Το Ρωμαϊκό γένος κατά τον 10ο αιώνα #1: προλεγόμενα

Το θέμα αυτής της ανάρτησης και των επομένων θα είναι η Ρωμαϊκή ταυτότητα όπως αυτή περιγράφεται στις πηγές του 10ου αιώνα. Η γραμματεία του 10ου αιώνα ξεκινάει με τα «Τακτικά» του Λέοντος του Σοφού (η συγγραφή τους ολοκληρώθηκε λίγο μετά το 900) και τελειώνει με την Ιστορία του Λέοντος του Διακόνου (γράφτηκε κατά την περίοδο 995-1000 και εξιστορεί τις νικηφόρες εκστρατείες του Νικηφόρου Φωκά και του Ιωάννη Τζιμισκή). Πριν όμως περάσω στις πηγές του 10ου αιώνα, τις οποίες θα παραθέσω στις επόμενες αναρτήσεις, στη σημερινή πρώτη ανάρτηση θα αναφέρω μερικά γενικά πράγματα, όπου μεταξύ άλλων θα σχολιάσω και ορισμένα χωρία από την Χρονογραφία του Θεοφάνη του Ομολογητή (γραμμένη γύρω στο 815), για να επισημάνω μερικά στοιχεία της ρωμαϊκής ταυτότητας που υπήρχαν ήδη πριν από το 900 μ.Χ.

Σύμφωνα με τον Θεοφάνη, όταν ο Ηράκλειος στέφθηκε αυτοκράτορας των Ρωμαίων το 610, βρήκε τα πράγματα της Πολιτείας των Ρωμαίων παραλελυμένα. Οι μεν Άβαροι είχαν ερημώσει την Ευρώπη, οι δε Πέρσες είχαν καταστρέψει όλη την Ασία, αιχμαλωτίζοντας αρκετές πόλεις και αποδεκατίζοντας το στρατό των Ρωμαίων. Έχω κάνει παλαιότερη ανάρτηση για να εξηγήσω πως κατανοούσαν οι «ἑλληνίζοντες Ῥωμαῖοι» τον όρο πολιτεία.

[Θεοφάνης, 611/2, 300] Ἡράκλειος δὲ ὁ βασιλεὺς εὗρε παραλελυμένα τὰ τῆς πολιτείας Ῥωμαίων πράγματα. τήν τε γὰρ Εὐρώπην οἱ Ἄβαρεις ἠρήμωσαν, καὶ τὴν Ἀσίαν οἱ Πέρσαι πᾶσαν κατέστρεψαν καὶ τὰς πόλεις ᾐχμαλώτευσαν καὶ τὸν τῶν Ῥωμαίων στρατὸν ἐν τοῖς πολέμοις ἀνήλωσαν. καὶ ταῦτα ἰδὼν ἐν ἀπορίᾳ ἦν, τί δράσῃ.

Ο Ηράκλειος ενίσχυσε τα εναπομείναντα ασιατικά στρατεύματα μεταφέροντας όλα τα διαθέσιμα βαλκανικά στρατεύματα στη Μικρά Ασία. Εκεί ξεκίνησε την εντατική εκγύμναση του παραμελημένου Ρωμαϊκού στρατού με τον οποίο είχε σκοπό να εισβάλει στην Περσία. Όπως ο Σκιπίων ο Αφρικανός έκρινε πως ο καλύτερος τρόπος για να εκδιωχθεί ο ανίκητος μέχρι τότε Αννίβας από την Ιταλία ήταν μια ρωμαϊκή αντεισβολή στην Καρχηδόνα, έτσι και ο Ηράκλειος έκρινε πως ο καλύτερος τρόπος αναχαίτισης των Περσών ήταν μια «Σκιπιώνιος αντεισβολή» στην Περσία. Όσο τα περσικά στρατεύματα θα ήταν απασχολημένα στην αναχαίτιση των Ρωμαίων εισβολέων δεν θα μπορούσαν να εισβάλουν στη Ρωμανία. Ο Γεώργιος Πισίδης στην Ηρακλειάδα επαίνεσε τον Ηράκλειο ως Σκιπιωνέστερο του Σκιπίωνος γι΄αυτήν του την τακτική (ὦ Σκηπίων,σίγησον· ἐγράφη νόμος τοὺς Σκηπίωνας Ἡρακλείωνας λέγειν. κοινὸν τὸ δόγμα).

[Θεοφάνης, 620/1, 302] τότε Ἡράκλειος ζῆλον θεοῦ ἀναλαβὼν καὶ μετὰ τῶν Ἀβάρων εἰρηνεύσας, ὡς ἐνόμιζεν, μετήνεγκε τὰ στρατεύματα τῆς Εὐρώπης ἐπὶ τὴν Ἀσίαν καὶ διενοεῖτο τῇ συνεργίᾳ τοῦ θεοῦ κατὰ Περσίδος χωρῆσαι.

[Θεοφάνης,  621/2, 303] τούτους δὲ γυμνάζειν ἤρξατο καὶ τὰ πολεμικὰ ἔργα ἐξεπαίδευσεν.

[Θεοφάνης, 621/2, 304] εὑρὼν δὲ τὸν στρατὸν εἰς ῥαθυμίαν πολλὴν καὶ δειλίαν, ἀταξίαν τε καὶ ἀκοσμίαν καθεστῶτα καὶ εἰς πολλὰ τῆς γῆς μέρη ἐσπαρμένον συντόμως πάντας εἰς ἓν συνήγαγεν. […] πάλιν δὲ τὸν λαὸν πρὸς γυμνασίαν πολεμικὴν ὥπλιζε τάξεις δύο ἐνόπλους ποιησάμενος, σάλπιγγές τε καὶ φάλαγγες ἀσπίδων, καὶ λαὸς τεθωρακισμένος ἵστατο.

Η εκγύμναση του στρατού δεν άργησε να αποφέρει καρπούς. Στην πρώτη μεγάλη μάχη που συνέβη μετά την εκγύμναση, οι Ρωμαίοι, έχοντας επιλέξει την κατάλληλη θέση ώστε ο ήλιος να πανιάζει τους Πέρσες, κατάφεραν να τους αναγκάσουν σε άτακτη υποχώρηση στα τριγύρω βουνά, εφαρμόζοντας το τέχνασμα της προσποιητής υποχώρησης. Οι μεν Πέρσες σκαρφάλωναν πανικόβλητοι σαν αγριοκάτσικα στα τριγύρω βουνά για να γλιτώσουν. Οι δε Ρωμαίοι, με τη σειρά τους, σηκώνοντας τα χέρια προς τον ουρανό ευχαρίστησαν τον θεό για τη νίκη και προσευχήθηκαν για τη μακροζωία του «καλῶς στρατηγήσαντος» βασιλέα τους. «Ποιος από τους στρατιώτες θα το περίμενε», αναρωτιέται ο Θεοφάνης, «ότι το δυσμαχότατον γένος των Περσών θα έδειχνε τα νώτα του στους Ρωμαίους

[Θεοφάνης, 621/2, 305-6] τοῦ δὲ ἡλίου ἀνατείλαντος, καὶ τοῦ βασιλέως κατὰ ἀνατολὰς εὑρεθέντος, τοὺς Πέρσας ἐσκότιζεν ἡ τούτου ἀκτίς, ἣν ὡς θεὸν προσεκύνουν. ὁ δὲ βασιλεὺς ἐσχημάτισε τὸν λαὸν αὐτοῦ εἰς φυγὴν τραπέντας· καὶ λύσαντες ἐκεῖνοι τὰς φάλαγγας ἀκρατῶς διώκειν τούτους ἐνόμιζον. ἐπιστραφέντες οὖν οἱ Ῥωμαῖοι εὐψύχως τούτους ἐτρέψαντο καὶ πολλοὺς ἀνεῖλον, ἐλάσαντές τε αὐτοὺς εἰς τὸ ὄρος εἰς κρημνοὺς αὐτοὺς ἐνέβαλον καὶ τόπους δυσβάτους καὶ πάντας αὐτῶν συνέτριψαν· ἐν δὲ τοῖς κρημνοῖς αἰγῶν ἀγρίων δίκην ἐσκηνοβάτουν. πολλοὺς δὲ καὶ ζῶντας ἐζώγρησαν. παρέλαβον δὲ καὶ τὸ τούτων στρατόπεδον καὶ πᾶσαν τὴν ἀποσκευὴν αὐτῶν. οἱ δὲ Ῥωμαῖοι πρὸς ὕψος τὰς χεῖρας ἐκτείναντες τῷ θεῷ ηὐχαρίστουν καὶ τῷ στρατηγήσαντι καλῶς βασιλεῖ συντόνως προσηύχοντο. οἱ γὰρ πρὶν μηδὲ Περσικὴν κόνιν τολμήσαντες ἰδεῖν νῦν τὰς σκηνὰς τούτων ἀσαλεύτους εὑρόντες ἐλαφυραγώγησαν. τίς γὰρ ἤλπιζε τὸ τῶν Περσῶν δυσμαχώτατον γένος νῶτα δοῦναί ποτε Ῥωμαίοις;

Ο Θεοφάνης παραθέτει τον παρακάτω  λόγο του Ηρακλείου προς τους στρατιώτες κατά την εκγύμναση πριν την προρρηθείσα μάχη:

[Θεοφάνης, 621/2, 304] ὁρᾶτε, ἀδελφοὶ καὶ τέκνα, ὡς οἱ ἐχθροὶ τοῦ θεοῦ κατεπάτησαν ἡμῶν τὴν χώραν καὶ τὰς πόλεις ἠρήμωσαν καὶ τὰ θυσιαστήρια κατέκαυσαν καὶ τὰς τραπέζας τῶν ἀναιμάκτων θυσιῶν αἱμάτων μιαιφόνων ἐπλήρωσαν, καὶ τὰς ἀδέκτους τῶν παθῶν ἐκκλησίας ἐν ἡδοναῖς χραίνουσιν ἐμπαθεστάταις.

Οι «εχθροί του θεού» Πέρσες είχαν καταπατήσει «την χώρα μας» (ἡμῶν τὴν χώραν), είχαν ερημώσει «τις πόλεις μας» ([ἡμῶν] τὰς πόλεις), είχαν κατακάψει «τα θυσιαστήριά μας» ([ἡμῶν] τὰ θυσιαστήρια), είχαν λερώσει με αίμα «τις τράπεζές μας» ([ἡμῶν] τὰς τραπέζας) και είχαν βεβηλώσει «τις εκκλησίες μας» ([ἡμῶν] τὰς ἐκκλησίας). Η μετάφραση του λόγου από τους Mango-Scott.

mango-herakleios

Ο βασιλέας των Ρωμαίων και οι Ρωμαίοι στρατιώτες του παρουσιάζονται στο παραπάνω χωρίο ως «συνιδιοκτήτες» μιας χώρας και των πόλεων και εκκλησιών που βρίσκονταν σ΄αυτήν. Με άλλα λόγια, ο βασιλέας των Ρωμαίων και οι Ρωμαίοι στρατιώτες που συγκεντρώθηκαν από Ευρώπη και Ασία παρουσιάζονται ως «συνέταιροι» στα κοινά πράγματα (res publicaτης Ρωμαίων πολιτείας. Αυτή η «ἡμέτερη χώρα» των Ρωμαίων, η «Ῥωμαίων γῆ» είναι το γεωγραφικό αποτύπωμα της Ρωμανίας και, όπως λέει ο Ηράκλειος στον άλλο λόγο που θα παραθέσω παρακάτω, η Ρωμανία είναι «τὸ αὐτοδέσποτον τῶν Ῥωμαίων κράτος». Όταν ο Πέρσης στρατηλάτης Σάρβαρος (Šahr-baraz = «το αγριογούρουνο του [Περσικού] βασιλείου») εισβάλλει με τα στρατεύματά του στην «ἡμετέρα χώρα», εισβάλλει στη «Ῥωμαίων γῆν» και στη «Ῥωμανίαν».

[Θεοφάνης, 621/2, 305] ὁ δὲ Σάρβαρος, ὁ τῶν Περσῶν στρατηγός, λαβὼν τὴν ἑαυτοῦ δύναμιν ἦλθεν ἐν Κιλικίᾳ, ὅπως ἐπὶ Ῥωμανίαν ἐξελθὼν τοῦτον περιτρέψῃ.

[Θεοφάνης, 622/3, 306] Χοσρόης δέ, ὁ τῶν Περσῶν βασιλεύς, ἀπέστειλε τὸν Σαρβαραζᾶν σὺν τῷ ἑαυτοῦ στρατῷ εἰσβαλεῖν εἰς τὴν τῶν Ῥωμαίων γῆν.

Όταν ο Ηράκλειος εισέβαλε με το στράτευμά του στην «Περσῶν γῆν», εκφώνησε έναν άλλο παραινετικό λόγο στους στρατιώτες του, στον οποίο τους ζήτησε μεταξύ άλλων να σεβαστούν «τὸ αὐτοδέσποτον τῶν Ῥωμαίων κράτος», δηλαδή να αγωνιστούν για να παραμείνει αυτοδέσποτο το κράτος των Ρωμαίων. Στον ίδιο λόγο, ο Ηράκλειος εφευρίσκει την έννοια της «Τζιχάντ» όταν λέει στους άνδρες του πως «οὐκ ἔστιν ἄμισθος ὁ κίνδυνος, ἀλλ΄αἰωνίου ζωῆς πρόξενος» (δηλαδή πως ο αγώνας τους υπέρ των Χριστιανών και εναντίον των απίστων θα είναι εισιτήριο για την αιώνια σωτηρία, «αἰωνίου ζωῆς πρόξενος»).

[Θεοφάνης, 622/3, 307] Ἡράκλειος δὲ προσκαλεσάμενος τὸ ἑαυτοῦ στράτευμα λόγοις παραινετικοῖς διήγειρεν αὐτούς, λέγων·

«ἄνδρες ἀδελφοί μου, λάβωμεν εἰς νοῦν τὸν τοῦ θεοῦ φόβον καὶ ἀγωνισώμεθα τὴν τοῦ θεοῦ ὕβριν ἐκδικῆσαι. στῶμεν γενναίως κατἐχθρῶν τῶν πολλὰ δεινὰ Χριστιανοῖς ἐργασαμένων. αἰδεσθῶμεν τὸ τῶν Ῥωμαίων αὐτοδέσποτον κράτος, καὶ στῶμεν κατἐχθρῶν δυσσεβῶς ὡπλισμένων. λάβωμεν πίστιν τῶν φόνων φονεύτριαν. ἀναλογισώμεθα ὅτι ἔνδον· ἐσμὲν τῆς τῶν Περσῶν γῆς καὶ μέγαν κίνδυνον φυγὴ φέρει. ἐκδικήσωμεν τὰς φθορὰς τῶν παρθένων, τὰ τετμημένα μέλη τῶν στρατιωτῶν ἡμῶν ὁρῶντες πονήσωμεν τὰς καρδίας. οὐκ ἔστιν ἄμισθος ὁ κίνδυνος, ἀλλαἰωνίου ζωῆς πρόξενος. στῶμεν ἀνδρείως, καὶ κύριος ὁ θεὸς συνεργήσει ἡμῖν, καὶ ὀλέσει τοὺς ἐχθροὺς ἡμῶν

Για ποιο λόγο άνθρωποι που είχαν γεννηθεί σε διαφορετικές περιοχές πιστεύουν ότι έχουν μια ευρύτερη κοινή «ἡμῶν χώρα»; Όταν ο Έκτωρ λέει το περίφημο «εἷς οἰωνὸς ἄριστος, ἀμύνεσθαι περὶ πάτρης» (Ιλ. 12.243), η πατρίδα που εννοεί είναι μόνο η Τρωάδα, δηλαδή ο γενέθλιος τόπος του. Αντίθετα με τον Έκτορα, όμως, ο Κικέρων πίστευε ότι οι άνθρωποι έχουν δύο πατρίδες (duas patrias): υπάρχει η γενέθλια πατρίδα (unam naturae) και υπάρχει η «θετή» πατρίδα (alteram civitatis), η οποία «υιοθετεί» τους ανθρώπους, παρέχοντάς τους το προνόμιο της πολιτείας (εδώ ο όρος «πολιτεία» σημαίνει «ιδιότητα του πολίτη», citizenship). Αυτή η «θετή» πατρίδα είναι η Res Publica Romana ~ Ρωμαϊκή Πολιτεία η οποία, προσθέτει ο Κικέρων, πρέπει να έχει προτεραιότητα ως αντικείμενο αφοσίωσης των «υιοθετημένων» πολιτών που πρέπει να είναι έτοιμοι να πεθάνουν γι΄αυτήν (pro qua mori … debemus).

[Κικέρων, De Legibus, 2.5] Ego mehercule et illi et omnibus municipibus duas esse censeo patrias, unam naturae, alteram ciuitatis: ut ille Cato, quom esset Tusculi natus, in populi Romani ciuitatem susceptus est, ita, quom ortu Tusculanus esset, ciuitate Romanus, habuit alteram loci patriam, alteram iuris; ut uestri Attici, priusquam Theseus eos demigrare ex agris et in astu quod appellatur omnes conferre se iussit, et sui erant demi et Attici, sic nos et eam patriam dicimus, ubi nati, et illam qua excepti sumus. Sed necesse est caritate eam praestare e qua rei publicae nomen uniuersae ciuitatis est, pro qua mori et cui nos totos dedere et in qua nostra omnia ponere et quasi consecrare debemus.

Γύρω στο 400 μ.Χ., τετρακόσια χρόνια μετά τον Κικέρωνα, ο Βεγέτιος κατέγραψε τον στρατιωτικό όρκο (militiae sacramenta) που έπαιρναν οι εκχριστιανισμένοι πλέον Ρωμαίοι της εποχής του. Οι στρατιώτες ορκίζονταν υπακοή στον Αυτοκράτορα των Ρωμαίων, ως το μόνο επιχθόνιο εκπρόσωπο του Θεού, και αφοσίωση στη Ρωμαϊκή Πολιτεία (Res Publica Romana), δηλώνοντας ότι θα την υπεράσπιζαν αψηφώντας τον θάνατο (mortem recusaturos pro Romana republica):

[Βεγέτιος, De Re Militari, 2.5] et ideo militiae sacramenta dicuntur. Iurant autem per Deum et Christum et sanctum Spiritum et per maiestatem imperatoris, quae secundum Deum generi humano diligenda est et colenda. […] Iurant autem milites omnia se strenue facturos, quae praeceperit imperator, numquam deserturos militiam nec mortem recusaturos pro Romana republica.

Αυτή η διπλή ρωμαϊκή αφοσίωση σε Βασιλεία και Χώρα/Πολιτεία είναι παρόμοια με το πατριωτικό σλόγκαν των Άγγλων for Queen and Country = «για την Βασίλισσα και την Χώρα» (είναι και τίτλος ταινίας με τον Denzel Washington). Εκτός από την δήλωση των δύο αντικειμένων πατριωτικής αφοσίωσης των Άγγλων, ο μερισμός Queen and Country περιγράφει και τους δύο «συνιδιοκτήτες» του αγγλικού Commonwealth: η Βασιλεία και η «Χώρα» ως συνώνυμο του Αγγλικού Έθνους. Παρόμοιο σλόγκαν είναι ο ρωμαϊκός μερισμός S.P.Q.R = “Senatus Popolusque Romanus” = «η σύγκλητος και ο δήμος της Ρώμης», που εκφράζει τα δύο μέρη της προμοναρχικής Res Publica.

queen-country

Το αγγλικό σλόγκαν Queen and Country θα το έχετε ακούσει συχνά στις ταινίες του James Bond. Όταν ο James Bond (Roger Moore) αρνείται την πρόταση της Octopussy (Maud Adams) να εγκαταλείψει την υπηρεσία του στην Βρετανική κυβέρνηση και να δουλέψει γι΄αυτήν, η Octopussy απογοητευμένη του λέει “Oh a man of principle! […] naturally you do it for Queen and Country!” («Άνθρωπος με αρχές! Φυσικά υπηρετείς [μόνο] την Βασίλισσα και την Χώρα!»). Στο “Tomorrow never dies,” η M. (Judi Dench) λέει στον James Bond (Pierce Brosnan) να εκμεταλλευτεί τη σχέση που είχε κάποτε με την γυναίκα του κακού της ταινίας Eliot Carver (Jonathan Pryce) για να συλλέξει πληροφορίες και ο James Bond απαντά πως δεν ήξερε ότι αυτή η παλιά του σχέση ήταν κοινή/δημόσια γνώση (I didn’t realize it was public knowledge). Τότε η Moneypenny του απαντά περιπαικτικά “Queen and Country, James!” («το ξέρει η βασίλισσα κι όλη η χώρα, Τζέιμς!»).

.

Η Ρωμανία, λοιπόν, ως «Ρωμαίων πολιτεία» και «αυτοδέσποτον των Ρωμαίων κράτος», αποδέχεται ως Ρωμαίους αυτούς που επιθυμούν να ζήσουν «κατὰ Ῥωμαίων νόμους» (Ζώσιμος, 4.30, το iuris consensus του Κικέρωνα) και που ενστερνίζονται την υποχρέωση του συντελεῖν «πρὸς τὴν τῶν κοινῶν χρείαν» και «ἐπὶ λυσιτελείᾳ τῆς πολιτείας» (τα κριτήρια που ο Συριανός -που μάλλον έγραψε στο δεύτερο μισό του 9ου αιώνα-αναγνωρίζει στα μέλη της πολιτείας). Η Ρωμανία προωθεί μια κανονιστική συλλογική ταυτότητα (normative identity) Ρωμαίου η οποία βασίζεται σε κοινά ήθη, κοινό νόμο, κοινή θρησκεία, κοινό δημόσιο πολιτισμό, θεώρηση της πολιτείας ως «θετής» πατρίδας και αφοσίωση σε Βασιλεία και Πολιτεία/Πατρίδα. Το Στρατηγικόν του Μαυρίκιου (που είναι αρκετά πιθανό να γράφτηκε από τον κουνιάδο του Μαυρίκιου Φιλιππικό) ζητάει από τους στρατηγούς να υπενθυμίζουν στους άνδρες τους τις απολαβές που θα προκύψουν από την αφοσίωση στον βασιλέα και την «εὔνοια» που δείχνουν προς την πολιτεία ([7.4] ἐπαγγείλασθαι τε αὐτοῖς τὴν ἐκ βασιλέως ἀμοιβὴν καὶ τὸν ὑπὲρ τῆς εὐνοίας τῆς πολιτείας μισθόν) και, ταυτόχρονα, τους υπενθυμίζει να προσέχουν το «Περσικὸν ἔθνος» γιατί ([11.1], γρ. 1-4) εκτός από «μοχθηρὸν και κρυψίνουν», επιπρόσθετα είναι «φιλοπάτριον δὲ καὶ εὐπειθές» (διαθέτει αίσθημα αφοσίωσης προς την δική του πολιτεία-πατρίδα και ευπείθεια προς στην Περσική Αρχή), κάτι που του επιτρέπει να υπομένει «καρτερικῶς τοὺς τε πόνους καὶ τοὺς ὑπὲρ τῆς πατρίδος πολέμους».

Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ στο πρόσφατο βιβλίο της «Πόσο ελληνικό είναι το Βυζάντιο; Πόσο Βυζαντινοί οι Νεοέλληνες;» (εκδόσεις Gutenberg, 2016) γράφει:

[σλδ 44] Άλλωστε στην εποχή της ανάκτησης των χαμένων πατρίδων της παλαιολόγειας προσπάθειας αναφέρεται και η επιβράβευση πατριωτισμού (όχι μόνο ανδρείας όπως άλλοτε). Μιλώ για την επιβράβευση από τον αυτοκράτορα αξιωματούχου «Διὰ τοὺς κόπους οὓς ἐμόχθησας ὑπὲρ τῆς Ῥωμανίας» («η πατρίς ευγνωμονούσα» θα λέγαμε σήμερα), όπως ανέφερα σε κείμενο της εποχής.

Είναι νομίζω ξεκάθαρο ότι το προρρηθέν χωρίο από το Στρατηγικόν του Μαυρίκιου κινείται στις ίδιες γραμμές:

[Στρατηγικόν, 7.4] καὶ διαλέγεσθαι τὰ εἰκότα καὶ προθυμοποιῆσθαι, ἀναμιμνήσκοντα αὐτὸν προτέρων ἐπιτυχιῶν ἐπαγγείλασθαι τε αὐτοῖς τὴν ἐκ βασιλέως ἀμοιβὴν καὶ τὸν ὑπὲρ τῆς εὐνοίας τῆς πολιτείας μισθόν,

Όλα τα παραπάνω κάνουν τη Ρωμανία το έθνος-κράτος των Ρωμαίων. Είναι συζητήσιμος ο βαθμός ισχύος της εθνικής ρωμαϊκής ταυτότητας, αλλά μιλάμε πάντοτε για εθνική Ρωμαϊκή ταυτότητα. Όταν ένα πολιτικό κέντρο, ορίζει μια πολιτεία βάσει νομικού πλαισίου και αναγνωρίζει ως μέλη αυτής ης πολιτείας μόνον ορισμένους ανθρώπους στους οποίους καταχωρεί δικαιώματα και υποχρεώσεις, αυτό νομίζω είναι κάτι που μοιάζει υπερβολικά με την εθνική ταυτότητα έθνους-κράτους. Γνωρίζοντας πολύ καλά ότι αυτό το συμπέρασμά μου θα προσκρούσει στο αναπόδεικτο αξίωμα των μοντερνιστών περί νεωτερικής αποκλειστικότητας των εθνών, θα μεταφράσω μια σελίδα από το βιβλίο του βραβευμένου μεσαιωνολόγου Chris Wickham The Inheritance of Rome: A History of Europe from 400-1000 (1η έκδοση 2009, 2η έκδοση paperback, Penguin, 2010). O Paul Freedman έχει δομήσει σ΄αυτό το βιβλίο τη σειρά μαθημάτων του στο Yale για τον πρώιμο ευρωπαϊκό μεσαιώνα (The Early Middle Ages: 284-1000). Στο 6° μάθημα της σειράς αναφέρεται στο εν λόγω βιβλίο, παρουσιάζοντας τον Chris Wickham ως «τον κορυφαίο μεσαιωνολόγο του αγγλόφωνου κόσμου» (he is the leading medieval historian in the english speaking world).

[12:15] Wickham, the author of this book that we are starting now “The Inheritance of Rome,” Chris Wickham […]”

[12:39] He’s the leading medieval historian in the english speaking world […] he’s a very great historian […]”

Στις σελίδες 4-5 της εισαγωγής ο Wickham γράφει:

wickham

Οι εθνικές ταυτότητες (national identities) δεν ήταν διάχυτα ανεπτυγμένες γύρω στο 1000, ακόμα και αν κάποιος απορρίψει τη σχέση εθνικισμού και νεωτερικότητας που επισημαίνεται συχνά στην ακαδημαϊκή βιβλιογραφία της εποχής μας. Ωστόσο, οφείλουμε ν΄αναγνωρίσουμε ότι κάποιες τέτοιες ταυτότητες υπήρχαν. Κάποιος μπορεί να παρουσιάσει ως καλό τέτοιο παράδειγμα την Αγγλία (τα ζοφερά χρόνια της Δανικής κατάκτησης στις αρχές του 11ου αιώνα παρήγαγαν έναν αριθμό κειμένων που προωθούν μια εκδοχή εθνικισμού). Οι Ιταλοί, επίσης, διέθεταν ένα αίσθημα κοινής ταυτότητας, το οποίο όμως μετά βίας έφτανε νοτίως της Ρώμης (φυσικά, αυτή είναι πάνω κάτω η κατάσταση ακόμα και σήμερα) και δεν οδήγησε στην επιθυμία πολιτικής ενοποίησης. Η γεωγραφική απομόνωση, όπως αυτή που παρέχουν η Μάγχη και οι Άλπεις, βοήθησε αμφότερους τους λαούς, όπως βοήθησε και τους Ιρλανδούς, οι οποίοι ήταν ικανοί ν΄αναγνωρίσουν μία εκδοχή ιρλανδικής κοινότητας, όσο κατακερματισμένη κι ας ήταν η Ιρλανδία. Στην παράλληλη περίπτωση του Βυζαντίου, αυτό που προσέδιδε στους κατοίκους του ταυτότητα ήταν απλά η συνοχή του πολιτικού του συστήματος, η οποία ήταν πολύ ισχυρότερη από οποιαδήποτε άλλη στην Ευρώπη αυτής της περιόδου. Η Βυζαντινή «εθνική ταυτότητα» δεν έχει εκτιμηθεί δεόντως από τους ιστορικούς, γιατί η αυτοκρατορία αυτή δεν είναι ο πολιτικός πρόγονος κάποιου σύγχρονου κράτους. Ωστόσο, μπορεί εύλογα να υποστηριχθεί ότι αυτή [η Βυζαντινή εθνική ταυτότητα] ήταν η περισσότερο ανεπτυγμένη στην Ευρώπη προς το τέλος της περιόδου μας. Αντίθετα, στην Γαλλία, την Γερμανία και την Ισπανία (τόσο την Χριστιανική όσο και τη Μουσουλμανική) δεν υπήρχε τέτοια ιδεολογία. Οι Δανοί μπορεί να την διέθεταν, αλλά γενικά στην Σκανδιναβία μόνο στην Ισλανδία υπάρχει ένδειξη κοινής συνείδησης. Οι σλαβικές χώρες εξακολουθούσαν να είναι αρκετά [πολιτικά] ανώριμες για να έχουν κάποια εκδοχή κοινής ταυτότητας που να είναι ανεξάρτητη από την μοίρα των αρχουσών δυναστειών. Και, όπως θα τονιστεί συχνά στο βιβλίο, η ύπαρξη κοινής γλώσσας από μόνη της δεν συνεπάγεται κάποια μορφή πολιτιστικής ή πολιτικής αλληλεγγύης.

Να ξεκαθαρίσω εδώ ότι αυτό που ο Wickham ονομάζει «βυζαντινή» εθνική ταυτότητα στο «Βυζάντιο» είναι φυσικά η Ρωμαϊκή εθνική ταυτότητα στη Ρωμανία.

Παρέθεσα τον Wickham όχι τόσο για να δείξω ότι σώνει και καλά κάνουν λάθος οι μοντερνιστές, όσο για να δείξω ότι είναι απολύτως θεμιτή η αναζήτηση προνεωτερικών εθνών, εκεί που οι συνθήκες επιτρέπουν την ανάπτυξή τους. Τα μέσα της νεωτερικής εποχής μπορεί μεν να διευκολύνουν σημαντικά την ανάπτυξη και διάχυση των εθνικών ταυτοτήτων, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι είναι αδύνατη η διαμόρφωση προνεωτερικών εθνικών ταυτοτήτων. Από τη φυσική ξέρουμε ότι το έργο είναι το γινόμενο ισχύος και χρόνου (W=PxT). Ένα έργο 10 Joule μπορεί να επιτευχθεί με την εφαρμογή ισχύος 10 Watt για ένα δευτερόλεπτο, αλλά μπορεί να επιτευχθεί και με την εφαρμογή ενός Watt για 10 δευτερόλεπτα (10 W x 1 sec = 1W x 10 sec = 10 J). Η νεωτερικές συνθήκες (δωρεάν κρατική παιδεία, ΜΜΕ κλπ) επιτρέπουν την διαμόρφωση μιας στέρεας εθνικής ταυτότητας μέσα σε δύο γενιές. Αυτό φυσικά δεν μπορεί να γίνει κατά τον μεσαίωνα, αλλά τι γίνεται όταν η ίδια Ρωμαϊκή ταυτότητα καλλιεργείται, έστω και με ασθενή μέσα, αδιάκοπα για 400 χρόνια (13 γενιές);

Ο John Haldon στο πρόσφατο βιβλίο του «Η αυτοκρατορία που δεν έλεγε να πεθάνει: το παράδοξο της Ανατολικής Ρωμαϊκής επιβίωσης 640-740» (Harvard University Press, 2016) αναρωτιέται στη σελίδα 133 τι σήμαινε να είσαι «Ρωμαίος» υπήκοος στα άπτωτα μέρη στα χρόνια που ακολούθησαν αμέσως μετά την Αραβική κατάκτηση, δεδομένου ότι την ίδια περίοδο οι μέχρι πρότινος υπήκοοι χριστιανικοί πληθυσμοί των «πεπτωκυιών» περιοχών συνεχίζουν και αυτοί για κάποιο διάστημα να πιστεύουν ακόμα ότι είναι «Ρωμαίοι»;

haldon-romans

Φυσικά, για να «συνεχίζουν να πιστεύουν ότι είναι Ρωμαίοι», οι πεπτωκότες πληθυσμοί πρέπει πρώτα να έχουν εκρωμαϊστεί συνειδησιακά, δηλαδή πρέπει κατά τους προηγούμενους αιώνες να έχει επιτελεστεί μια επαρκώς μαζική διαδικασία εκρωμαϊσμού, όπως αυτή που περιγράφουν οι λόγιοι όπως ο Αίλιος Αριστείδης και ο Κλαύδιος Κλαυδιανός.

Ο Αίλιος Αριστείδης τον 2° μ.Χ. αιώνα γράφει πως όσοι έχουν γίνει Ρωμαίοι πολίτες έχουν αρχίσει να ντρέπονται για τις παλαιότερες εθνοτικές τους ταυτότητες:

[Λόγος εἰς Ῥώμην, 26.75] ὥστε καὶ αἰσχυνθῆναι τὸ λοιπὸν αὐτοὺς ἐκείνους γ’ ἂν εἰπεῖν, ὅθεν ἦσαν τὸ ἀρχαῖον. ποιησάμενοι δὲ πολίτας […]

Ο Αλεξανδρινός ποιητής Κλαύδιος Κλαυδιανός, γύρω στο 400 μ.Χ. γράφει ότι η Ρώμη έδωσε στο ανθρώπινο γένος ένα κοινό εθνώνυμο (humanumque genus communi nomine fovit) και γίναμε όλοι μας ένα γένος (quod cuncti gens una sumus).

[De Consulatu Stilichonis, 3.161-71]

haec est in gremium victos quae sola recepit 
humanumque genus communi nomine fovit 
matris, non dominae ritu, civesque vocavit 
quos domuit nexu pio longinqua revinxit. 
huius pacificis debemus moribus omnes, 
quod veluti patriis regionibus utitur hospes; 
quod sedem mutare licet; quod cernere Thylen 
lusus et horrendos quondam penetrare recessus; 
quod bibimus passim Rhodanum, potamus Orontem; 
quod cuncti gens una sumus. nec terminus umquam

Φυσικά δεν ισχυρίζομαι ότι γύρω στο 400 μ.Χ. όλοι όσοι κατοικούσαν εντός των ρωμαϊκών συνόρων είχαν αποκτήσει κοινή ταυτότητα και κοινό τρόπο ζωής. Όπως γράφει χαρακτηριστικά ο David S. Potter (σλδ 23) η συνέπεια της ρωμαϊκής πολιτικής ενοποίησης «από το τείχος του Αδριανού στη Βρετανία μέχρι την έρημο της Ιορδανίας» (σλδ 38) ήταν το κοινό πολιτιστικό ιδίωμα που συνέδεε μόνο την αστική ελίτ, η οποία διέφερε από τον επιχώριο επαρχιακό πληθυσμό. Κατά την ύστερη ρωμαϊκή αρχαιότητα ο επαρχιώτης αγρότης της Συρίας συνέχιζε να μιλάει αραμαϊκά και ο γαιοκτήμονας για τον οποίο δούλευε συνέχιζε να μιλάει ελληνικά. Ωστόσο, η ικανότητα του γαιοκτήμονα στη Συρία να έρθει σε επικοινωνία με τον αντίστοιχο γαιοκτήμονα στην επαρχία Αφρικής (Καρχηδόνα) ήταν Ρωμαϊκό κατόρθωμα. Και εδώ προσθέτει ο Potter «ωστόσο, η δυνατότητα αυτής της [ελιτιστικής διατοπικής] σύνδεσης μπορούσε ν΄αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο ο αγρότης κατανοούσε τον κόσμο». 

potter-aristocratic-homogeneity

Από την άλλη, δεν πρέπει να λησμονούμε την επιρροή της τοπικής κοινωνικής ελίτ (ο φορέας της πρότυπης ρωμαϊκής ταυτότηταςστα κατώτερα κοινωνικά στρώματα, τα οποία τείνουν να μιμούνται την ελίτ προσπαθώντας να βελτιώσουν την κοινωνική τους κατάσταση και εικόνα. Όταν έγινε ξεκάθαρο ότι η πρότυπη ταυτότητα στις ΗΠΑ θα ήταν αυτή των Άγγλων αποίκων, η γερμανική πλειοψηφία του Οχάιο (~70%) μέσα σε 2 γενιές κατά τον 19° αιώνα είχε υιοθετήσει όχι μόνο την Αγγλική γλώσσα, αλλά και ένα σωρό άλλα στοιχεία της ταυτότητας του αγγλικού “charter group.” Ο Donald Nicol παραθέτει ένα άλλο πιο κοντινό παράδειγμα και μάλιστα προνεωτερικό. Το 1331 οι Οθωμανοί κατέκτησαν τη Νίκαια, μια πόλη με εντυπωσιακή χριστιανική παράδοση (το 325 η πρώτη οικουμενική σύνοδος του Χριστιανισμού, το 787 η σύνοδος που αποκατέστησε την εικονόφιλη ορθοδοξία). Οκτώ χρόνια μετά την Οθωμανική κατάκτηση ο Πατριάρχης Ιωάννης Καλέκας σοκαρίστηκε όταν έμαθε το μεγάλο αριθμό των Νικαιατών που είχαν εξισλαμιστεί. Γιατί αποφάσισαν να εξισλαμιστούν αυτοί οι Χριστιανοί; Κατά τη γνώμη μου το κυριότερο κίνητρο ήταν η φορολογική ατέλεια, δηλαδή το ότι ως μουσουλμάνοι δεν έπρεπε να πληρώσουν χαράτσι.

ohio

nikaia-islamization

Δε νομίζω ότι το πρώιμο Οθωμανικό Μπεηλίκι/Εμιράτο του Ορχάν που κατέκτησε τη Νίκαια είχε αναπτύξει αποτελεσματικότερους τρόπους προώθησης της κανονιστικής ταυτότητας σε σχέση με τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Όταν έπεσε η δυτική αυτοκρατορία, οι «Ρωμαίοι» συνεχίζουν να εμφανίζονται στη νομοθεσία των«βάρβαρων» διάδοχων βασιλείων. Η Φραγκική Lex Salica που συγγράφηκε γύρω στο 500 μ.Χ. επί Χλωδοβίκου Α΄ διακρίνει νομικά τους «Ρωμαίους» από τους «Φράγκους». Σύμφωνα με τη Lex Salica, η αποζημίωση που ο φονιάς έπρεπε να καταθέσει στην οικογένεια του φονευθέντος (wergeld) ήταν μισή αν ο νεκρός ήταν Ρωμαίος και όχι Φράγκος. Η εφαρμογή του νόμου αυτού προϋποθέτει την διάκριση «Ρωμαίων» και «Φράγκων», 150 χρόνια μετά την εμφάνιση φραγκογενών Ρωμαίων αξιωματικών όπως ο σφετεριστής Μαγνέντιος και ο Κλαύδιος Σιλβανός.

wergeld-frank-roman

Με την παραπάνω νομική διάκριση Φράγκων και Ρωμαίων κατά νου, η διάκριση Γερμανών/βάρβαρων Φράγκων και  «Ἀρβορύχων» [~ Αρμορίκων] και λοιπών Ρωμαίων της Γαλλίας του Προκόπιου (μάλλον έχει κατά νου τον Γαλλο-Ρωμαϊκό πληθυσμό της βραχύβιας ρωμαϊκής νησίδας του Soissons που οι Φράγκοι κατέκτησαν το 486 με τη νίκη τους στη μάχη του Soissonsπου ήταν «Ῥωμαίων κατήκοοι ἐκ παλαιοῦ» και διατηρούσαν μέχρι τις ημέρες του τα πάτρια ήθη και τους πάτριους νόμους, καθώς και τη ρωμαϊκή ενδυμασία (σχῆμα τῶν Ῥωμαίων), δεν φαντάζει και τόσο «μυθιστορηματική επινόηση» του Προκόπιου.

[Προκόπιος, Πόλεμοι, 5.12.8-19] λίμναι τε ἐνταῦθα πολλαὶ, οὗ δὴ Γερμανοὶ τὸ παλαιὸν ᾤκηντο, βάρβαρον ἔθνος, οὐ πολλοῦ λόγου τὸ κατἀρχὰς ἄξιον, οἳ νῦν Φράγγοι καλοῦνται. τούτων ἐχόμενοι Ἀρβόρυχοι ᾤκουν, οἳ ξὺν πάσῃ τῇ ἄλλῃ Γαλλίᾳ καὶ μὴν καὶ Ἱσπανίᾳ Ῥωμαίων κατήκοοι ἐκ παλαιοῦ ἦσαν. μετὰ δὲ αὐτοὺς ἐς τὰ πρὸς ἀνίσχοντα ἥλιον Θόριγγοι βάρβαροι, δόντος Αὐγούστου πρώτου βασιλέως, ἱδρύσαντο. καὶ αὐτῶν Βουργουζίωνες οὐ πολλῷ ἄποθεν πρὸς νότον ἄνεμον τετραμμένοι ᾤκουν, Σούαβοί τε ὑπὲρ Θορίγγων καὶ Ἀλαμανοὶ, ἰσχυρὰ ἔθνη. οὗτοι αὐτόνομοι ἅπαντες ταύτῃ τὸ ἀνέκαθεν ἵδρυντο. Προϊόντος δὲ χρόνου Οὐισίγοτθοι τὴν Ῥωμαίων ἀρχὴν βιασάμενοι Ἱσπανίαν τε πᾶσαν καὶ Γαλλίας τὰ ἐκτὸς Ῥοδανοῦ ποταμοῦ κατήκοα σφίσιν ἐς φόρου ἀπαγωγὴν ποιησάμενοι ἔσχον. ἐτύγχανον δὲ Ἀρβόρυχοι τότε Ῥωμαίων στρατιῶται γεγενημένοι. οὓς δὴ Γερμανοὶ κατηκόους σφίσιν ἐθέλοντες ἅτε ὁμόρους ὄντας καὶ πολιτείαν ἣν πάλαι εἶχον μεταβαλόντας, ποιήσασθαι ἐληίζοντό τε καὶ πανδημεὶ πολεμησείοντες ἐπαὐτοὺς ᾔεσαν. Ἀρβόρυχοι δὲ ἀρετήν τε καὶ εὔνοιαν ἐς Ῥωμαίους ἐνδεικνύμενοι ἄνδρες ἀγαθοὶ ἐν τῷδε τῷ πολέμῳ ἐγένοντο, καὶ ἐπεὶ βιάζεσθαι αὐτοὺς Γερμανοὶ οὐχ οἷοί τε ἦσαν, ἑταιρίζεσθαί τε ἠξίουν καὶ ἀλλήλοις κηδεσταὶ γίνεσθαι. ἃ δὴ Ἀρβόρυχοι οὔτι ἀκούσιοι ἐνεδέχοντο. Χριστιανοὶ γὰρ ἀμφότεροι ὄντες ἐτύγχανον, οὕτω τε ἐς ἕνα λεὼν ξυνελθόντες δυνάμεως ἐπὶ μέγα ἐχώρησαν. καὶ στρατιῶται δὲ Ῥωμαίων ἕτεροι ἐς Γάλλων τὰς ἐσχατιὰς φυλακῆς ἕνεκα ἐτετάχατο. οἳ δὴ οὔτε ἐς Ῥώμην ὅπως ἐπανήξουσιν ἔχοντες οὐ μὴν οὔτε προσχωρεῖν Ἀρειανοῖς οὖσι τοῖς πολεμίοις βουλόμενοι, σφᾶς τε αὐτοὺς ξὺν τοῖς σημείοις καὶ χώραν ἣν πάλαι Ῥωμαίοις ἐφύλασσον Ἀρβορύχοις τε καὶ Γερμανοῖς ἔδοσαν, ἔς τε ἀπογόνους τοὺς σφετέρους ξύμπαντα παραπέμψαντες διεσώσαντο τὰ πάτρια ἤθη, ἃ δὴ σεβόμενοι καὶ ἐς ἐμὲ τηρεῖν ἀξιοῦσιν. ἔκ τε γὰρ τῶν καταλόγων ἐς τόδε τοῦ χρόνου δηλοῦνται, ἐς οὓς τὸ παλαιὸν τασσόμενοι ἐστρατεύοντο, καὶ σημεῖα τὰ σφέτερα ἐπαγόμενοι οὕτω δὴ ἐς μάχην καθίστανται, νόμοις τε τοῖς πατρίοις ἐς ἀεὶ χρῶνται. καὶ σχῆμα τῶν Ῥωμαίων ἔν τε τοῖς ἄλλοις ἅπασι κἀν τοῖς ὑποδήμασι διασώζουσιν.

Παραθέτω την αγγλική μετάφραση του χωρίου από το βιβλίο του Stephen Mitchell.

prokopios-arborychi

Και πάλι θα παραθέσω ένα πιο κοντινό παράδειγμα. Γύρω στο 680 μ.Χ., σύμφωνα με το δεύτερο βιβλίο των «Θαυμάτων του Αγίου Δημητρίου», έφτασαν στην δυτική Μακεδονία οι «Σερμησιάνοι και οι Βούλγαροι» του Κούβερ και του Μαύρου. Οι «Σερμησιάνοι» ήταν απόγονοι Ρωμαίων από την βαλκανική ενδοχώρα (Άνω και Κάτω Παννονία, Παραποτάμια και Μεσόγειο Δακία, Δαρδανία, Πραίβαλις, Ροδόπη και Θράκη) που οι Άβαροι είχαν αιχμαλωτίσει 60 χρόνια πριν και τους είχαν εγκαταστήσει στο Σίρμιον (γι΄αυτό και λέγονταν «Σερμησιάνοι»). Οι Σερμησιάνοι συστήθηκαν στις ρωμαϊκές αρχές της Θεσσαλονίκης λέγοντας πως είναι απόγονοι Ρωμαίων που είχαν επιμειχθεί με Βούλγαρους,  Άβαρους και λοιπούς εθνικούς, οι οποίοι όμως είχαν παραλάβει από τους Ρωμαίους πατέρες τους την «ορμή» (εδώ «γενεαλογική αφετηρία, αρχική καταγωγή», ορισμός ΙΙΙ) και τα ήθη του γένους των Ρωμαίων.

[Θαύματα, σλδ 228, 7-10] ἐπιμιγέντες μετὰ Βουλγάρων και Ἀβάρων καὶ τῶν λοιπῶν ἐθνικῶν, καὶ παιδοποιησάντων ἀπ΄ἀλλήλων, καὶ λαοῦ ἀπείρου καὶ παμπόλλου γεγονότος, παῖς δὲ παρὰ πατρὸς ἕκαστος τὰς ἐνεγκαμένας παρηλειφότων καὶ τὴν ὁρμὴν τοῦ γένους κατὰ τῶν ἠθῶν τῶν Ῥωμαίων.

Παραθέτω την περιγραφή των «Σερμησιάνων» από τον Ηλία Αναγνωστάκη:

sermesianoi

Ξανά έχουμε ένα κείμενο του 7ου αιώνα αυτή τη φορά, το οποίο ισχυρίζεται ότι οι επαρχιακές μάζες της βαλκανικής ενδοχώρας είχαν εκρωμαϊστεί και οι απόγονοί τους συνέχιζαν να διατηρούν τη ρωμαϊκή τους ταυτότητα συζώντας με εθνικούς σε πεπτωκυίες περιοχές. Πριν αποφασίσετε να απορρίψετε τις πληροφορίες του κειμένου ως «εντελώς μυθιστορηματικές», και κατασκεύασμα της λόγιας ελίτ της Θεσσαλονίκης, καλό είναι να σκεφτείτε ότι οι ρωμανόφωνοι πληθυσμοί των Βαλκανίων (ομιλητές της ΑΒΡ όπως οι Βλάχοι, οι Ρουμάνοι και οι Ιστρορουμάνοι και οι ομιλητές της πλέον εξαλειμμένης Δαλματικής Ρωμανικής) που αποκόπηκαν από την Ρωμανία μετά το 600, συνέχισαν καθ΄όλο τον μεσαίωνα να πιστεύουν ότι είναι Rōmānī (> βλαχικό ενδωνύμιο Armãni, παραδοσιακό ρουμανικό ενδωνύμιο Rumâni, ιστρορουμανικό Rumări, με τυπικό IR ρωτακισμό -n->-r-, και η πληροφορία του Πορφυρογέννητου ότι οι ρωμανόφωνοι της Δαλματίας αυτοπροσδιορίζονταν «Ῥωμᾶνοι» ως τις μέρες του, DAI, 29.3-5 «οἳ καὶ Ῥωμᾶνοι προσηγορεύθησαν διὰ τὸ ἀπὸ Ῥώμης μετοικισθῆναι, καὶ ταύτην μέχρι τῆς σήμερον τὴν ἐπωνυμίαν ἐναποφέρονται»), κάτι που σίγουρα δεν το έμαθαν ούτε από τους ελληνόφωνους ούτε από τους σλαβόφωνους μεσαιωνικούς τους γείτονες, οι οποίοι χρησιμοποιούσαν (και χρησιμοποιούν) το εξωνύμιο «Βλάχοι/Vlasi» για να τους χαρακτηρίσουν.

Και μετά από όλες αυτές τις αναφορές για τον επιτετελεσμένο εκρωμαϊσμό των πληθυσμών στις «πεπτωκυίες» περιοχές, έρχομαι στις «άπτωτες» περιοχές που παρέμειναν ρωμαϊκές  μετά τον 7° αιώνα. Γύρω στο 840 μ.Χ., λίγο πριν πεθάνει, ο αυτοκράτορας Θεόφιλος:

[Συνεχισταί Θεοφάνους, σλδ 107, 17] ἐθέσπισεν ἁπανταχῇ ἐν χρῷ ταύτας ἀποκείρειν καὶ μὴ τινα Ῥωμαῖον ὄντα τοῦ τραχήλου περαιτέρω φέρειν συγχωρεῖν· εἰ δὲ τις φωραθεῖ, πολλαῖς αἰκιζόμενος μάστιξι πρὸς τὴν τῶν προγόνων Ῥωμαίων ἐπανάγεσθαι ἀρετήν.

Μετάφραση: θέσπισε διάταγμα να κουρέψουν παντού («ἁπανταχῇ», σε όλη τη Ρωμανία) το μαλλί τους γουλί («ἐν χρῷ» = μέχρι το δέρμα) και να μην υπάρχει ούτε ένας Ρωμαίος με μαλλί περαιτέρω του τραχήλου· Αν κάποιος δεν συμμορφωνόταν θα αικιζόταν με αρκετό μαστίγωμα, μέχρι να επανακτούσε την [πολεμική] αρετή των Ρωμαίων προγόνων του.

theophilos-romans

Το συγκεκριμένο διάταγμα στάλθηκε από την Κωνσταντινούπολη στις έδρες των θεματικών στρατηγών, οι οποίοι το μεταβίβασαν στους τουρμάρχες τους και αυτοί, με τη σειρά τους, το μεταβίβασαν στους δρουγγάριούς τους. Ο κάθε δρουγγάριος έπρεπε να συλλέξει τους θεματικούς στρατιώτες του σε αδνούμιον και να τους διαβάσει το προρρηθέν διάταγμα. Ακόμα και αν υποθέσουμε ότι υπήρχαν στρατιώτες που δεν είχαν ακόμα πληροφορηθεί γύρω στο 840 μ.Χ. ότι ζούσαν στη Ρωμανία, δηλαδή στο «αὐτοδέσποτον τῶν Ῥωμαίων κράτος», νομίζω πως εκείνη την ημέρα πρέπει να το κατάλαβαν ότι ήταν Ρωμαίοι που έπρεπε να κουρέψουν τα μαλλιά τους κοντά για να επανακτήσουν την πολεμική αρετή των Ρωμαίων προγόνων τους.

Σημειώνω το «ἁπανταχῇ μὴ τινα Ῥωμαῖον ὄντα» γιατί διάβασα πρόσφατα την άποψη του Matthew Innes ότι η ελίτ της Κωνσταντινουπόλεως και του Παλατιού θεωρούσε ως «Ρωμαίους» μόνο τα μέλη της. Η μία και μοναδική πηγή που παραθέτει ο Innes για να υποστηρίξει την άποψή του είναι το χωρίο του Πορφυρογέννητου [DAI, 13.149-52] όπου ο Ρωμανός Λεκαπηνός χαρακτηρίζεται «ιδιώτης και αγράμματος που δεν ανατράφηκε εξαρχής με Ρωμαϊκά ήθη».

porph-dai-lakapenos

[DAI, 13.149-52] Ὁ κύρις Ῥωμανὸς, ὁ βασιλεὺς, ἰδιώτης καὶ ἀγράμματος ἄνθρωπος ἤν καὶ οὔτε τῶν ἄνωθεν ἐν βασιλείοις τεθραμμένος, οὔτε τῶν παρηκολουθηκότων ἐξ ἀρχῆς τοὺς Ῥωμαϊκοὺς ἐθισμούς, οὔτε ἀπὸ γένους βασιλείου καὶ εύγενούς,

Παραθέτω τα λόγια του Innes:

innes-lekapenus

Εδώ νομίζω πως ο Innes δεν έδωσε την δέουσα σημασία στο «οὔτε» όταν μετάφραζε το χωρίο: Ο κύρις Ρωμανός, ο βασιλέας, ήταν ιδιώτης και αγράμματος άνθρωπος και ούτε είχε ανατραφεί εξαρχής (ἄνωθεν) στο παλάτι, ούτε ήταν από αυτούς που ανατράφηκαν εξαρχής με ρωμαϊκά έθιμα (εθισμούς), ούτε ήταν από ευγενές βασιλικό γένος […].

Κατά τη γνώμη μου ο Πορφυρογέννητος στην παραπάνω φράση προσδίδει τρία διαφορετικά χαρακτηριστικά στον Λεκαπηνό: ούτε είχε ανατραφεί στο παλάτι, ούτε είχε ανατραφεί εξαρχής με τα [εθνικά] Ρωμαϊκά έθιμα (γιατί ήταν Αρμένιος που είχε γεννηθεί εκτός των «Ρωμαϊκων ηθών», στη Λεκάπη/Laqabin μεταξύ Μελιτηνής και Σαμοσάτων), ούτε καταγόταν από βασιλική και ευγενή οικογένεια.

lakape

Θα γίνει ξεκάθαρο στην επόμενη ανάρτηση η διάκριση του 10ου αιώνα μεταξύ Ρωμαίων και Αρμενίων, μεταξύ Ρωμαϊκών και Αρμενικών θεμάτων και μεταξύ «Ρωμαϊκών [γεωγραφικών] ηθών» και «χώρας των Αρμενίων». Θα παραθέσω και ένα χωρίο από λόγο του Πορφυρογέννητου προς τους στρατηγούς των μικρασιατικών [ρωμαϊκών] θεμάτων όπου τους χαρακτηρίζει «γνήσιους» υπήκοους της βασιλείας των Ρωμαίων και υπέρμαχους του Ρωμαϊκού γένους.

Εδώ απλά θα κλείσω την αναφορά στην άποψη του Innes με μερικά χωρία που δείχνουν πόσο προβληματικό είναι το συμπέρασμα του ότι η ελίτ του παλατιού και της Κωνσταντινουπόλεως θεωρούσε ως «Ρωμαίους» αποκλειστικά τα μέλη της. Ήδη το χωρίο από τα «Θαύματα» (7ος αιώνας) όπου οι Σερμησιάνοι ισχυρίζονται ότι έχουν διατηρήσει «την ορμή και τα ήθη του γένους των Ρωμαίων» παρά την επιμειξία των προγόνων τους με εθνικούς και το διάταγμα του Θεόφιλου (~840 μ.Χ.) «να μην υπάρχει ούτε ένας Ρωμαίος ακούρευτος σε όλη τη Ρωμανία » (ἁπανταχῇμὴ τινα Ῥωμαῖον ὄντα), νομίζω πως δείχνουν ότι δεν ευσταθεί το συμπέρασμα του Innes, αλλά ας δούμε και μερικά ακόμα χωρία από τον Θεοφάνη.

Έχω ήδη αναφέρει στην αρχή της ανάρτησης ότι ο Ηράκλειος μετέφερε τα βαλκανικά στρατεύματα στην Μικρά Ασία, ενώνοντάς τα με τα εγχώρια και ότι μετά από εκγύμναση ο στρατός πέτυχε την πρώτη μεγάλη νίκη κατά του των Περσών δυσμαχώτατου γένους. Οι στρατιώτες αυτοί από τα Βαλκάνια και τη Μικρά Ασία χαρακτηρίζονται «Ῥωμαῖοι». Μετά τη νίκη ο Ηράκλειος άφησε τον στρατό να διαχειμάσει στην Αρμενία και επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη.

[Θεοφάνης, 621/2, 306] οἱ δὲ Ῥωμαῖοι πρὸς ὕψος τὰς χεῖρας ἐκτείναντες τῷ θεῷ ηὐχαρίστουν καὶ τῷ στρατηγήσαντι καλῶς βασιλεῖ συντόνως προσηύχοντο. οἱ γὰρ πρὶν μηδὲ Περσικὴν κόνιν τολμήσαντες ἰδεῖν νῦν τὰς σκηνὰς τούτων ἀσαλεύτους εὑρόντες ἐλαφυραγώγησαν. τίς γὰρ ἤλπιζε τὸ τῶν Περσῶν δυσμαχώτατον γένος νῶτα δοῦναί ποτε Ῥωμαίοις; ὁ δὲ βασιλεὺς τὸν στρατὸν σὺν τῷ στρατηγῷ καταλιπὼν εἰς Ἀρμενίαν παραχειμάσαι αὐτὸς εἰς Βυζάντιον ὑπέστρεψεν.

Ο Ηράκλειος είπε στον Πέρση στρατηγό Σιροή που αποστάτησε κατά του Χοσρόη Β΄ να ελευθερώσει τους Ρωμαίους αιχμαλώτους από τις περσικές φυλακές που έλεγχε και να τους οπλίσει εναντίον του Χοσρόη. Δεν νομίζω πως ο Θεοφάνης εννοούσε πως ο Ηράκλειος είπε στον Σιρόη να ελευθερώσει μόνο τους Κωνσταντινουπολίτες ή να ελευθερώσει μόνο τα μέλη της διοικητικής ελίτ.

[Θεοφάνης, 627/8, 327] αἰδεῖται γὰρ τὴν βασιλείαν τῶν Ῥωμαίων, ὅτι τὸν Χοσρόην ἔσωσέ ποτε, καὶ πολλὰ κακὰ ἔπαθεν ἐξ αὐτοῦ ἡ τῶν Ῥωμαίων γῆ, καὶ ὅτι διὰ τὴν ἐκείνου ἀγνωμοσύνην οὐδὲ ἐμοὶ ἔχει ὁ βασιλεὺς πιστεῦσαι.” ὁ δὲ βασιλεὺς τοῦτον πάλιν πρὸς Σιρόην ἀποστείλας ἐδήλωσεν ἀνοῖξαι τὰς φυλακὰς καὶ τοὺς κατεχομένους ἐν αὐταῖς Ῥωμαίους ἐκβάλαι καὶ δοῦναι αὐτοῖς ὅπλα, καὶ οὕτω ἀποκινῆσαι κατὰ Χοσρόου.

Παρέθεσα και την παραπάνω γραμμή όπου ο αγγελιοφόρος του Σιρόη λέει στον Ηράκλειο ότι «πολλὰ κακὰ ἔπαθενἡ τῶν Ῥωμαίων γῆ» από τον Χοσρόη. Η γη αυτή καθ΄αυτή δεν πάσχει, οι άνθρωποι που ζούνε σ΄αυτήν πάσχουν. Συνεπώς, η «Ῥωμαίων γῆ» που πάσχει είναι η «όλη η χώρα», δηλαδή το γένος των Ρωμαίων. Στην φράση «Ανδρέα προχώρα, σε θέλει όλη χώρα», η «όλη χώρα» που υποτίθεται πως ήθελε τον Ανδρέα Παπανδρέου ήταν «όλο το ελληνικό έθνος». Στην φράση vive la France = «να ζήσει η Γαλλία», το αντικείμενο της ευχής δεν είναι το γαλλικό έδαφος, αλλά το γαλλικό έθνος. Αλλού ο Θεοφάνης γράφει ότι η «Ῥωμανία» πέπονθε πάνδεινα κακά από τους Άραβες, από τη στιγμή που Ιουστινιανός Β΄ πήρε τους Μαρδαΐτες από το Λίβανο, όπου ενοχλούσαν τους Άραβες. Ξανά, είναι το γένος των Ρωμαίων που πέπονθε τα πάνδεινα κακά.

[Θεοφάνης, 686/7, 363] καὶ πέμψας ὁ βασιλεὺς προσελάβετο τοὺς Μαρδαΐτας χιλιάδας ιβʹ τὴν Ῥωμαϊκὴν δυναστείαν ἀκρωτηριάσας. πᾶσαι γὰρ αἱ νῦν οἰκούμεναι παρὰ τῶν Ἀράβων εἰς τὰ ἄκρα πόλεις ἀπὸ Μομψουεστίας καὶ ἕως τετάρτης Ἀρμενίας ἀνίσχυροι καὶ ἀοίκητοι ἐτύγχανον διὰ τὴν ἔφοδον τῶν Μαρδαϊτῶν· ὧν παρασταλέντων, πάνδεινα κακὰ πέπονθεν ἡ Ῥωμανία ὑπὸ τῶν Ἀράβων μέχρι τοῦ νῦν.

Στο έτος 655 περιγράφοντας τη ναυμαχία του Φοίνικος ο Θεοφάνης γράφει πως ηττήθηκαν οι Ρωμαίοι και λερώθηκε η θάλασσα με το αίμα των Ρωμαίων.

[Θεοφάνης, 654/5, 346] τοῦ δὲ βασιλέως μηδὲν ποιησαμένου πρὸς παράταξιν ναυμαχίας, τὸν Ῥωμαϊκὸν στόλον προσῃτήσατο εἰς πόλεμον. καὶ συμβαλόντες ἀλλήλοις ἡττῶνται Ῥωμαῖοι, καὶ συγκιρνᾶται ἡ θάλασσα τῷ αἵματι τῶν Ῥωμαίων.

Δεν νομίζω πως ο Θεοφάνης εννοεί ότι οι Ρωμαίοι που σκοτώθηκαν λερώνοντας τη θάλασσα με το ρωμαϊκό τους αίμα ήταν Κωνσταντινουπολίτες ή μέλη της διοικητικής ελίτ.

Στο έτος 641/2 ο Θεοφάνης γράφει ότι ο Μαυΐας Α΄εκπόρθησε την Καισάρεια της Παλαιστίνης σκοτώνοντας 7000 Ρωμαίους.

[Θεοφάνης, 641/2, 342] Τούτῳ τῷ ἔτει παραλαμβάνει Μαυΐας Καισάρειαν τῆς Παλαιστίνης μετὰ ἑπταετίαν τῆς πολιορκίας αὐτῆς· καὶ κτέννει ἐν αὐτῇ Ῥωμαίους χιλιάδας ἑπτά.

Δεν πιστεύω πως ο Θεοφάνης εννοούσε πως ο Μωαβίας/Μαυίας σκότωσε 7000 Κωνσταντινουπολίτες που έτυχε να βρίσκονται στην Καισάρεια.

Τα παραδείγματα που δείχνουν ότι οι επαρχιακοί πληθυσμοί της Ρωμανίας θεωρούνται Ρωμαίοι από τις βυζαντινές ηγές είναι πραγματικά αμέτρητα. Θεωρούνται Ρωμαίοι, με ρωμαϊκό αίμα που χύνεται όταν σκοτώνονται και, όταν αυτοί οι Ρωμαίοι πάσχουν συλλογικά, τότε πάσχει η «Ῥωμανία» ~ «Ῥωμαίων γῆ».

Από την άλλη, δεν θεωρούνται εξίσου «Ρωμαίοι» όλοι όσοι κατοικούν στη Ρωμανία, κάτι που σημαίνει ότι υπάρχουν κριτήρια συμπερίληψης και αποκλεισμού.

Στο έτος 631/2 ο Θεοφάνης γράφει πως ο Μωάμεθ επιτέθηκε στους «ἐξ Ἀράβων γένους Χριστιανούς», στο έτος 634/5 γράφει πως μετά την ήττα στη μάχη του Γιαρμούκ ο Ηράκλειος αντικατέστησε τον αυγουστάλιο Κύρο με «Μανουὴλ δέ τινα Ἀρμένιον τῷ γένει», στο έτος 667/8 ο Θεοφάνης αναφέρει ότι «ὁ τῶν Ἀρμενιάκων στρατηγὸς Σαβώριος Περσογενὴς ἐστασίασε κατὰ Κώνστα τοῦ βασιλέως», στο έτος 694/5 ο Ιουστινιανός Β΄ «ἐπέστησεν ἐπείκτην Στέφανον τὸν Πέρσην, σακελλάριον αὐτοῦ καὶ πρωτοευνοῦχον», ενώ στο έτος 766/7 γράφει ότι «ψήφῳ τοῦ βασιλέως χειροτονεῖται Νικήτας ὁ ἀπὸ Σκλάβων εὐνοῦχος ἀθέσμως πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως».

Όλοι οι παραπάνω είναι Χριστιανοί, ζούνε στη Ρωμανία και είναι διορισμένοι σε στρατιωτικά, πολιτικά και εκκλησιαστικά πόστα. Ωστόσο, για κάποιο λόγο ο Θεοφάνης μας παρέχει την επιπλέον πληροφορία ότι είναι «ἐξ Ἀράβων γένους», «Ἀρμένιος τῷ γένει», «Περσογενής», «ὁ Πέρσης» και «ὁ ἀπὸ Σκλάβων».

Στο έτος 688/689 ο Θεοφάνης γράφει ότι ο Ιουστινιανός Β΄ κινούμενος προς Θεσσαλονίκη υπέταξε μεγάλο αριθμό Σλάβων τους οποίους εγκατέστησε στο Οψίκιον.

[Θεοφάνης, 688/9, 364] Τούτῳ τῷ ἔτει ἐπεστράτευσεν Ἰουστινιανὸς κατὰ Σκλαυινίας καὶ Βουλγαρίας. καὶ τοὺς μὲν Βουλγάρους πρὸς τὸ παρὸν ὑπηντηκότας ὤθησεν, μέχρι δὲ Θεσσαλονίκης ἐκδραμών, πολλὰ πλήθη τῶν Σκλάβων τὰ μὲν πολέμῳ, τὰ δὲ προσρυέντα παραλαβὼν εἰς τὰ τοῦ Ὀψικίου διὰ τῆς Ἀβύδου περάσας κατέστησε μέρη.

Στο έτος 692/3 ο Θεοφάνης ξαναναφέρει αυτούς τους στρατολογημένους «μετοικισθέντες Σκλάβους», περιγράφοντας τον άρχοντα/στρατηγό τους Νέβουλο, όχι ως «Ρωμαίο», αλλά ως «συμμαχούντα Ῥωμαίοις». Οι Σλάβοι αυτοί τελικά αυτομόλησαν στους Άραβες. Ο λόγος που ο Θεοφάνης δεν τους θεωρεί Ρωμαίους νομίζω είναι το ότι δεν πρόλαβαν ν΄αφομοιωθούν.

[Θεοφάνης, 692/3, 366] Τούτῳ τῷ ἔτει Ἰουστινιανὸς ἐπελέξατο ἐκ τῶν μετοικισθέντων ὑπαὐτοῦ Σκλάβων καὶ ἐστράτευσε χιλιάδας λʹ καὶ ὁπλίσας αὐτοὺς ἐπωνόμασεν αὐτοὺς λαὸν περιούσιον, ἄρχοντά τε αὐτῶν Νέβουλον τοὔνομα. […]ὑποβαλὼν δὲ Μουάμεδ τῷ συμμαχοῦντι Ῥωμαίοις στρατηγῷ τῶν Σκλάβων, πέμπει αὐτῷ κούκουρον γέμον νομισμάτων, καὶ πολλαῖς ὑποσχέσεσι τοῦτον ἀπατήσας πείθει προσφυγεῖν πρὸς αὐτοὺς μετὰ καὶ κʹ χιλιάδων Σκλάβων, καὶ οὕτω Ῥωμαίοις τὴν φυγὴν περιεποιήσατο.

Στο έτος 777/780 ο Θεοφάνης αναφέρει ως διοικητές ενός ρωμαϊκού στρατεύματος τα παρακάτω πρόσωπα:

[Θεοφάνης, 777/8, 451] Λέων δὲ ὁ βασιλεὺς ἀπέλυσε τὰ στρατεύματα τῶν Ῥωμαίων, καὶ εἰσῆλθον ἐν Συρίᾳ χιλιάδες ρʹ, ὧν ἡγοῦντο Μιχαὴλ ὁ Λαχανοδράκων τῶν Θρᾳκησίων, καὶ Ἀρτάυασδος ὁ Ἀρμένιος τῶν ἀνατολικῶν, καὶ Τατζάτης τῶν Βουκελλαρίων καὶ Καριστερότζης τῶν Ἀρμενιάκων, καὶ Γρηγόριος ὁ τοῦ Μουσουλακίου τῶν Ὀψικιάνων, καὶ ἐκύκλωσαν τὴν Γερμανίκειαν.

Μιχαήλ Λαχανοδράκων, στρατηγός του θέματος των Θρακησίων

Αρταύασδος ο Αρμένιος, στρατηγός ου θέματος των Ανατολικών

Τατζάτης, στρατηγός του θέματος των Βουκελλαρίων

Καριστερότζης, στρατηγός του θέματος των Αρμενιακών

Γρηγόριος του Μουσουλακίου, στρατηγός του θέματος των Οψικιάνων

Το όνομα «Τατζάτης» δηλώνει Αρμένιο που ασπάστηκε το «ορθόδοξο» χαλκηδονικό δόγμα, αλλά μόνον ο Αρταύασδος προσδιορίζεται επιπρόσθετα ως «ὁ Ἀρμένιος». Γιατί;

Προφανώς, ο Θεοφάνης κατανοεί διάφορες βαθμίδες «αρμενικότητας»: άλλο πράγμα ένας «νέηλυς Αρμένιος» και άλλο πράγμα ένας «Ρωμαίος αρμενικής καταγωγής».

Μια ενδιαφέρουσα ερώτηση είναι η εξής: αν ο Θεοφάνης προσδιορίζει επιπρόσθετα ως Αρμένιο μόνο τον Αρταύαβδο, τι πιστεύει ότι είναι οι άλλοι τέσσερεις που αναφέρονται «σκέτοι»;

O Florin Curta έχει δώσει την απάντηση σ΄αυτήν ερώτηση:

[σλδ 295] […] the audience of their respective stories was “Roman“. Clearly, there was no need to stress the obvious.

Οι Άραβες έχουν την ίδια συνήθεια. Όταν αναφέρονται στους διοικητές των στρατευμάτων των Rūm που αντιμετωπίζουν, αυτοί συνήθως αναφέρονται «σκέτοι». Όταν οι Άραβες παραθέτουν επιπρόσθετο προσδιορισμό, αυτός είναι κατά κανόνα “Al-Armanī” = «ὁ Αρμένιος».

al-armani

Όταν οι μουσουλμάνοι Άραβες κατέκτησαν την Ηλιούπολη, ο Al-Baladhuri γράφει πως η πόλη κατοικούνταν από τρεις εθνότητες: Rūm, Furs (Πέρσες) και Arab. Οι μουσουλμάνοι πρότειναν στους κατοίκους πως αν ασπαστούν το Ισλάμ θα τους συμπεριφέρονται ως ισότιμους, αλλά τα μέτρα τους ήταν δριμύτερα για τους Ρουμ, οι οποίοι αναγκάστηκαν λίγους μήνες αργότερα να καταφύγουν στο Bilad AlRūm (Ρωμανία, Μικρά Ασία). Οι Πέρσες, που δεν αποκλείεται να ήταν και αυτοί χριστιανοί, τελικά μετοικίστηκαν σε παράλιους οικισμούς. Οι προϋπάρχοντες Άραβες της Ηλιουπόλεως που ο Al-Baladhuri ξεκαθαρίζει ότι δεν ήταν μουσουλμάνοι, προφανώς ήταν χριστιανοί Γασσανίδες, αυτοί που ο Θεοφάνης περιγράφει ως οι του «ἐξ Ἀράβων γένους Χριστιανοί». Τελικά και αυτοί αναγκάστηκαν να καταφύγουν στην Μικρά Ασία, γιατί οι πηγές αναφέρουν ότι ο τελευταίος βασιλιάς των Γασσανιδών Jabalah τελικά κατέφυγε μαζί με 30.000 Γασσανίδες στην Καππαδοκία.

heliopolis

jabalah

Εδώ γεννάται το εξής ενδιάφερον ερώτημα: πως οι μουσουλμάνοι Άραβες διακρίνουν τους «Ρουμ» από τους χριστιανούς Άραβες, τους χριστιανούς Αρμένιους και τους (χριστιανούς ή μη) Πέρσες;

Έχουν το «παράξενο» χούι οι μουσουλμάνοι Άραβες από την αρχή της γραμματείας τους να πιστεύουν ότι οι Rūm είναι αυτοί που μιλάνε την “al-lugha al-rūmiyya” = «τη ρωμαϊκή γλώσσα» (ρωμέικα/ελληνικά). Έτσι μια «εφευρημένη παράδοση», που μάλλον εφευρέθηκε κατά τον 8ο αιώνα, θέλει τον προρρηθέντα Γασσανίδη βασιλιά Jabalah να έχει στο χαρέμι του Rūmiyyāt = «Ρωμιοπούλες» που του τραγουδούσαν σε γλώσσα rumiyyā = «ρωμαϊκή» (ελληνικά).

al-rumiyya

Έτσι οι αραβικές πηγές περιγράφουν τον Λέοντα Γ΄ τον «Ίσαυρο» (στην πραγματικότητα ήταν «Συρογενής») ως «Χριστιανό από τη Γερμανίκεια (Marash) που μιλούσε άπταιστα την Αραβική και την Rūmiyya».

leo-rumiyya

Οι μόνοι κατά τους Άραβες Rūm που δεν μιλούσαν rūmiyya ήταν οι «Μελκίτες» (Σύριοι Ορθόδοξοι). Οι Μελκίτες, από ένα σημείο και μετά, έγιναν αραβόφωνοι, αλλά δεν ξέρουμε τι γλώσσα μιλούσαν όταν τους πρωτοσυνάντησαν οι μουσουλμάνοι. Το όνομά τους «Μελκίτες» είναι υποτιμητικός χαρακτηρισμός που τους προσέδωσαν οι μονοφυσίτες χριστιανοί και σημαίνει «Βασιλικοί» (συριακό malka = αραβικό malik = «βασιλιάς»), γιατί ως χαλκηδονικοί ορθόδοξοι πίστευαν στο δόγμα που προωθούσε ο βασιλιάς/αυτοκράτορας στην Κωνσταντινούπολη. Έχει προταθεί ότι οι Μελκίτες κατάγονται από την αστική ελίτ της «Εώας Διοίκησης» και, κατά συνέπεια, ότι οι πρόγονοί τους μπορεί να ήταν ελληνόφωνοι (ή ελληνοπρεπείς) κατά τον 7° αιώνα (λ.χ. οι Rūm που αναφέρει ο al-Baladhuri στην Ηλιούπολη), όταν τους πρωτοσυνάντησαν οι μουσουλμάνοι.

melkites

Πάντως, όταν ο διάσημος Τούρκος περιηγητής Evliya Çelebi του 17ου αιώνα γνώρισε τους Μελκίτες Ρουμ, αισθάνθηκε μεγάλη έκπληξη που αν και Ρουμ μιλούσαν Αραβικά (Arapça) και όχι Rumca = «Ρωμέικα/Ελληνικά». Προφανώς, ο Çelebi εξεπλάγη διότι είχε το ίδιο «παράξενο» χούι με τους Άραβες να πιστεύει ότι οι Ρουμ είναι αυτοί που μιλάνε Rumca.

celebi-rumca

Εδώ κλείνω αυτήν την πρώτη ανάρτηση γενικών παρατηρήσεων. Όπως είπα και στην αρχή της ανάρτησης, στην επόμενη ανάρτηση θα ασχοληθώ αποκλειστικά με τις βυζαντινές πηγές του 10ου αιώνα.

Advertisements

4 Comments

Filed under Βυζαντινολογία, Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

4 responses to “Το Ρωμαϊκό γένος κατά τον 10ο αιώνα #1: προλεγόμενα

  1. Αγαπητέ Σμερδαλέε, έχεις κάνει εκπληκτική δουλειά, και αν κρίνω με βάση τα ταπεινά κεκτημένα μου από επιστημονική μεθοδολογία, τούτη (η δουλειά) όλο και συμπληρώνεται, κορυφώνεται, εμπλουτίζετε, αλλά και αποκτά όλο και νέες διαστάσεις “προβληματοποίησης” και ως προς τα διάφορα ζητήματα που ανοίγουν αλλά και ως προς τις “ιδεολογικές” συνέπειές τους.
    Εν τάχει:
    Να ζητήσω αν γίνεται να ενσωματώσεις το ζήτημα της εθνοθρησκευτικής ταυτότητας ως πηγής της εθνοτικής σε κάποιο από τα επόμενά σου γραπτά, γιατί από την μιά με το ζήτημα του “ρωμαϊσμού” και από την άλλη με το ζήτημα της “βιβλικής” καταγωγής του εθνοτικού αυτοπροσδιορισμού μπορεί να μπερδευτούμε.
    Επίσης, αν και αυτό δεν είναι τόσο αναγκαίο, μπορείς ίσως να γράψεις μια σύνοψη των θεμάτων που άπτονται της ρωμαϊκής πολιτικοεθνοτικής σύστασης της “ρωμηοσύνης” βυζαντινής και ύστερης, Το λέω για να αποκτήσουμε μια εικόνα της συνολικής εικόνας που έχεις, αν και μπορούμε να το κάνουμε και μόνοι μας (εξυπηρέτηση θα μας έκανες).
    Τίθεται με όλα αυτά ένα σημαντικό ζήτημα ταυτότητας του ίδιου του νεοελληνικού έθνους, από την σκοπιά της ορθολογικής και ιστορικά έγκυρης αυτοσυνείδησής του, εφόσον αν όντως το μόνον πραγματικό προνεωτερικό (και προκαπιταλιστικό) στοιχείο τής σύστασής του είναι το ρωμαϊκό με την ευρεία αλλά και συγκεκριμένη ωστόσο έννοια, τότε μπορεί να ικανοποιείται πάλι ένα φαντασιακό καταγωγής, και μάλιστα με την χρήση πραγματικών δεδομένων (μιλάω για την επί την ουσία ρωμαϊκή πολιτικοπολιτισμική καταγωγή της νεοελληνικής ταυτότητας) που επιβιώνανε και επιβιώνουν ακόμα και στον απλούστερο σημειακό αυτοπροσδιορισμό της ως “ρωμηός-ρωμιοσύνη-ρωμεϊκο” κ.λπ αλλά καταρρέει εντελώς κάθε αναφορά στην αρχαία ελλάδα άρα και στον αυτοπροσδιορισμό “έλληνας” “Ελλάδα”, οπότε δημιουργείται ένα θέμα με σημαντικές ιδεολογικές παραμέτρους, τις οποίες θα ήθελα να θίξουμε κάποτε και να τις δούμε ως προς την μελλοντική προοπτική του οικείου αυτοπροσδιορισμού της εθνότητας στην οποία ανήκουμε κ.λπ
    Νομίζω πως μου έχεις δώσει άδεια για αναδημοσίευση, απλά στο αναφέρω γιατί θα το κάνω.
    Χαιρετώ!

    • Γεια σου Γιάννη!

      Μόλις τελειώσω και την δεύτερη ανάρτηση, θα μαζέψω τις αναρτήσεις που έχω κάνει για την βυζαντινή ταυτότητα. Θα δω και τι έχει να πει και ο Πέρτιναξ. Αν είναι θα κάνω μια καινούρια συνοπτική ανάρτηση.

      Τώρα για το Νεοελληνικό έθνος που λες, υποτίθεται ότι το Βυζάντιο έχει «αποκατασταθεί» στην εθνική μνήμη από τους Παπαρρηγόπουλο και Ζαμπέλιο και μετά. Απλώς χρειάζεται λίγο «ραφινάρισμα» αυτή η αποκατάσταση.

  2. Χρήστος

    Γεια σου Σμερδ,

    ένα σχόλιο με αφορμή δύο φράσεις.

    “Όλα τα παραπάνω κάνουν τη Ρωμανία το έθνος-κράτος των Ρωμαίων. Είναι συζητήσιμος ο βαθμός ισχύος της εθνικής ρωμαϊκής ταυτότητας, αλλά μιλάμε πάντοτε για εθνική Ρωμαϊκή ταυτότητα.”

    Όταν είχες κάνει τα άρθρα και τις συνεντεύξεις και παρουσιάσεις των απόψεων των Καλδέλη και ΣτουραΪτη νομίζω δεν είχες πάρει θέση, αλλά αμφιταλαντευόσουν. Τώρα βλέπω τάσσεσαι κατηγορηματικά με την άποψη περί δυνατότητας ύπαρξης προκαπιταλιστικών εθνών, δηλαδή με την άποψη του Καλδέλη που είναι σε αντίθεση με την άποψη του Στουραϊτη.

    ” Γνωρίζοντας πολύ καλά ότι αυτό το συμπέρασμά μου θα προσκρούσει στο αναπόδεικτο αξίωμα των μοντερνιστών περί νεωτερικής αποκλειστικότητας των εθνών”

    Εκτός από την θέση των μοντερνιστών υπάρχει και η πολύ πιο γόνιμη θέση του μαρξισμού ότι το έθνος είναι αποκλειστικά καπιταλιστική ιδεολογία. Είχα παρουσιάσει αυτή τη θέση στην προηγούμενη συζήτηση και δεν την επαναλαμβάνω. Ο Στουραϊτης από τη σκοπιά του παίρνει μια αντίστοιχη θέση με μια ωραία διατύπωση:

    “Εδώ νομίζω ότι έχουμε να κάνουμε με ένα ευρύτερο πρόβλημα στην προσέγγιση προνεωτερικών συλλογικών ταυτοτήτων ως εθνικών που αφορά στην κοινωνιολογική κατανόηση της έννοιας και του ρόλου του εθνικισμού όχι μονον ως πολιτικού προγράμματος που δημιουργεί το έθνους και το εθνικό κράτος, αλλά και ως μίας κυρίαρχης λειτουργικής ιδεολογίας που καθορίζει τη διάρκεια και διατήρηση του εθνικού χαρακτήρα της κοινότητας.”

    Τέλος μια παρατήρηση για τις θεωρίες αυτές. Κυρίως τις αγγλόφωνες. Είναι σε υπέρμετρο βαθμό περιγραφικές και όχι αναλυτικές. Περιορίζονται σε υπέρμετρη συλλογή πληροφοριών αντί ανάλυσης αυτών. Είναι χρήσιμες ως μια πρωτογενής και δευτερογενής θεωρητική δουλειά, δηλαδή στη συλλογή και πρωτόλεια επεξεργασία των πηγών, στην ταξινόμηση και κατηγοριοποίηση και το πολύ να φτάσουν σε τυποποιήσεις περιγραφικές. Λείπουν δηλαδή οι “έννοιες”, οι αναλυτικές εκείνες κατηγορίες που εργαζόμενες πάνω στα δεδομένα, στην πρώτη ύλη, όπως έρχεται από την ιστοριογραφία, παράγει τη συγκεκριμένη γνώση της ιστορίας ενός συγκεκριμένου τόπου και μιας στιγμής. Λείπουν δηλαδή τα εργαλεία της επιστήμης που αποτελούν τη θεωρία της επιστήμης. Έννοιες όπως τρόπος παραγωγής, τάξη, ιδεολογικοί μηχανισμοί του κράτους, ταξική πάλη, δομή, σχέσεις και φορέας σχέσης, εκμετάλλευση, απόσπαση υπερπροϊόντος, νομή, κατοχή και ιδιοκτησία μέσων παραγωγής. Αντ’ αυτού υπάρχουν ασαφείς και “περιγραφικοί” όροι. Πχ αντί της αναλυτικής έννοιας της τάξης χρησιμοποιούν όρους όπως “ελίτ”, “λόμπι”, “ομάδα πίεσης” για να περιγράψουν την κυριαρχία. Όμως έτσι δεν φαίνονται οι αιτιατές σχέσεις και οι διαδικασίες αυτής της κυριαρχίας.

    Εν κατακλείδι να τονίσω ότι αν υπήρξε μια ασυνέχεια μεταξύ της αρχαιότητας (δουλοκτησία) και του μεσαίωνα (δουλοπαροικίας), ένα “χάσμα”, τότε μεταξύ αυτών των δύο περιόδων και της σύγχρονης (καπιταλισμός) υπάρχει μια άβυσσος.

    • Γεια σου Χρήστο!

      Σωστά παρατήρησες, την αλλαγή στη στάση μου. Όντως, για πολλά χρόνια ήμουν ουδέτερος στο θέμα του αν υπάρχουν ή όχι προνεωτερικά έθνη. Δεν έπαιρνα θέση και συνέχιζα να διαβάζω για να διαμορφώσω άποψη. Πρώτα κάλυψα το θέμα της εθνοτικής Ρωμαϊκής ταυτότητας όπως το εξετάζει η Gill Page, αλλά επειδή αυτό το κάλυψα, κατά το τελευταίο έτος έχω συνειδητοποιήσει ότι αυτό δεν φτάνει (και πολλές φορές είναι αδιάφορο) για την ερμηνεία της «συνεταιρικής» (corporate) ταυτότητας ενός πολιτικά συνηρμοσμένου πληθυσμού, στον οποίο η Κωνσταντινούπολη παραχωρεί δικαιώματα και υποχρεώσεις.

      Τώρα για την άποψη του Στουραΐτη. Θεωρώ ότι το άρθρο του Γιάννη για την βυζαντινή συλλογική ταυτότητα είναι πολύ καλά προετοιμασμένο και δείχνει υψηλή κατάρτιση στα εθνολογικά και, παρά το ότι διαφωνώ σε κάποια μέρη, πρέπει να ομολογήσω ότι η κριτική του στον Καλδέλλη με βοήθησε να ξεδιαλύνω τις δικές μου απόψεις.

      Θα παραθέσω μερικά παραδείγματα στα οποία -ταπεινά- διαφωνώ με τον Στουραΐτη:

      1) Η Ρωμανία «λάστιχο». Ο Στουραΐτης γράφει ότι οι Βυζαντινοί δεν είχαν αίσθηση εθνικής γεωγραφικής περιοχής, εξαιτίας των μεταβλητών πολιτικών τους ορίων. Αναφέρει τη συρρίκνωση και μετά την σταδιακή επέκταση, προσθέτοντας ότι οι Βούλγαροι και οι Δαλματοί Σλάβοι σε κάποια φάση μπήκαν στην ομογενοποιητική διαδικασία και παραθέτει τον Paul Stephenson ως πηγή.

      Κατά τον 10ο αιώνα υπάρχουν τρεις αναφορές στα «Ρωμαίων ήθη» = «συνήθεις τόποι των Ρωμαίων» (2 για την Μικρά Ασία, 1 για την Ανατολική Θράκη, δηλαδή τα «άπτωτα» μέρη της περιόδου 650-800), μία από τις οποίες είναι σε στρατηγικό εγχειρίδιο (Περι Παραδρομής) το οποίο σε άλλο σημείο διακρίνει τα «Ρωμαϊκά» από τα «Αρμενικά» θέματα και προειδοποιεί τον στρατηγό πως οι Αρμένιοι ακόμα και όταν πληρώνονται τακτικά δεν είναι αξιόπιστοι βιγλάτωρες γιατί … είναι Αρμένιοι («Ἀρμένιοι ὄντες»).

      Επίσης, δεν έχω καταφέρει μέχρι στιγμής να βρω κείμενο που να θεωρεί τους Δαλματούς Σλα΄βους του 11ου αιώνα (Σερβο-Κροάτες) ως «Ρωμαίους» και την περιοχή τους ως «Ρωμαϊκό έδαφος». Το μόνο που έχω βρει είναι τον Σκυλίτση να τους θεωρεί «φίλους και σύμμαχους των Ρωμαίων», όταν κάθονται φρόνιμα και την Κομνηνή να τους θεωρεί «παράσπονδους βάρβαρους» όταν εισβάλλουν στην «ημεδαπή Ρωμαϊκή χώρα». Ο Paul Stephenson τους θεωρεί «πακτιώτες» (tributaries) των Ρωμαίων καθόλη αυτή την περίοδο και λέει ότι μόνο στην Βουλγαρία συνέβησαν διαδικασίες πολιτικής ενσωμάτωσης. Από εκεί και πέρα, στην περίπτωση των Βουλγάρων, παρά το ότι ενσωματώθηκαν πολιτικά, η Gill Page γράφει ότι «απέτυχαν» να ενσωματωθούν στο Ρωμαϊκόν, εννοώντας πως οι πηγές μας συνεχίζουν να τους θεωρούν «οικείους άλλους», όπως κάνουν και με τους Αρμένιους στην Ανατολή. Οι ίδιοι οι Βούλγαροι συνεχίζουν στα κείμενά τους (λ.χ. το απόκρυφο κείμενο του Ησαΐα που έχει γραφεί από φιλοβυζαντινό συγγραφέα που θεωρεί ότι οι Βούλγαροι και οι Γραικοί κατοικούν στο Νέο Ισραήλ) να κάνουν τις διακρίσεις Βούλγαροι-«Γραικοί», Βουλγαρικό-«Γραικικό» “tsarstvo/βασίλειο” και Βουλγαρικές και «Γραικικές» χώρες (zemlje).

      2) Η «συνομωσία» της ελίτ. Ο Στουραΐτης σωστά επισημαίνει ότι τα κείμενα προέρχονται μόνο από την ελίτ και, κατά συνέπεια, αυτό που έχουμε είναι αυτό που θέλει να προβάλει αυτή η ελίτ. Έτσι μας προειδοποιεί ότι τα χωρία «πατριωτισμού» μπορεί να είναι δευτερογενείς επινοήσεις της ελίτ, κερασάκια στην τούρτα, που προσθέτονται για να κάνουν την ιστορία πιο ωραία.

      Αυτή η προειδοποίηση του Στουραΐτη είναι ορθότατη για την κλασικίζουσα ιστοριογραφία. Αλλά τι γίνεται όταν μιλάνε για πατριωτισμό και προώθηση μιας ρωμαϊκής ταυτότητας με διπλή αφοσίωση σε Βασιλεία και Πολιτεία/Ρωμανία και τα στρατιωτικά εγχειρίδια;

      Το «Στρατηγικόν» λ.χ. προειδοποιεί ότι οι Πέρσες είναι «φιλοπάτριον και ευπειθές έθνος». Για πιο λόγο ένα εγχειρίδιο που έχει σκοπό να βοηθήσει τον Ρωμαίο στρατηγό να κατανοήσει τους βάρβαρους εχθρούς του, να έχει «επινοημένο κερασάκι»;

      Τα «Τακτικά» του Λέοντος του Σοφού, διατάζουν τον Θεματικό Στρατηγό να διορίσει ως αξιωματικούς εκείνους που επιδεικνύουν πατριωτικό φρόνημα προς τη Βασι΄λεία και την Πολιτεία (Σαν το αγγλικό Queen and Country) και, επιπρόσθετα, τον διατάζει να προσεθίζει τους στρατιώτες του σ΄αυτές τις ιδέες («δεν αρκεί να είσαι πατριώτης μόνο εσύ, αλλά και όλοι οι στρατιώτες και αξιωματικοί σου).

      Το Περί Παραδρομής παραθέτει λόγους που ο Στρατηγός πρέπει να λέει στους άνδρες του. Σ΄αυτούς ο στρατηγός απευθύνεται στους στρατιώτες με τον χαρακτηρισμό «ἄνδρες Ῥωμαῖοι» και τους θυμίζει την πατριωτική υποχρέωση του «προκινδυνεύειν υπέρ του Αγίου ἡμῶν Βασιλέως και της εαυτών πατρίδος» (πατριωτισμός του τύπου “Queen & Country” ξανά). Η φράση αυτή απαντά σε παράγραφο που εξηγεί την Σκιπιώνιο αντεισβολή» που πρέπει να γίνει όταν οι πολέμιοι επιδράμουν στην «ἡμετέρα χώρα».

      Ποια είναι η «ημετέρα χώρα» (η χώρα μας) που συμμερίζονται ο συγγραφέας και ο αναγνώστης στρατηγός; Είναι δυνατόν η «ἑαυτῶν πατρίδα» των στρατιωτών να είναι κάποια άλλη από την «ἡμετέρα χώρα» του συγγραφέα και τους στρατηγού;

      3) Στο θέμα του εθνοτισμού των μαζών στην ρωμαϊκή ταυτότητα. Όταν ο στρατηγός διατάζεται να απευθυνθεί στους άνδρες του ως «ἄνδρες Ῥωμαῖοι» είναι ξεκάθαρο ότι η κανονιστική Ρωμαϊκή ταυτότητα πυο προβάλλει η Κων/πολη περικλείει και τους επαρχιώτες. Από εκεί και μετά, όταν αυτοί οι στρατιώτες ακούνε συνέχεια ότι είναι Ρωμαίοι (το διάταγμα του Θεόφιλου, ο παραινετικός λόγος του στρατηγού στην κλεισούρα που ξεκινάει με τα λόγια «ἄνδρες Ῥωμαῖοι», το χωρίο των Τακτικών του Λέοντα, όπου ο στρατηγός πρέπει να εξηγήσει στους στρατιώτες πως πιάνονται οι κατάσκοποι, ασχέτως με το αν φαίνονται να είναι Ρωμαίοι ή αλλογενείς κλπ), κάποια στιγμή πρέπει να το εμπεδώσουν. Υπάρχει μια διαδικασία εθνοτισμού που προωθεί το κράτος της Κων/πόλεως.

      Τέλος πάντων, θα αναφερθώ αναλυτικά στην επόμενη ανάρτηση.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s