Η σανσκριτική λέξη για τον «πόλεμο»

Η ιδέα για τη σημερινή έκτακτη και σύντομη ανάρτηση προέκυψε χθες το βράδυ, καθώς έβλεπα την ταινία «Άφιξη» (Arrival). Ευτυχώς η επίμαχη σκηνή ήταν στο πρώτο δεκάλεπτο, γιατί πάνω στο μισάωρο με πήρε ο ύπνος.

Στην ταινία εξωγήινοι έρχονται στη γη και ένας ταγματάρχης (Forest Whitaker) ψάχνει γλωσσολόγο για να αποκωδικοποιήσει τη γλώσσα των εξωγήινων. Η πρώτη του επιλογή είναι η πρωταγωνίστρια της ταινίας (Amy Adams) που είναι καθηγήτρια γλωσσολογίας. Όταν του λέει ότι δεν μπορεί να κάνει τίποτε αν δεν έρθει σε άμεση επαφή με τους εξωγήινους, ο Whitaker της λέει πως θα πάει σε άλλον γλωσσολόγο. Τότε η Adams τον ρωτάει «θα πας στον συνάδελφό μου στο Berkeley;» Όταν ο Whitaker απαντάει καταφατικά, η Adams του λέει «πες του να σου πει τη σακριτική λέξη για τον «πόλεμο» και την ετυμολογία της». Η Adams υποτίθεται πως βάζει στον Whitaker αυτό το τεστ για να του αποδείξει ότι ο καθηγητής στο Berkeley δεν ήταν τόσο καλός όσο αυτή.

Στην επόμενη σκηνή ο Whitaker έρχεται με ελικόπτερο νύχτα στο σπίτι της Adams για να την πάρει και η δεύτερη τον ρωτά τι του απάντησε ο καθηγητής του Berkley. Ο Whitaker τις απαντά ότι του είπε ότι η σανσκριτική λέξη για τον «πόλεμο» είναι gáviṣṭi και σημαίνει «διαφωνία». Η Adams δίνει την ετυμολογία «επιθυμία για περισσότερες αγελάδες» (“a desire for more cows“) και πρoσλαμβάνεται.

Εδώ συζητάνε την ίδια σκηνή στα αγγλικά.

Όντως ο σανσκριτικός όρος gáviṣṭi = «μάχη, πόλεμος» (παλαιότερο gaviṣṭiḥ) ετυμολογικά σημαίνει «επιθυμία/αναζήτηση αγελάδων» και ανάγεται στο ΙΕ σύνθετο *gwow-h2is-tis. Η λέξη κατέληξε να σημαίνει «πόλεμος» προφανώς γιατί κάθε φορά που οι πρόγονοι των Ινδοαρίων έβγαιναν να κλέψουν αγελάδες, ξεσπούσε πόλεμος με τους ιδιοκτήτες των κοπαδιών. Μπορούμε να το μεταφράσουμε μονολεκτικά στα ελληνικά ως «βουζήτησις» (δίζημαι/ζητέω > ζήτησις).

Το σανσκριτικό σύνθετο gáviṣṭi είναι ρηματικό ουσιαστικό σε *-tis (λ.χ. τα αντίστοιχα ελληνικά ρηματικά επίθετα σε *-tis > -σις, όπως *sth2-tis > στάσις και *dh3-tis > δόσις) και εύκολα κάποιος καταλαβαίνει ότι το πρώτο μόρφημα gav- προέρχεται από το θέμα *gwow- του ΙΕ όρου *gwōws = «βοῦς», λ.χ. ελληνικό βοῦς, σανσκριτικό gο (< *gaw, με aw>o), αγγλικό cow, παλαιοσλαβονικό govędo = «βιός σε βόδια»). Ο κλέφτης αγελαδιών στην Ελληνική ήταν βοόκλεψ (επίθετο του Ερμή που μόλις γεννήθηκε έκλεψε τα αγελάδια που φυλούσε ο Απόλλων) και η πράξη ονομαζόταν βοηλασία. Στην Ιλιάδα ο Νέστωρ θυμάται μια βοηλασία που έκανε στα νιάτα του, εξαιτίας της οποίας ξέσπασε πόλεμος μεταξύ των Πυλίων (οι βοόκλεπες) και των Επειών (οι ιδιοκτήτες).

Το δεύτερο μόρφημα *h2is- > iṣ- περιέχει το μηδενικό βαθμό της ρηματικής ρίζας *h2eys-(sk)- «επιθημώ, αναζητώ». Επαυξημένη με /sk/ (όπου συνέβη ανομοίωση/απλοποίηση –ssk- > –sk-) η ρίζα έχει δώσει το αγγλικό ρήμα ask «ερωτώ, ζητώ» (< PGmc *aiskōną = «ζητώ, απαιτώ» και το θηλυκό ουσιαστικό *h2eys-k-eh2 > *ayskā > PGmc *aiskō = «ζήτηση, απαίτηση»), το σανσκριτικό ρήμα icchati (< μηδενόβαθμο *h2is-k-) = «επιθυμώ, αναζητώ» (και χωρίς *-sk- το ταυτόσημο *h2eys- > *ayṣ- > eṣati, με μονοφθογγοποίηση ay>e), το σλαβικό ρήμα *iskati ~ *jĭskati = «ψάχνω, αναζητώ» (στην βουλγαρική και στη σλαβομακεδονική απέκτησε τη σημασία «θέλω»: βουλγ. iskam / σλβμακ. sakam, το παραδοσιακό σύνορο των δύο τύπων ήταν η περιοχή της Σόφιας), το λιθουανικό ρήμα ieškoti = «αναζητώ, ψάχνω», ενώ χωρίς το /sk/ η ρίζα έχει δώσει το λατινικό ρήμα *h2eys-os-k- > *aysosk- > *ayzosk- > aeruscō ~ «ζητιανεύω, γυρεύω λεφτά». Τέλος, στην Αρμενική η ρίζα έδωσε τα ουσιαστικά aycʿ = «αναζήτηση, επίσκεψη, εκδίκηση» και haycʿ = «απαίτηση, αναζήτηση».

Οι Mallory-Adams γράφουν για την ΙΕ ρίζα *h2eys- «επιθυμώ, αναζητώ»:

h2eys

Τα ετυμολογικά λεξικά της σειράς Brill-Leiden γράφουν τα παρακάτω για την ετυμολογία του λατινικού aeruscō = «ζητιανεύω», του πρωτογερμανικού *aiskō «απαίτηση» και του πρωτοσλαβικού *jĭskati ~ *iskati = «αναζητώ, επιθυμώ». Έχω προσθέσει και την πληροφορία για την Σόφια ως το χονδρικό σύνορο μεταξύ του ανατολικού βουλγαρικού iskam και του δυτικού βουλγαρικού (και σλαβομακεδονικού) sakam.

h2eys-2

Advertisements

12 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

12 responses to “Η σανσκριτική λέξη για τον «πόλεμο»

  1. Γιάννης Ιατρού

    …ο Whitaker της λέει πως θα πάει σε άλλον γλωσσολόγο..
    και μάλλον διάλεξε τον λάθος άνθρωπο, ε; 🙂

    ΥΓ: Ευχαριστούμε για την “ξενάγηση”, ως συνήθως κατατοπιστικώτατη!

    • Γεια σου Γιάννη!

      Εντάξει, το παράκαναν λίγο. Δεν πιστεύω να υπάρχει ακαδημαϊκός γλωσσολόγος που να μην ξέρει μια ετυμολογία που ο καθένας μπορεί να βρει στο βικιλεξικό! 🙂

  2. “βοόκλωψ” δεν θα περίμενε κανείς;

    • Γεια σου Άγγελε!

      Όντως κλωψ (λ.χ. γυναικόκλωψ) θα περιμέναμε, αλλά χρησιμοποιήθηκε ο ε-βαθμός *klep-.

      Και μάλιστα θα περιμέναμε **βούκλωψ (*gwow- > βου-) και όχι βοο- (*gwow-o- > βοϝ-ο-), γιατί ο όρος βοῦς ως πρώτο συνθετικό δεν χρειάζεται θεματικό -o-, όπως λ.χ. το ἵππ-ος > ἱππ-ό-δρομος.

      • Evmenis

        Δηλαδή, το Κύ-κλωψ έχει παρόμοια ετυμολογία!?

      • Γεια σου Ευμένη.

        Αν δεχτούμε την ετυμολογία *pk’u-klōp-s = «ζωοκλέφτης» του Thieme (που εμένα μου φαίνεται πειστική) τότε ο Κύκλωψ ως «ζωοκλέφτης» πρέπει να είχε μεγάλη gáviṣṭi = «επιθυμία για αγελάδες». 🙂

  3. ΤΖΟΥΛΑΚΗΣ ΚΩΣΤΑΣ

    Αγαπητέ smerdalee,σε διαβάζω αρκετό καιρό και ομολογώ ότι “ομορφαίνεις” με τα γραφόμενα σου το χρόνο μου τώρα που είμαι συνταξιούχος.
    Μετά το διάβασμα του πολύ ωραίου σημερινού σου άρθρου συνέχισα με το άρθρο σου για τους Αρμένιους στο Βυζάντιο όπου αναφέρεσαι στον συγχωρεμένο Χαράνη.
    Ήθελα να σε παρακαλέσω να μου πείς αν έχει κυκλοφορήσει στα Ελληνικά η μελέτη του για τους Αρμένιους στο Βυζάντιο γιατί απ΄ότι θυμάμαι κάτι τέτοιο μου είχε πει ο καθηγητής μου στο Πολυτεχνείο ο Θ.Τάσιος (το 71 ή 72).
    Ήθελα επίσης να σου πώ ότι ακολουθώντας την προτροπή σου (που γράφεις στο τέλος του άρθρου σου)να διαβάσω το άρθρο του Χαράνη δεν ανοίγει.
    Ευχαριστώ και εύχομαι να είσαι πάντα καλά και πάντα σμερδαλέος.

    • Γεια σου Κώστα,

      Το σύγγραμμα του Χαράνη για τους Αρμένιους στα αγγλικά μπορείς να το διαβάσεις εδώ. Εγώ τώρα που δοκίμασα τον σύνδεσμο δούλεψε.

      (preface = πρόλογος , introduction = εισαγωγή (του Χαράνη), και μέρη I,II,III,IV. Κάνεις κλικ πάνω τους)

      Δυστυχώς δεν ξέρω τίποτε για το αν σύγγραμμα έχει μεταφραστεί στα Ελληνικά.

  4. Κώστας Λουδάρος

    Πολύ ενδιαφέρον

    Στάλθηκε από το iPhone μου

    21 Ιαν 2017, 2:21 μμ, ο/η smerdaleos έγραψε:

    > >

  5. Evmenis

    “βουζήτησις”!

    Όσο και Βόσπορος = Oxford

  6. Simplizissimus

    Πήτερ Χαρανής. Οι Αρμένιοι στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Αθήνα: Κέντρο Ελληνο-Αρμενικών Μελετών, 2010.
    http://ascsa.net/id/Ambrosia/Publication/000251363

  7. Θα σκέφτηκαν ίσως πως αν οι αγελάδες ανακηρύσσονταν ιερές, θα έπαυαν οι πόλεμοι· και το έκαναν.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s