερη φάση κοσμικού «Βαταβικού» εθνικισμού (αίτημα πολιτικής αυτονομίας), ο οποίος οδήγησε στην αυτόνομη ολλανδική Δημοκρατία των Επτά Ηνωμένων Επαρχιών.

zimmer-gorski

Αν δεχτούμε ότι ο «ιερός ή Εβραϊκός εθνικισμός» του Gorski δρα ως εθνοδομικός καταλύτης, τότε πρέπει να αναρωτηθούμε για τις συνέπειες που είχε η χριστιανική ιδεολογία του «Νέου Ισραήλ» στη Ρωμαϊκή συλλογική ταυτότητα της ύστερης αρχαιότητας, την οποία κληρονόμησαν οι άπτωτοι Ρωμαίοι («Βυζαντινοί»). Ο Φλάβιος Κρησκώνιος Κόριππος μας παρέδωσε την εξής προσευχή πριν από μάχη ενός Ρωμαϊκού στρατεύματος της εποχής του Ιουστινιανού:

Respice, iam tandem Romanos, respice, summe

atque pius succurre, Pater, gentesque superbas

frange, precor, virtute tua: Dominumque potente

te solunt agniscant populi dum conteris hostes

et saluas per bella tuos

Πρόκειται για μια χριστιανική προσευχή, η οποία όμως παρακαλεί τον θεό των Χριστιανών να βοηθήσει τους Ρωμαίους (Romanos) και όχι τους Χριστιανούς εναντίον των «υπερφίαλων Εθνών» (gentesque surerbas). Παρεμπιπτόντως, παρατήρησα ότι οι τέσσερεις πρώτοι στίχοι της προσευχής μπορούν να θεωρηθούν δεκαπεντασύλλαβοι αν διαβαστούν δημωδώς (que > ke, Dominumque > Domnumke, λ.χ. λατ. dominus > VL domnus > βλαχ. domnu ~ ρουμ. domn). Σε αυτήν την προσευχή, λοιπόν, βλέπουμε την χρήση της Χριστιανικής θρησκείας στην υπηρεσία του Ρωμαϊκού εθνικισμού.

corippus-romans

Ο Θεοφύλακτος Σιμοκάττης στην ιστορία του επαινεί ως (αληθώς) «ἱεροπρεπή» πράξη την κίνηση του επισκόπου Μαρτυρουπόλεως Δομετιανού να καταδώσει στον Κομεντίολο «τοὺς τε συνομοσαμένους βαρβάροις Ῥωμαίους», ώστε να δικαστούν για τα εγκλήματα που διέπραξαν «κατὰ τῆς πατρίδος» (είχαν παραδώσει την πόλη στους Πέρσες μαζί με τον στρατιώτη Σίττα, τον οποίο ο Κομεντίολος έκαψε στη πυρά μπροστά σε όλο το στράτευμα). Δεν έπραξε τίποτε το «χριστιανικά ιεροπρεπές» ο Δομετιανός. Αυτό που έκανε ήταν το πατριωτικό του καθήκον ως Ρωμαίος. Και η «πατρίς» την οποία πρόδωσαν «οι Ρωμαίοι που συνομώτησαν με τους βάρβαρους» είναι φυσικά η Ρωμανία in toto.

[Σιμοκάττης, 4.15.16-18] ἐπὶ τούτοις συνιδὼν ὁ Χοσρόης καὶ τὸν παρόντα καιρὸν κολακείαις ἀποπριάμενος ἔκδοτον Κομεντιόλῳ Σίτταν καθίστησιν. δευτέρᾳ δἡμέρᾳ ὁ στρατηγὸς ἐπὄψεσι τοῦ ὁπλιτικοῦ αἰκισάμενος τοῦτον τῷ πυρὶ παρεδίδου κατανθρακεύσας τε ταῖς φλοξὶ δίκην τῶν ἡμαρτημένων τὸν Σίτταν εἰσέπραττεν. ὁ μὲν οὖν Δομετιανὸς ἱεροπρεπῶς ἐς τὰ περὶ τὴν ἀνάληψιν τοῦ ἄστεος διεπονεῖτο ὡς ἐνῆν ἐς τὰ μάλιστα, τούς τε συνομοσαμένους τοῖς βαρβάροις Ῥωμαίους ἐς τὴν τοῦ ἄστεος ἅλωσιν Κομεντιόλῳ παρεδίδου τῷ στρατηγῷ. τούτων τοίνυν ἀξίας ὑποσχομένων δίκας τῶν κατὰ τῆς πατρίδος διαπεπραγμένων αὐτοῖς,

Ο Προτεσταντισμός επέτρεψε τόσο τους Άγγλους όσο και τους Ολλανδούς να διακριθούν ως ξεχωριστές θρησκευτικές κοινότητες από το ευρύτερο Ρωμαιοκαθολικό ποίμνιο.

Την ίδια συνέπεια είχε και η εικονοκλαστική πολιτική των εικονομάχων αυτοκρατόρων (Λέων Γ΄, Κωνσταντίνος Ε΄, Λέων Δ΄, Λέων Ε΄ ο Αρμένιος, Θεόφιλος). Για το μεγαλύτερο μέρος ενός περίπου αιώνα, η εικονοκλαστική χριστιανική κοινότητα ήταν ισοεκτενής με τα ρωμαϊκά σύνορα. Όταν ο Λέων Γ΄το 732 ή, πιθανότερα, ο Κων/νος Ε΄ γύρω στο 750 έφερε στην δικαιοδοσία του Πατριαρχείου της Κων/πόλεως το νότιο Ιλλυρικό (~ Ελλάδα), τη Σικελία και την Καλαβρία, εξίσωσε τα σύνορα της εικονοκλαστικής χριστιανικής και της πολιτικής ρωμαϊκής κοινότητας. Αντί για «Οικουμενικό» το Πατριαρχείο κατά την εικονοκλαστική περίοδο λειτουργεί ως «Εθνικό Ρωμαϊκό». Το Πατριαρχείο ξαναέγινε τωόντι «Οικουμενικό» όταν αποκαταστάθηκαν οριστικά οι εικόνες το 843 από τη Θεοδώρα και εκχριστιανίστηκαν μετά το 864 οι Βούλγαροι. Ωστόσο, καλό είναι ν΄αναρωτηθούμε τι συνέπειες είχε ένας περίπου αιώνας «εθνικής Ρωμαϊκής εκκλησίας».

Όταν οι Άγγλοι απέκτησαν εθνική προτεσταντική εκκλησία κατά τον 16° αιώνα, δεν διέφυγε από τον Richard Hooker η παρατήρηση ότι η Αγγλική εκκλησία ως κοινότητα ήταν (θεωρητικά) ισοεκτενής με το Αγγλικό Commonwealth. Αντίστοιχα, το ποίμνιο του Πατριαρχείου της Κωνσταντινουπόλεως κατά την εικονοκλαστική περίοδο ήταν (θεωρητικά) ισοεκτενές με το «πλήρωμα» της Ρωμαϊκής Πολιτείας.

greenfeld-hooker

Ήδη κατά το τέλος της πρώτης εικονοκλαστικής περιόδου, τα λόγια του πατριάρχη Ταράσιου γύρω στο 784/5 που παραθέτει ο Θεοφάνης δείχνουν το τοιχίο που είχε ανεγερθεί και διαχώριζε τους (εικονοκλάστες) χριστιανούς της Ρωμανίας από τους Χριστιανούς της Δύσης και της Ανατολής (των ανατολικών πατριαρχείων). Ο Θεοφάνης ως εικονόφιλος περιγράφει αυτή την διάκριση ως κάτι το «αιρετικό» που πρέπει να «διορθωθεί» (όπως και «διορθώθηκε» το 787 στην Β΄ Σύνοδο της Νικαίας από την Ειρήνη), αλλά σημασία έχει ότι διακρίνει τους Ρωμαίους Χριστιανούς, από όλους τους άλλους Χριστιανούς. Ο Ταράσιος στην αρχή αρνήθηκε να γίνει Πατριάρχης, παρά «τὴν ψῆφον τῆς βασιλείας καὶ παντὸς τοῦ λαοῦ» (κυριολεκτικά “Queen and Country”) που έλαβε, επειδή επικρατούσε η εικονοκλαστική «αίρεση» στην εθνική Ρωμαϊκή Εκκλησία, η οποία διέκρινε το ρωμαϊκό ποίμνιο από όλους τους άλλους Χριστιανούς (καὶ τοὺς τῆς ἀνατολῆς ὁμοπίστους […] καὶ συμφωνοῦντας αὐτοῖς τοὺς τῆς δύσεως, ἀλλοτριουμένους δὲ ἡμᾶς ἐκείνων ἁπάντων).

[Θεοφάνης, 784/5] πάντες δὲ ὁμοφρόνως εἶπον μὴ εἶναι ἄλλον, εἰ μὴ Ταράσιον τὸν ἀσηκρήτην. ἡ δὲ ἔφη πρὸς αὐτούς· καὶ ἡμεῖς τὸν αὐτὸν ψηφιζόμεθα, ἀλλἀπειθεῖ. καὶ εἴπῃ διἣν αἰτίαν οὐ δέχεται τὴν ψῆφον τῆς βασιλείας καὶ παντὸς τοῦ λαοῦ.” ὁ δὲ ἀπελογήσατο τῷ λαῷ λέγων· […] δὲ αἰτία τοῦ φόβου καὶ τῆς ἐμῆς παραιτήσεώς ἐστιν αὕτη. ὁρῶ καὶ βλέπω τὴν ἐπὶ τὴν πέτραν Χριστὸν τὸν θεὸν ἡμῶν τεθεμελιωμένην ἐκκλησίαν αὐτοῦ διεσχισμένην νῦν καὶ διῃρημένην, καὶ ἡμᾶς ἄλλοτε ἄλλως λαλοῦντας, καὶ τοὺς τῆς ἀνατολῆς ὁμοπίστους ἡμῶν Χριστιανοὺς ἑτέρως, καὶ συμφωνοῦντας αὐτοῖς τοὺς τῆς δύσεως, ἀλλοτριουμένους δὲ ἡμᾶς ἐκείνων ἁπάντων καὶ καθἑκάστην ὑπαὐτῶν ἀναθεματιζομένους.

Όταν η Ειρήνη επιχείρησε για πρώτη φορά το 786 να κάνει στην Κωνσταντινούπολη την Οικουμενική Σύνοδο που θα έληγε το «αιρετικό» εικονοκλαστικό δόγμα, «ὁ δὲ λαὸς τῶν σχολαρίων τε καὶ ἐκσκουβιτόρων καὶ τῶν λοιπῶν ταγμάτων» που είχαν ανδρωθεί, εκπαιδευτεί και οδηγηθεί σε νικηφόρες μάχες από τον εικονοκλάστη Κωνσταντίνο Ε΄τον «Κοπρώνυμο» (ἔχοντες καὶ τὴν διδασκαλίαν τοῦ πονηροῦ αὐτῶν διδασκάλου), μαζί με τους «τοῦ πονηροῦ φρονήματος» επισκόπους (εικονοκλάστες ιερείς) δεν επέτρεψαν την τέλεση της συνόδου! Στα μάτια τους οι «αιρετικοί» ήταν όλοι οι εκτός Ρωμανίας Χριστιανοί. Όταν η Ειρήνη τους διέταξε να σταματήσουν, οι στρατιώτες δεν την υπάκουσαν και την προσέβαλαν (οὐκ ἐπείσθησαν, ἀλλ΄ ἢ μᾶλλον προσητίμασαν)! Στα μάτια τους ήταν η Ειρήνη αυτή που είχε παραβιάσει το «κοινωνικό συμβόλαιό» της με τον «περιούσιο λαό» των Ρωμαίων, το οποίο της προσέδινε τη νομιμότητα να εξουσιάζει τους Ρωμαίους. Όταν είδαν ότι είχαν επιτύχει την ακύρωση της Συνόδου, οι εικονοκλάστες ιερείς ανεφώνησαν προς τους στρατιώτες «νενικήκαμεν»! Τον επόμενο χρόνο, για να μπορέσει να γίνει η Β΄ Σύνοδος της Νικαίας, η Ειρήνη έπρεπε πρώτα να στείλει τους προρρηθέντες στρατιώτες προς την αραβορωμαϊκή μεθόριο σε δήθεν εκστρατεία κατά των Αράβων.

[Θεοφάνης, 785/786, 462] Τῷ δαὐτῷ ἔτει ἀποστείλαντες οἱ βασιλεῖς προσεκαλέσαντο πάντας τοὺς ὑπὸ τὴν ἐξουσίαν αὐτῶν ἐπισκόπους, καταλαβόντων καὶ τῶν ἀπὸ τῆς Ῥώμης πεμφθέντων ὑπὸ τοῦ πάπα Ἀδριανοῦ γραμμάτων τε καὶ ἀνθρώπων, ὡς προέφημεν, καὶ τοῦ Ἀντιοχείας καὶ Ἀλεξανδρείας. […] ὁ δὲ λαὸς τῶν σχολαρίων τε καὶ ἐκσκουβιτόρων καὶ τῶν λοιπῶν ταγμάτων ὑποβληθεὶς ἐκ τῶν οἰκείων ἀρχόντων, ἔχοντες καὶ τὴν διδασκαλίαν τοῦ πονηροῦ αὐτῶν διδασκάλου, γυμνώσαντες τὰ ξίφη ἐπῆλθον αὐτοῖς, ἀπειλοῦντες θανατοῦν τόν τε ἀρχιερέα καὶ τοὺς ὀρθοδόξους ἐπισκόπους τε καὶ ἡγουμένους. τῆς δὲ βασιλείας διὰ τῶν παρεστώτων αὐτῇ οἰκειακῶν ἀνθρώπων ἀναστέλλειν τούτους πειρωμένης, οὐκ ἐπείσθησαν, ἀλλμᾶλλον προσητίμασαν. ἐγερθέντος δὲ τοῦ πατριάρχου καὶ ἐν τῷ βήματι εἰσελθόντος μετὰ τῶν ὀρθοδόξων ἐπισκόπων τε καὶ μοναχῶν, οἱ τοῦ πονηροῦ φρονήματος αὐτῶν ὄντες ἐπίσκοποι ἐξῆλθον πρὸς αὐτοὺς βοῶντες τό, “νενικήκαμεν·καὶ τοῦ θεοῦ τῇ χάριτι οὐδένα ἠδίκησαν οἱ μανιώδεις ἐκεῖνοι καὶ ἀπάνθρωποι, καὶ οὕτω διαλυθείσης τῆς συνόδου ἀπῆλθεν ἕκαστος εἰς τὰ ἴδια.

Είθισται να αναγνωρίζουμε στους εικονοκλάστες αυτοκράτορες το κατόρθωμα της ανάσχεσης της ισλαμικής επέκτασης στην οροσειρά του Ταύρου. Ίσως πρέπει να τους αναγνωρίσουμε και το κατόρθωμα της ταύτισης του «περιούσιου λαού» με το «Χριστιανικὸν πλήρωμα» της Ρωμαίων πολιτείας, κίνηση που έθεσε τα θεμέλια της δόμησης ενός Ρωμαϊκού έθνους (αν αυτά τα θεμέλια δεν είχαν ήδη τεθεί κατά την ύστερη αρχαιότητα).

Θα συνεχίσω στην επόμενη ανάρτηση.

Advertisements

9 Comments

Filed under Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

9 responses to “Το Ρωμαϊκό γένος κατά τον 10ο αιώνα #2

  1. ”….ἀπό τῆς γενεᾶς ….τῶν παλαιοτέρων ᾿Ρωμαίων….” (10ος αιων)*

    Θα ηθελα να ρωτησω το εξης :

    <Το ρωμαικο δικαιο αναγνωριζε ανεξαρτητες επικρατειες, συμμαχους , κατακτημενες περιοχες ενσωματωμενες περιοχες στο κρατος, οποτε οι πολιτες τους γινονταν πολιτες της Ρωμανιας. > αναφερει σελ 60 γ1 Bυζαντινη Ιστορια, Αικατερινη Χριστοφιλοπουλου ᾿

    Μηπως γνωριζεται σε ποιο σημειο του Ρωμαικου δικαιου αναφερται το κειμενο αναφορας.
    Αν εχετε υποψι σας το κειμενο του Ρωμαικου νομου αναφερομενο στο συγκεκριμενο θεμα, η αναρτηση του θα ηταν χρησιμοτατη. >

    Ευχαριστω εκ των προτερων.

    ——————————————————————–
    *σημ. (αιτια της αναζητησης μου)
    Οι υπερασπιστες του Καστρου Μαινης οι οποιοι καταγονται απο τον Μαλεα, αναφερεται να πληρωνουν πακτα, καταγονται ”…..ἀπό τῆς γενεᾶς τῶν ….παλαιοτερων Ρωμαιων” > δεχονται αρχοντα εκ του στρατηγου, αναφερονται ως ‘Ἕλληνες’ που η χωρα που προερχονται και εχουν την περιουσια τους-(η χωρα των ‘Ελληνων’) βρισκεται στη χερσονησο του Μαλεα, και την περα του Εζερου(δυτικη εκβολων Ευρωτα περιοχη), δηλ στην ανατολικη Λακωνια, αλλα σε πολυ μεταγενεστερο χρονο οι κατοικοι της πολεως της Μονεμβασιας(15ος αιων) [οι οποιοι ειναι της ιδιας προελευσεως] χαρακτηριζονται ως ”συμμαχοι” της βασιλειας των Ρωμαιων.
    (Εχετε ηδη αναφερθει, σε αναλογο κατα τη γνωμη μου θεμα, πως οι πρέσβεις των Χερσονιτῶν έφυγαν από την Χέρσωνα ως απλοί «σύμμαχοι/υπήκοοι» του βασιλεά των Ρωμαίων και επέστρεψαν ως «γνήσιοι ὑπήκοοι» της Ρωμαίων βασιλείας στο https://smerdaleos.wordpress.com/2016/11/10/τα-πάκτα-και-οι-πακτιώτες-στο-dai-2/ )
    Στο συγκεκριμενο παραδειγμα στη Λακωνια, οι κατακτημενες περιοχες ενσωματωμενες περιοχες υπαρχουν απο παλαιοτατο χρονο, αυτο που δεν γνωριζω αν οι συνθηκες συμμαχιας ειναι μια εμμεση αναφορα στη σχεση ελευθερολακωνων, αλλα και της Σπαρτης με το Ρωμαικο κρατος, η αν αναγονται σε νεωτερη εποχη πχ της περιοδου των Σλαβικων εισβολων, αλλα η συγκεκριμενη αναζητηση ειναι εξω απο το θεμα του παροντος αρθρου, οχι ομως η αναφορα των Ελληνων Λακωνων του Μαλεα ”….ἀπό τῆς γενεᾶς ….τῶν παλαιοτέρων ᾿Ρωμαίων….” .
    ——————————————–
    “. . . Ἰστέον, ὅτι οἱ τοῦ κάστρου Μαΐνης οἰκήτορες οὐκ εἰσίν ἀπό τῆς γενεᾶς τῶν προρηθέντων Σκλάβων, ἀλλ᾿ ἐκ τῶν παλαιοτέρων ᾿Ρωμαίων, οἵ καί μέχρι τοῦ νῦν παρά τῶν ἐντοπίων Ἕλληνες προσαγορεύονται διά τό ἐν τοῖς προπαλαιοῖς χρόνοις εἰδωλολάτρας εἶναι καί προσκυνητάς τῶν εἰδώλων κατά τούς παλαιούς Ἕλληνας, οἵτινες ἐπί τῆς βασιλείας τοῦ ἀοιδήμου Βασιλείου βαπτισθέντες Χριστιανοί γεγόνασιν. Ὁ δέ τόπος, ἐν ὧ οἰκοῦσιν, ἐστίν ἄνυδρος καί ἀπρόσοδος, ἐλαιοφόρος δέ, ὅθεν καί τήν παραμυθίαν ἔχουσιν. Διάκειται δέ ὁ τοιοῦτος τόπος εἰς ἄκραν τοῦ Μαλέα, ἤγουν ἐκεῖθεν τοῦ Ἐζεροῦ πρός τήν παραθαλασσίαν . Διά δέ τό τελείως ὑποτεταγμένους εἶναι αὐτούς καί ἄρχοντα ἀπό τοῦ στρατηγοῦ δέχεσθαι καί πειθαρχεῖν καί ὑπείκειν ταῖς τοῦ στρατηγοῦ προστάξεσιν παρέχουσιν πάκτον ἐκ παλαιτάτου χρόνου νομίσματα υ΄ . . . ”.
    “. . . σύμμαχοι [σημ. οἱ Μονεμβασιῶται ] τῇ βασιλείᾳ Ρωμαίων τελοῦντες ἀεί πιστοί τε καί ἄοκνοι καί διά πάντων ἐλεύθεροι, τήν πάτριον καί παλαιάν ἐκείνην τῶν Σπαρτιατῶν ἐλευθερίαν, τε καί εὐγένειαν καί δώριον ἁρμονίαν ἔτι περισώζοντες . . . ”, βλέπε : “Νέος Ἑλληνομνήμων” , Σπυρ. Π. Λάμπρου, τόμος 12 σελ.289, ( Δύο ἀναφοραί μητροπολίτου Μονεμβασίας πρός τόν πατριάρχην ), 1915 (ἀνατύπωσις 1969).
    ———————————-

    • Στο συγκεκριμενο παραδειγμα στη Λακωνια, οι κατακτημενες περιοχες ενσωματωμενες περιοχες υπαρχουν απο παλαιοτατο χρονο,
      —-
      Το «απο παλαιότατο χρόνο» θέλει προσοχή. Η Πελοπόννησος ουσιαστικά ενσωματώθηκε ουσιαστικά στην αυτοκρατορία, όταν έγινε θέμα λίγο μετά το 800 (όταν επί Νικηφόρου Α΄ επανιδρύθηκε η Λακαιδαίμων/Σπάρτη με «σύμμικτο» πληθυσμό) και οι οικήτορες του κάστρου της Μάινας ήταν ακόμα «πακτιώτες» (κατηγορία που η Αρβελέρ κατατάσσει στους «υποβυζαντινούς») στις ημέρες του Πορφυρογέννητου. Από εκεί και μετά, όταν ο Πορφυρογέννητος γράφει ότι οι Μανιάτες κατάγονταν από παλαιότερους Ρωμαίους και όχι από το γένος των σλάβων, κατά τη γνώμη μου εννοεί πως κατάγονταν από τον γηγενή/αρχαίο πληθυσμό της Πελοποννήσου πριν αυτή αποκοπεί από την ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Την ίδια «παλαιά ρωμαϊκή καταγωγή» αποδίδει στους μη σλάβους ρωμανόφωνους Δαλματούς (τους λεγόμενους «Ῥωμᾶνους», για τους οποίους σκαρφίζεται μια μετανάστευσή τους επί Διοκλητιανού από την Ρώμη) και σε όλους τους «γηγενείς» Ιταλούς που δεν ήταν «νεήλυδες» Λομβαρδοί.

      • Η βασική αντίληψη του Πορφυρογέννητου είναι ότι υπήρχε κάποτε μια «χρυσή Ρωμαϊκή εποχή» (έχει κατά νου την τεράστια αυτοκρατορία στα χρόνια του Τραϊανού) και ότι ακολούθησε μια περίοδος όπου η Ρωμανία «ακρωτηριάστηκε και στενώθηκε» (έχει κατά νου την κατάσταση της περιόδου 650-800). Από εκεί και μετά ακολούθησε μια πρώτη περίοδος επέκτασης (800-850) και η Ρωμανία «ξαναπήρε» κάποιες από τις «παλιές» της περιοχές που είχε χάσει. Οι περιοχές αυτές, όμως, κατοικούνταν από δύο ειδών πληθυσμούς: υπήρχαν αυτοί που κατάγονταν από τους «παλαιότερους Ρωμαίους» της χρυσής εποχής και υπήρχαν οι «νεήλυδες» που εγκαταστάθηκαν σε αυτές τις περιοχές μετά την αποκοπή τους από την Ρωμαϊκή αρχή.

        Οι Μανιάτες θεωρούνται απόγονοι των πληθυσμών που κατοικούσαν στα μέρη τους την «χρυσή εποχή» εποχή του Τραϊανού, δηλαδή ουσιαστικά θεωρούνται απόγονοι των αρχαίων Λακώνων του 2ου μ.Χ. αιώνα.

        Πιο δύσκολο είναι να εξακριβώσουμε τι εννοεί ο Πορφυρογέννητος όταν χρησιμοποιεί τον υποτιμητικό όρο «Γραικοί» για να αντιπαραβάλλει τους ελληνόφωνους της Αχαΐας στους «βάρβαρους Σλάβους» γείτονές τους. Σύμφωνα με τον Florin Curta, ο Πορφυρογέννητος χρησιμοποιεί τον υποτιμητικό (pejorative, derogatorily, insult) όρο «Γραικοί» για εκείνους τους ελληνόφωνους που θεωρεί «μιξοβάρβαρους» (half-civilized), δηλαδή θεωρεί πως αν και ελληνόφωνοι βρίσκονται στο ενδιάμεσο (half way) μεταξύ βαρβάρων και «γνήσιων Ρωμαίων» (true Romans). Με άλλα λόγια, οι «Γραικοί» είναι ένα σκαλοπάτι πάνω από τους «βάρβαρους Σλάβους», αλλά είναι ένα σκαλοπάτι κάτω από τους «γνήσιους Ρωμαίους» που κατοικούν στα «Ρωμαίων ήθη», οι οποίοι διαθέτουν ανεπτυγμένο εθνικό ρωμαϊκό φρόνημα «υπέρ βασιλείας και πολιτείας».

      • Ρωμηός=Γραικός=Έλληνας. Όλα δικά μας είναι.

        Ή μπορεί με τον όρο “Γραικοί” να εννοεί τους Ελλαδίτες. Δηλαδή σαν το “Έλληνες” του Προκοπίου (Νοτιοελλαδίτες). Σαν το “δικαστής Ελλήνων” του Σκυλίτζη/Κεδρηνού. (Και τώρα που το σκέφτομαι το ίδιο ίσως είναι και το “εγγενή ελληνικά έθνη” [ = “εγγενή ελλαδικά έθνη” = Ελλαδίτες = ελληνόφωνοι ντόπιοι Πελ/σιοι Ρωμαίοι/Βυζαντινοί ] του Αρέθα ).

        Είναι τοπικό/γεωγραφικό δηλαδή και όχι εθνικό/εθνοτικό. Π.χ. τους Μανιάτες (παλαιοί Ρωμαίοι) τους αναφέρει σε σχέση με τους Μηλιγγούς και τους Εζερίτες χωρίς να σημαίνει ότι οι Μανιάτες ήταν ξεχωριστό έθνος από τους υπόλοιπους Ρωμαίους/Βυζαντινούς. Έτσι και οι “Γραικοί” της περιοχής των Πατρών είναι οι ντόπιοι Ρωμαίοι/Βυζαντινοί. Σαν οπαδός της “ρωμαϊκής” ιδέας ο Πόρφυ προτιμά τον “παλαιορωμαιοπρεπέστερο” όρο “Γραικοί”.

        Έχουμε δεί άλλη μια φορά που το “Γραικία” μπορεί να σημαίνει “Ελλάδα” (θέμα Ελλαδικών). Στον Θεόδωρο Στουδίτη : στρατηγίαι καὶ δημαγωγίαι καὶ ἐν Ἀρμενίᾳ καὶ ἐν Γραικίᾳ.

      • Ή μπορεί με τον όρο “Γραικοί” να εννοεί τους Ελλαδίτες.
        —-
        Καλώς τον Ρ=Γ=Ε!-

        Για έναν σαν τον Πορφυ. θέλει προσοχή. Είναι «Αύσων» που θεωρεί το πρόσρημα «Γραικός» «ὄνειδος δυσγενείας» (όπως ο Ζωναράς) και έχει ήδη αναφέρει τον καημένο τον Νικήτα Μάγιστρο ως «δυσγενές σλαβόμουτρο». Είναι η εποχή που η αυλή της Κωνσταντινούπολης χαρακτήρισε τους δυτικούς «συκοφαντικά παλιοτόμαρα» (homines scelarati criminosi) επειδή ο Πάπας έστειλε επιστολή προς τον αυτοκράτορα «των Γραικών».

        Ακόμα πιο υποτιμητικά, στο άλλο κεφάλαιο αναφέρεται στους ελληνόφωνους της Πελοποννήσου ως «λοιπούς» που εξεγέρθηκαν το 842 μαζί με τους σλάβους. Σαν να λέει ότι πρόκειται για μια περιοχή με σλαβικό πληθυσμό που έχει και «κάτι άλλους ασήμαντους που δεν χρειάζεται να ονομάσω».

        Οι Καλδέλλης-Αναγνωστάκης πιστεύουν ότι οι πηγές του 10ου αιώνα και ειδικότερα ο Πορφυρογέννητος που είχε άχτι τον Νικήτα Μάγιστρο- τείνουν να παρουσιάζουν την Πελοπόννησο σαν [παραπάνω απ΄όσο πραγματικά ήταν] «άναρχη, αδάμαστη και εθνοτικά προβληματική εσχατιά» (αυτό που οι κλασικιστές ονομάζουν «ηροδότειο εξωτικό τόπο»).

        Πάντως έχει ενδιαφέρον πως ο Πορφυ δεν αναφέρει ποτέ σύγχρονούς του «Ρωμαίους» στην Πελοπόννησο.

  2. Δεν αναφερεται στους Μανιατες ο Πορφυρογεννητος, αλλα στους οικητορες του καστρου που καταγονται απο την περιοχη του Μαλεα, αλλα φευγομαι απο το θεμα του εθνικου προσδιορισμου, και πηγαινουμε στα ειδικοτερα.

    Οι Μανιατες οριζονται στο DAI ως ντοπιοι χριστιανοι οι οποιοι αποκαλουν τους οικητορες του καστρου Μαινης που καταγονται απο τον Μαλεα ως Ελληνες > ….. ὅτι οἱ τοῦ κάστρου Μαΐνης οἰκήτορες οὐκ εἰσίν ἀπό τῆς γενεᾶς τῶν προρηθέντων Σκλάβων, ἀλλ᾿ ἐκ τῶν παλαιοτέρων ᾿Ρωμαίων, οἵ καί μέχρι τοῦ νῦν παρά τῶν ἐντοπίων Ἕλληνες προσαγορεύονται διά τό ἐν τοῖς προπαλαιοῖς χρόνοις εἰδωλολάτρας εἶναι καί προσκυνητάς τῶν εἰδώλων κατά τούς παλαιούς Ἕλληνας …..

    Η ‘χωρα των Ελληνων’ βρισκεται στο Μαλεα : Ὁ δέ τόπος, ἐν ὧ οἰκοῦσιν, ἐστίν ἄνυδρος καί ἀπρόσοδος, ἐλαιοφόρος δέ, ὅθεν καί τήν παραμυθίαν ἔχουσιν. Διάκειται δέ ὁ τοιοῦτος τόπος εἰς ἄκραν τοῦ

    Μαλέα, ἤγουν ἐκεῖθεν τοῦ Ἐζεροῦ πρός τήν παραθαλασσίαν > ειναι οι περιοχες της αντολικης Λακωνιας των Ελληνων Λακωνων που ”επ εσχατων” (συμφωνα με το χρονικο της Μονεμβασιας)

    ονομασθηκαν τζακονιαι.

    Αλλα το ενδιαφερων ειναι η πρωτη φραση οτι καταγονται …..᾿ ἐκ τῶν παλαιοτέρων ᾿Ρωμαίων….” στην οποια αναφερθηκατε προκρινοντας την περιοδο των Σλαβικων εισβολων ως χρονικο οριο των

    παλαιοτέρων ᾿Ρωμαίων, απο τους νεοαφιχθεντες Ρωμαιους .
    Δεν θα παρω θεση στο συγκεκριμενο, και βεβαια δεν διαφωνω οτι αν το λαβομε οτι εχει συγκριτικη θεση ως προς την ταυτοτητα τους ειναι ετσι ακριβως. (αφηνω μια πιθανοτητα να υποννοει το

    τον>παλαιοτέρων ᾿Ρωμαίων> με την περιοδο προ της Κων/λης, ισως με εναρξη την περι καρακαλα περιοδο, αν και ο Τηλεμαχος Λουνγκης αν θυμαμαι καλα θεωρουσε την περιοδο του Διοκλητιανου

    ως μετρο του Πορφυρογεννητου> στο περι θεματων ομως αρχιζει απο τον Ιουλιο Καισαρα, ενω θεωρει την εποχη του Ηρακλειου ως περιοδο της διασπασης ”…Νυνὶ δὲ στενωθείσης κατά τε ἀνατολὰς καὶ δυσμὰς τῆς Ῥωμαϊκῆς βασιλείας καὶ ἀκρωτηριασθείσης ἀπὸ τῆς ἀρχῆς Ἡρακλείου τοῦ Λίβυος….”)

    Θα με συγχωρησετε αλλα ο Florin Curta λανθανει ως προς το Hellenes, και τον διαψευδει ρητα το αυθεντικο κειμενο (αλλα και αλλες μεταγενεστερες πηγες) οσο αφορα περι inhabitans of Maina , διοτι οι χριστιανοι ντοπιοι δεν εχουν καμμια σχεση με τoυς περιγραφομενους ως Ελληνες.

    “. . . Ἰστέον, ὅτι οἱ τοῦ κάστρου Μαΐνης οἰκήτορες οὐκ εἰσίν ἀπό τῆς γενεᾶς τῶν προρηθέντων Σκλάβων, ἀλλ᾿ ἐκ τῶν παλαιοτέρων ᾿Ρωμαίων, οἵ καί μέχρι τοῦ νῦν παρά τῶν ἐντοπίων Ἕλληνες προσαγορεύονται διά τό ἐν τοῖς προπαλαιοῖς χρόνοις εἰδωλολάτρας εἶναι καί προσκυνητάς τῶν εἰδώλων κατά τούς παλαιούς Ἕλληνας, οἵτινες ἐπί τῆς βασιλείας τοῦ ἀοιδήμου Βασιλείου βαπτισθέντες Χριστιανοί γεγόνασιν. Ὁ δέ τόπος, ἐν ὧ οἰκοῦσιν, ἐστίν ἄνυδρος καί ἀπρόσοδος, ἐλαιοφόρος δέ, ὅθεν καί τήν παραμυθίαν ἔχουσιν. Διάκειται δέ ὁ τοιοῦτος τόπος εἰς ἄκραν τοῦ Μαλέα, ἤγουν ἐκεῖθεν τοῦ Ἐζεροῦ πρός τήν παραθαλασσίαν . Διά δέ τό τελείως ὑποτεταγμένους εἶναι αὐτούς καί ἄρχοντα ἀπό τοῦ στρατηγοῦ δέχεσθαι καί πειθαρχεῖν καί ὑπείκειν ταῖς τοῦ στρατηγοῦ προστάξεσιν παρέχουσιν πάκτον ἐκ παλαιτάτου χρόνου νομίσματα υ΄ . . . ”.

    Υπαρχουν και συγχρονα βιβλια πανω στο θεμα στα οποια περιγραφονται αυτα, αλλα προσωπικα βασιζομαι στο τι αναφερουν οι αυθεντικες πηγες, και χωρις να περιφρονω τις συγχρονες εργασιες τις ελεγχω μεσω των αυθεντικων πηγων.

    ————————

    To κειμενο περι Γραικων στην Πελοποννησο :
    ” . . . Νικηφόρος τὰ τῶν Ῥωμαίων σκῆπτρα ἐκράτει, καὶ οὗτοι ἐν τῷ θέματι ὄντες Πελοποννήσου ἀπόστασιν ἐννοήσαντες, πρῶτον μὲν τὰς τῶν γειτόνων οἰκίας τῶν Γραικῶν ἐξεπόρθουν καὶ εἰς ἁρπαγὴν ἐτίθεντο, ἔπειτα δὲ καὶ κατὰ τῶν οἰκητόρων τῆς τῶν Πατρῶν ὁρμήσαντες πόλεως, τὰ πρὸ τοῦ τείχους πεδία κατέστρεφόν τε καὶ ταύτην ἐπολιόρκουν, μεθ’ ἑαυτῶν ἔχοντες καὶ Ἀφρικοὺς Σαρακηνούς….”
    download : De administrando imperio,Κωνσταντινου πορφυρογεννητου σελις 52 του pdf.

    Oσο αφορα την εξηγηση για τη χρηση της ονομασιας Γραικος στους ελληνόφωνους της Αχαΐας, δεν ειναι υποτιμιτικος, αυτος ειναι ο επισημος ορος για τους χριστιανους Ελληνικης προελευσεως πληθυσμους. (βεβαιως αναμεσα τους ζουν και αλλοι οπως οι περιγραφομενοι Σλαβοι).
    Διαφερουν ομως οι πηγες καθως και η χρηση του ορου Ελληνας ως προς την εθνικοτητα.

    Γενικα ακολουθειται αυτο που ο Χαρανης αναφερει σε σχεση με τον ορο Ελλαδικος (θα αναφερθω στο Γραικος παρακατω) >The term Helladikoi, already known in antiquity, came back into use in the early centuries of the later Roman Empire as an appelative for the inhabitants of Greece, including the Peloponnesus. It came to be so used because the more usual term, that of Hellenes, had assumed a theological connotation: it had become synonymous with pagans. This is clearly shown by a reference in Malalas and another in the Chronicon Paschale where Athenais, the Athenian girl who became the wife of Theodosius If, is called Helladike and Hellenis,
    Helladike because she was an inhabitant of Greece, Hellenis because she was a pagan. >

    Δεν γραφει κατι που δεν ειναι γνωστο, γραφει το αυτονοητο οτι ο ορος Ελληνες αποφευγεται ως ποσδιοριστικο παγανιστικο.

    Βεβαιως και υπαρχουν περιπτωσεις που επιβιωνει, περαν του Προκοπιου, και του κειμενου των θαυματων του Αγιου Δημητριου, ας επικεντρωθουμε κυριως στον 10 αιωνα που ειναι και το συγκεριμενο αρθρο.

    Απο το Χρονικο της Μονεμβασιας :
    ”… Ἑν ἕτἔρα δἔ εισβολῇ ἔχειρώσατο πᾶσαν την Θεσσαλίαν και την Ἑλλάδα πᾶσαν την τε παλαιαν ”Ηπειρον και ‘Αττικην και Βὐβοιαν. Οι δη και ἔν Πελοποννησῷ ἐφορμήσαντες πολἔμῷ ταύτην εἶλον και ἔκβαλόντες τα εὐγενῆ και ἑλληνικὰ ἔθνη και καταφθείραντες κατῷκησαν αὐτοι ἔν αὐτῇ ….” σελις 147 απο το Charanis Chronicle of Monemvasia and the Question of the Slavonic Settlements in Greece http://www.kroraina.com/varia/pdfs/charanis_Chronicle%20of%20Monemvasia%20and%20the%20Question%20of%20the%20Slavonic%20Settlements%20in%20%20Greece.pdf

    Οι αυτοχθονες της Πελοποννησου ονομαζονται ”…εὐγενῆ και ἑλληνικὰ ἔθνη…”.

    Οσο αφορα το ευγενες και ελληνικο εθνος των Λακεδαιμονιων αυτο μετοικισε προς την ανατολικη Λακωνια (ενω καποιοι πηγαν Σικελια) :

    ‘….Τότε δη και οι Λάκωνες τὸ πατρῷον ἔδαψος καταλιπόντες οι μἔν ἔν τῇ νήσῷ Σικελίας ……..Οι δἔ δύσβατον τόπον παρα τὸν τῆς θαλάσσης αιγιαλόν εὐρόντες και πόλιν όχυραν οικοδομησαντες και Μονεμβασίαν ταύτην όνομάσαντες δια το μίαν ἔχειν τῶν ἐν αὐτῶ …… Οι δὲ τῶν θρεμμάτων νομεῖς και ἀγροικικοι κατῷκίσθησαν ἔν τοῖς παρακειμἔνοις ἔκεῖσε τραχινοῖς τόποις, οι και ἔπ” ἔσχάτων Τζακωνίαι ἔπονομάσθησαν….’

    Παμε τωρα σε ενα αλλο κειμενο αυτο του Αρεθα γράφτηκε από Αρέθας στο περιθώριο του χειρογράφου Δρέσδης που περιέχει το σύντομο χρονικό του πατριάρχη Νικηφόρου (806 έως 815), ειναι ένα χειρόγραφο το οποίο γράφτηκε το 932, επαναλαμβανοντας την αναφορα του χρονικου της Μονεμβασιάς, σε «..ἑλληνικὰ ἔθνη … ‘ . Το κειμενο Αρέθα βρισκετε στη σελίδα 152 153 του

    προανφερομενου pdf απο το Charanis Chronicle of Monemvasia and the Question of the Slavonic Settlements in Greece http://www.kroraina.com/varia/pdfs/charanis_Chronicle%20of

    %20Monemvasia%20and%20the%20Question%20of%20the%20Slavonic%20Settlements%20in%20%20Greece.pdf
    ”… υπο του Σκλαυηνων ἔθνους πολεμω εφορμησαντων Θεσσαλια τη πρωτη και δευτέρα καὶ προσἔτι Αἱνιάσι τε καὶ Λοκροῖς αμφοτέροις Έπικνημιδίοις τε καὶ ”Οζόλαις καὶ δη καὶ τῇ παλαιά Ἠπείρω και Άττικῇ καὶ τῇ Βὐβοία καὶ Πελοποννήσω και ἐκβαλόντων μεν τα ἐγγενῆ ἑλληνικὰ ἔθνη και καταιρθειραντων, κατοικισ εντων ε αυτων απο βασιλειας Μαυρικιου ετους ς μεχρι τεταρτου ἔτους Νικηφόρου, ἐφ οὐ του ανατολικου μερους Πελοποννήσου απο Κορίνθου και μεχρι Μαλεας του Σκλαυηνου καθαρευοντος, εις ο και στρατηγος κατεπεμπετο τη Πελοποννησω…..”

    Οι αυτοχθονες της Ελλαδος και ιδιαιτερα της Πελοποννησου απο τον επισκοπο Αρεθα (που μας ενδιαφερει λογο της αναφορας Γραικοι του Πορφυρογεννητου) ονομαζονται ”… ἑλληνικὰ ἔθνη…”.

    Δεν ειναι γεωγραφικος ορος, ουτε θεματικος ορος, ειναι εθνογραφικος ορος ”… ἑλληνικὰ ἔθνη…”, που απεικονιζε τη εθνογραφικη συνθεση των περιοχων στις οποιες αναφερονται.
    Εχουμε απο τη μια τα Ελληνικα εθνη και απο τη αλλη εισβολεις Σλαβους, πουθενα Γραικοι στις αναφερομενες πηγες.

    Ας δουμε πως οριζει εθνογραφικα την περιοχη ο Κωνσταντινος Πορφυρογεννητος, παμε στο Περι Θεματων, ληψη απο http://khazarzar.skeptik.net/pgm/PG_Migne/Constantinus

    %20Porphyrogenitus_PG%20112-113/De%20thematibus.pdf

    Η ονομασια Ελληνες χρησιμοποιειται μονο σε σημεια που αναφερεται στα προ ρωμαικα χρονια πχ Οἱ γὰρ παλαιοὶ Ἕλληνες σελ 10 του pdf ειτε σε σχεση με την Ελληνικη γλωσσα ‘….Οἱ γὰρ παλαιοὶ Ἕλληνες σάμον τὸ ὑψηλὸν ἐκάλουν τόπον…’ στη σελ 5 ”…ὀψίκιον γὰρ ῥωμαϊστὶ λέγεται, ὅπερ σημαίνει τῇ Ἑλλήνων φωνῇ τοὺς προπορευομένους ἔμπροσθεν τοῦ βασιλέως ἐπὶ εὐταξίᾳ καὶ τιμῇ….σελ 13…. Πέμπτον θέμα τῆς Εὐρώπης Ἑλλάσ Ἑλλὰς ἡ χώρα ἐκλήθη ἀπὸ Ἕλληνος τοῦ ∆ευκαλίωνος, ὃς δυναστεύσας τῆς Φθιώτιδος τοὺς ὑπηκόους ἑαυτῷ γενομένους ἀντὶ Γραικῶν Ἕλληνας ἐκάλεσε· καὶ τότε πρῶτον Ἑλλὰς ὠνομάσθη. Οὐκ ἦν δὲ τοῦτο παλαιὸν ὄνομα ἔθνους, ἀλλὰ φωνῆς τῆς Ἑλληνικῆς ἰδίωμα, ὡς ὁ συγγραφεὺς [̓Αλέξανδρός] φησι, τὴν ὀνομασίαν νεωτερικὴν εἰδώς·………….Ἕκτον θέμα Πελοπόννησοσ Κόρινθος, ἥ ποτε Ἐφύρα, μητρόπολις πάσης Ἑλλάδος καὶ αὐτῆς Πελοποννήσου, τουτέστιν Ἀχαίας· οἱ γὰρ Ῥωμαῖοι τοὺς τὴν Πελοπόννησον οἰκοῦντας Ἀχαιοὺς ὀνομάζουσιν. ….. Ὕστερον δὲ πάλιν, τῶν Μακεδόνων ὑπὸ Ῥωμαίων ἡττηθέντων, πᾶσα ἡ Ἑλλάς τε καὶ ἡ Πελοπόννησος ὑπὸ τὴν τῶν Ῥωμαίων σαγήνην ἐγένετο, ὥστε δούλους ἀντ’ ἐλευθέρων γενέσθαι. Ἐσθλαβώθη δὲ πᾶσα ἡ χώρα καὶ γέγονε βάρβαρος, ὅτε ὁ λοιμικὸς θάνατος πᾶσαν ἐβόσκετο τὴν οἰκουμένην, ὁπηνίκα Κωνσταντῖνος, ὁ τῆς κοπρίας ἐπώνυμος, τὰ σκῆπτρα τῆς τῶν Ῥωμαίων διεῖπεν ἀρχῆς…. “Τῶν δὲ νησιωτῶν οἱ μὲν ἰθαγενεῖς πάλαι Λίγυες ἐξ Ἰταλίας Σικελοὶ λέγονται, οἱ δὲ ἐπήλυδες Ἕλληνες [εἰσι] Σικελιῶται, ὡς Ἰταλιῶται….Ἡ δὲ γῆ, ἣν κατοικοῦσιν, ἥ τε Συρρεντὸς καὶ Νεάπολις ἡ μητρόπολις καὶ τὸ Βέσβιον ὄρος καὶ ὁ ἐν αὐτῷ Πυρχάνος, Ἑλλήνων εἰσὶν ἀποικίαι…..”κλπ

    Ο ορος Γραικος δεν αναφερεται υποτιμιτικα αλλα ως ταυτοσημο του Ελληνικου : σελ 13 >”…. Ἑλλὰς ἡ χώρα ἐκλήθη ἀπὸ Ἕλληνος τοῦ ∆ευκαλίωνος, ὃς δυναστεύσας τῆς Φθιώτιδος τοὺς ὑπηκόους ἑαυτῷ γενομένους ἀντὶ Γραικῶν Ἕλληνας ἐκάλεσε· καὶ τότε πρῶτον Ἑλλὰς ὠνομάσθη. Οὐκ ἦν δὲ τοῦτο παλαιὸν ὄνομα ἔθνους, ἀλλὰ φωνῆς τῆς Ἑλληνικῆς ἰδίωμα ….”

    Εδω εχομε και τη λυση του θεματος, ο ορος Ελλην τον οποιο ακομη και οταν τον χρησιμοποιει ο Πορφυρογεννητος στο DAI στους Ελληνες Λακωνες των οποιων ευρισκεται ο ”… τόπος εἰς ἄκραν τοῦ Μαλέα, ἤγουν ἐκεῖθεν τοῦ Ἐζεροῦ πρός τήν παραθαλασσίαν ….” ειναι παγανιστικος ορος διοτι οι ντοπιοι Μανιατες τους αποκαλουν τους Λακωνες απο τον Μαλεα (ανατολικη Λακωνια) ως ”…. Ἕλληνες προσαγορεύονται διά τό ἐν τοῖς προπαλαιοῖς χρόνοις εἰδωλολάτρας εἶναι καί προσκυνητάς τῶν εἰδώλων κατά τούς παλαιούς Ἕλληνας…” δηλαδη ενας εθνογραφικος ορος που εχει παγανιστικο υποβαθρο αλλα προερχονται ”….. ἀπό τῆς γενεᾶς…..ἐκ τῶν παλαιοτέρων ᾿Ρωμαίων..” για αυτον τον λογο δεν θα μπορουσε να ονομασει εθνογραφικα καποιον συγχρονο του πληθυσμο, παρα μονο αν συνδεοταν παγανιστικα.

    Αυτο σημαινει οτι τα αυτοχθονα ”…ἑλληνικὰ ἔθνη…..” του Χρονικου της Μονεμβασιας και των σχολιων του Αρεθα, αντιστοιχουν στον ορο Γραικοι του Κ.Πορφυρογεννητου , οι οποιοι ησαν οσοι δεν ειχαν μετοικησει και παρεμειναν στην πατριδα.
    Υπαρχει βεβαια και η αποψη οτι οι συγκεκριμενοι μπορει να ηταν μεταφερμενοι Ελληνοφωνοι, στην περιοχη της Πατρας στους οποιους οι Σλαβοι επιτεθηκαν, αλλα ακομη και αν αυτο συνεβαινε*, παλι ο Πορφυρογεννητος δεν θα μπορουσε να τους ονομασει διαφορετικα απο Γραικους, εφοσον τον ορο Ελλην (οπως και οι περισσοτεροι συγγραφεις) τον χρησιμοποιει με παγανιστικο περιεχομενο.
    * η αναφορα οτι ειχαν οικιες αναμεσα σε Σλαβους, μαλλον σημαινει οτι αυτοχθονες ηταν με εγκατεστημενους Σλαβους, παρα να ρισκαρουν να εγκατασαθουν νεοφερμενοι (το 805μΧ)αναμεσα σε Σλάβους, ”…, πρῶτον μὲν τὰς τῶν γειτόνων οἰκίας τῶν Γραικῶν ἐξεπόρθουν καὶ εἰς ἁρπαγὴν ἐτίθεντο, ….” αλλα ειναι ασχετο με το θεμα της αναρτησης.

    Ετσι ξεκαθαριζει αυτο το θεμα πιστευω, αλλα επαναλαμβανω οτι θα ηταν μεγαλη ευκολια να εχουμε το αποσπασμα κειμενου του Ρωμαικου νομου που να οριζει πως αγνωριζε ανεξαρτητες επικρατειες, συμμαχους , κατακτημενες περιοχες ενσωματωμενες περιοχες στο κρατος, οποτε οι πολιτες τους γινονταν πολιτες της Ρωμανιας.
    Αν μπορουσαμε να το ειχαμε, και να το αναρτουσατε, θα διαλευκανε το θεμα περισσοτερο.

    υγ 1. Ζητω συγνωμη για ορθογραφια και τυπογραφικα λαθη.
    2. Ευχαριστω για τη φιλοξενια.

    ————————————————

    • Δεν αναφερεται στους Μανιατες ο Πορφυρογεννητος, αλλα στους οικητορες του καστρου που καταγονται απο την περιοχη του Μαλεα
      —-

      Νομίζω έχουμε ξανασυζητήσει ότι το χωρίο δεν περιγράφει πουθενά για μετοικισμό πληθυσμών από τον Μαλέα στην Μάνη. Απλώς ο Πορφυρογέννητος μπέρδεψε τα ονόματα των χερσονήσων.

  3. Αγαπητέ Σμερδαλέε, βλέπω πως αναζωοπυρώνεται η συζήτηση για τον προσδιορισμό “Γραικός”. Θύμισέ μας που έχεις πιάσει το θέμα (σε ποιά ανάρτηση) αν θες.
    Και κάτι άλλο σχετικό. Αναρωτιέμαι αν είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθεί αυτό το θέμα για να δομηθεί μια άποψη υποστήριξης μιας έμμεσης εθνοτικής συνέχειας από την “ελληνική” εποχή στην “ρωμαϊκή” στον ελλαδικό χώρο.
    Θεωρώ πως αυτό είναι παρατραβηγμένο και θα ήθελα την άποψή σου.
    Υπάρχει από ό,τι βλέπω η ερμηνεία της χρήσης του προσδιορισμού ως χρήσιμου για τους χριστιανορωμαίους για να αποφευχθεί ο εθνοτικοθρησκευτικός όρος “Έλληνες”, αλλά νομίζω πως αυτό είναι παρατραβηγμένο επίσης. Θα μπορούσε να είναι και έτσι, αλλά από ό,τι θυμάμαι από τις αναρτήσεις σου δεν φαίνεται να είναι τόσο απλά τα πράγματα. Θυμάμαι πως ο όρος Γραικός όπως λές αντιμετωπίζεται όπως λές και δω μάλλον ως υποτιμητικός εθνοτικός ή υπο-εθνοτικός προσδιορισμός για έναν συνειδητό Ρωμαίο εφόσον μάλιστα χρησιμοποιείται “σκόπιμα” από τους δυτικους για να αμφισβητηθεί η ρωμαϊκότητα της ανατολικορωμαϊκής εξουσίας (αν θυμάμαι καλά).
    Και κάτι άλλο, σχετικό άσχετο με την παρούσα συζήτηση:
    Ενώ είναι σχετικά εύκολο να κάνει κάποιος ένα είδος εθνοτικής γενεαλογίας
    και ένα είδος γλωσσικής γενεαλογίας (δεν ταυτίζονται, σου θυμίζω την συζήτησή μας για την μη ταύτιση γλωσσικής και εθνοτικής ταυτότητας), θεωρώ πως είναι πραγματικά δύσκολο να εξηγήσει κάποιος τις ειδικές γενέσεις τόσο των επιμέρους γλωσσών που αποκόπτονται από μιαν γενική μήτρα όσο και των επιμέρους εθνοτήτων που (επίσης) αποκόπτονται από μια κοινή εθνοτική μήτρα.
    Όταν υπάρχει “αυτονόμηση” και γένεση ενός ξεχωριστού εθνοτικού ή γλωσσικού κλάδου (όπως είπα δεν είναι το ίδιο πράγμα, ελπίζω να μην χρειαστεί να το ξαναδιευκρινίσω ότι δεν τα ταυτίζω), θεωρώ:
    α) πως δεν υπάρχει πάντα (ή μήπως ποτέ;) διαύγεια στην ίδια την νέα εθνότητα (ή όταν μιλάμε για γλώσσες στην γλωσσική κοινότητα) του αυτοπροσδιορισμού. Οπότε δυσκολεύεται η μελέτη και η καταγραφή της ακόμα, ειδικά σε παλαιότερες εποχές όπου κυριαρχούσαν (περισσότερο ή λιγότερο) και “μυθολογικά” μοτίβα περιγραφής της ιστορίας.
    β) Υπάρχει μια τάση να ανάγεται ο ξεχωριστός κλάδος στην προηγούμενη χρονικά κοινή μήτρα με έναν τρόπο που αποκρύπτει την νέα διακλάδωση.
    γ) Φαντάσου σε εποχές μείξεων, μεταναστεύσεων, γεωπολιτικών αναστατώσεων τι χαμός γίνονταν και πόσο ρευστές ήταν οι “ταυτότητες”.
    Το ερώτημά μου μετά από όλα αυτά είναι:
    Μήπως πρέπει να ήμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί και επιστημονικά καχύποπτοι και φιλοπερίεργοι με τις διεργασίες “διακλάδωσης” και εθνογένεσης (όπως και γλωσσογένεσης);
    Αυτονοήτως, αυτή η καχυποψία για να είναι γόνιμη πρέπει να αποκλείει παντελώς τις αντι-επιστημονικές ψευδοκριτικές παρασιτείες όπως αυτές που έχουν να κάνουν λ.χ με την αμφισβήτηση της ινδοευρωπαϊκής θεωρίας.
    Το λέω και αυτό για να γλυτώνουμε χρόνο.
    Ευχαριστώ Σμερδαλέε, προκαταβολικώς για τις όποιες απαντήσεις σου..

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s