Dónde crees que estás, Yolanda?

Νομίζω πως όλοι έχει τύχει να ακούσετε το ωραίο τραγούδι Dónde estás, Yolanda? = «που βρίσκεσαι, Γιολάντα; » του Περουβιανού συνθέτη Manuel Jiménez Fernández, που έγινε γνωστό στην εποχή μας σε εκτέλεση τoυ συγκροτήματος Pink Martini.

Εγώ στη σημερινή ανάρτηση θα σας «τραγουδήσω» το «τραγούδι» Dónde crees que estás, Yolanda? = «Που νομίζεις ότι βρίσκεσαι, Γιολάντα; » και η πρωταγωνίστρια του «τραγουδιού» είναι η Γιολάντα η Μομφερρατική, δεύτερη σύζυγος του βασιλέα των Ρωμαίων Ανδρόνικου Β΄ Παλαιολόγου.

Η πρώτη γυναίκα του Ανδρόνικου Παλαιολόγου ήταν η Άννα της Ουγγαρίας, με την οποία απέκτησε τον πρωτότοκό του γιο Μιχαήλ, και η οποία πέθανε το 1281 πριν ο σύζυγός της Ανδρόνικος διαδεχθεί στον θρόνο τον θρυλικό πατέρα του Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγο (για να καταλάβετε τον χαρακτηρισμό «θρυλικός», διαβάστε αυτή τη σειρά αναρτήσεων #1, #2, #3, #4). Ως δεύτερη σύζυγο ο Ανδρόνικος το 1284 παντρεύτηκε την Γιολάντα την Μομφερρατική (Montferrat/Monferrato, μεταξύ Γένοβας και Τορίνου), η οποία κατά τη στέψη της μετονομάστηκε σε Ειρήνη.

Με την Γιολάντα-Ειρήνη ο Ανδρόνικος έκανε άλλους πέντε γιους (Ιωάννης, Θεόδωρος, Δημήτριος και οι Βαρθολομαίος και Ισαάκιος που πέθαναν μικροί). Από αυτούς, ο Θεόδωρος έφυγε στην Ιταλία όπου έζησε ως μαρκήσιος του Μομφερράτου και, σύμφωνα με τον Νικηφόρο Γρηγορά, «καὶ γνώμῃ καὶ πίστει καὶ σχήματι καὶ γενείων κουρᾷ καὶ πᾶσιν ἔθεσιν Λατῖνος ἦν ἀκραιφνὴς» (σε γνώμη, θρησκεία, εμφάνιση, ξύρισμα των γενιών και σε όλα τα ήθη έγινε ακραιφνής Λατίνος) και «ὧν ἁπάντων ἐκλαθόμενος ἐκεῖνος διὰ φρενῶν ἔνδειαν καὶ πᾶσαν αἰδῶ πατρικὴν ὀπίσω λιπὼν προδότης εἵλετο γενέσθαι τοῦ βασιλέως καὶ πατρὸς καὶ τῆς Ἰούδα ἐκείνου μιμήσεως» (έχοντας χάσει εντελώς τον σεβασμό για τον πατέρα του [πᾶσαν αἰδῶ πατρικὴν λιπών] επέλεξε να γίνει προδότης του βασιλέα και πατέρα του και μιμητής του Ιούδα).

Έτσι ο Ανδρόνικος Β΄ έμεινε με τρεις γιους (τον Μιχαήλ από την Άννα και τους Ιωάννη και Δημήτριο από την Γιολάντα) ως υποψήφιους διαδόχους, από τους οποίους επέλεξε τον Μιχαήλ. Όπως ήταν αναμενόμενο, αυτό δεν άρεσε καθόλου στην Γιολάντα, η οποία, σύμφωνα με τον Γεώργιο Σφρατζήαδιάκοπά «νύκτα τε καὶ ἡμέρα ἐνοχλοῦσα τὸν βασιλέα καὶ σύζυγον, ἵνα καὶ τοὺς υἱέας αὐτῆς κοινωνοὺς καὶ συμμεριστὰς καταστήσῃ τοῦ κράτους.» Συνεχίζει ο Σφρατζής γράφοντας «ὁ δὲ βασιλεὺς ἀδύνατον εἶναι ἔλεγεν τὴν μοναρχίαν Ῥωμαίων πολυαρχίας ποιῆσαι

Η Γιολάντα έπρηζε νύχτα και μέρα τον Ανδρόνικο να μοιράσει σε τρία  μέρη την εναπομείνασα Ρωμανία και να δώσει από ένα μέρος σε καθέναν από τους τρεις γιους του (Μιχαήλ, Ιωάννη και Δημήτριο, «κοινωνοὺς καὶ συμμεριστὰς»), και ο Ανδρόνικος της απαντούσε κάθε φορά πως είναι αδύνατον να μετατραπεί η Ρωμαϊκή μοναρχία σε πολυαρχία.

yolanda-sphrantzes

Παραθέτω έναν χάρτη του Mark Bartusis με την εναπομείνασα Ρωμανία γύρω στο 1328 (σκιά πια της πάλαι ποτέ κραταιάς Ρωμανίας τόσο σε έκταση όσο και σε ισχύ)όταν ο Ανδρόνικος Β΄ αναγκάστηκε να παραδώσει τον θρόνο στον εγγονό του Ανδρόνικο Γ΄(ο γιος του γιου του Μιχαήλ).

romania-1328

Παραθέτω, επιπλέον, την περιγραφή του συμβάντος από τον Donald M. Nicol στο The Last Centuries of Byzantium: 1261-1453 (CUP, 2η έκδοση, 1993):

yolanda-nicol

Γράφει ο Nicol:

[…] and she proposed that the Empire should be partitioned among all the princes of the blood. This may have been western practice, but it was far from being in accord with Byzantine tradition. The historian Gregoras was deeply shocked by the idea. The Emperor refused to considere it and a family quarrel broke out. Andronikos tried to make it clear to his wife that “no Emperor had the power to turn the single monarchy of the Romans into a polyarchy.”

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: και [η Γιολάντα-Ειρήνη] πρότεινε το μοίρασμα της αυτοκρατορίας στους πρίγκιπες της οικογένειας. Αυτό μπορεί να ήταν δυτική συνήθεια, αλλά ερχόταν σε πλήρη ρήξη με την βυζαντινή παράδοση. Ο ιστορικός Γρηγοράς σοκαρίστηκε βαθιά από την ιδέα. Ο αυτοκράτορας απέρριψε ασυζητητί την πρόταση και ξέσπασε οικογενειακός καβγάς. Ο Ανδρόνικος προσπάθησε να ξεκαθαρίσει στην γυναίκα του ότι «κανένας αυτοκράτορας δεν είχε την δύναμη να μετατρέψει την μοναρχία των Ρωμαίων σε πολυαρχία.»

Γιατί, σύμφωνα με την βυζαντινή παράδοση, ήταν αδύνατο το μοίρασμα της Ρωμανίας στους τρεις πρίγκιπες;

Πριν απαντήσω σε αυτό το ερώτημα πρέπει πρώτα να παραθέσω και τα λόγια του Νικηφόρου Γρηγορά, γιατί περιγράφει το συμβάν αναλυτικότερα από τον Σφραντζή.

[Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, 1.233-5] Ἡ δὲ τοῦ βασιλέως σύζυγος Ἀνδρονίκου Εἰρήνη φύσει φιλότιμος οὖσα ἠβούλετο κατὰ διαδοχὴν παῖδας καὶ ἀπογόνους αὐτῆς ἐς ἀπείρους ἡλίους κληροῦσθαι τὴν τῶν Ῥωμαίων ἀρχὴν καὶ τὸ βασίλειον τουτὶ κράτος καὶ ἀθάνατον διασώζεσθαι τὴν μνήμην αὐτῆς ἐν τοῖς τῶν ἀπογόνων ὀνόμασι. Τὸ δὲ καινότερον, ὅτι οὐ μοναρχίας τρόπῳ κατὰ τὴν ἐπικρατήσασαν Ῥωμαίοις άρχῆθεν συνήθειαν, ἀλλὰ τρόπον Λατινικὸν διανειμμένους τὰς Ῥωμαίων πόλεις καὶ χώρας ἄρχειν κατὰ μέρη τῶν υἱέων ἕκαστον, ὠς οἰκείου κλήρου καὶ κτήματος τοῦ λαχόντος, ἐκ πατρῶν μὲν ἐς αὐτοὺς κατὰ τὸν ἐπικρατήσαντα νόμον ταῖς περιουσίαις καὶ κτήσεσι τῶν βαναύσων ἀνθρώπων κατιόντος·παραπεμπομένου δ΄ ἔπειθ΄ ὁμοίως ἐς τοὺς ἐφεξῆς παῖδας καὶ διαδόχους. Λατίνων γὰρ οὖσα γέννημα καὶ παρ΄ ἐκείνων εἰληφυῖα τουτὶ νεώτερον ἔθος Ῥωμαίοις ἐπάγειν ἐβούλετο. […] υἱοὺς δὲ τρεῖς, Ἰωάννην, Θεόδωρον καὶ Δημήτριον· οὕς δὲ πάντας βασιλέας ἐβούλετο καθιστᾶν· δευτέρους μὲν μετὰ τὸν πρόγονον Μιχαὴλ κατὰ τὸ τῆς τιμῆς ἀξίωμα· δευτέρους δὲ καὶ κατὰ τὴν διανομὴν τῆς Ῥωμαϊκῆς ἡγεμονίας· αὐτόνομους δὲ καὶ αὐτοκράτορας ἑκάστους καὶ μηδένα μηδενὶ ὑπακούοντας. […] ὅθεν οὐ διέλιπε λάθρα νύκτωρ καῖ μεθ΄ἡμέραν αὐτὸν ἐνοχλοῦσα δυοῖν θάτερον καταπράξασθαι·ἢ τὸν βασιλέα Μιχαὴλ ἀποχειροτονῆσαι τῆς βασιλικῆς ἀρχῆς καὶ ταύτην διαμερίσασθαι τοῖς υἱέσιν αὐτῆς· ἢ τὸ γε δεύτερον, κοινωνοὺς καὶ συμμεριστὰς αὐτῷ καὶ αὐτοὺς καταστῆσαι τοῦ κράτους. Τοῦ δὲ βασιλέως ἀδύνατον εἶναι λέγοντος παραλύειν τὰ διὰ πολλῶν ἤδη τῶν χρόνων κυρωθέντα τε καὶ βεβαιωθέντα βασιλικὰ νόμιμα, ἡ δὲ πρὸς ὀργὴν ἐξήπτετο καὶ διάφορα καὶ ποικίλα ἐδείκνυ πρὸς τὸν σύζυγον καὶβασιλέα τὰ σχήματα·

Σύμφωνα με τον Γρηγορά, η Γιολάντα-Ειρήνη «Λατίνων γὰρ οὖσα γέννημα καὶ παρ΄ἐκείνων εἰληφυῖα τουτὶ νεώτερον ἔθος Ῥωμαίοις ἐπάγειν ἐβούλετο» (όντας γέννημα Λατίνων, παρέλαβε απ΄αυτούς αυτό το νεότερο έθιμο, θέλοντας να το μεταγάγει στους Ρωμαίους). Ποιο ήταν αυτό το «νεώτερον ἔθος» που ήθελε να φέρει στους Ρωμαίους η Γιολάντα από την δύση;

Το «νεώτερον ἔθος» της Γιολάντας ήταν να κληροδοτηθούν κατά «τρόπον Λατινικόν» (φεουδαρχική ιδιοκτησία) ως ιδιοτική κληρονομιά (ὠς οίκείου κλήρου) μοιρασμένη «ἐν τοῖς τῶν ἀπογόνων ὀνόμασι» ο θεσμός της Ρωμαϊκής βασιλείας και η Ρωμαϊκή πολιτεία και, σύμφωνα με τον Γρηγορά, «ἀλλὰ τρόπον Λατινικὸν διανειμμένους τὰς Ῥωμαίων πόλεις καὶ χώρας ἄρχειν κατὰ μέρη τῶν υἱέων ἕκαστον.» Ο Γρηγοράς περιγράφει ως «Λατινικὸν τρόπον» το φεουδαρχικό σύστημα ιδιοκτησίας της δυτικής Ευρώπης, όπου όλα τα εδάφη εντός του βασιλείου ήταν προσωπική ιδιοκτησία του βασιλιά. Ο φεουδάρχης βασιλιάς «νοίκιαζε» τα εδάφη του βασιλείου στην τοπική αριστοκρατία, με αντάλλαγμα την υποτέλειά τους, την παροχή στρατιωτικών υπηρεσιών, και κάποια μορφή υποτυπώδους «φορολογίας» (τακτικό «νοίκι»). Οι αριστοκράτες, με τη σειρά τους, «επινοικίαζαν» τα εδάφη τους σε απλούς ανθρώπους (οι «βάναυσοι ἄνθρωποι» του Γρηγορά, δηλαδή μυλωνάδες, σιδεράδες και λοιποί τεχνίτες) με αντάλλαγμα ξανά την υποτέλεια, την παροχή στρατιωτικών υπηρεσιών και την πληρωμή κάποιου υποτυπώδους «φόρου» («νοίκι» καλύτερα). Ο ουσιαστικός ιδιοκτήτης των εδαφών ήταν το πρόσωπο που βρισκόταν στην κορυφή της φεουδαρχικής πυραμίδας.

Στο φεουδαρχικό σύστημα, ο βασιλιάς μπορούσε να μοιράσει και να κληροδοτήσει τα εδάφη του στους απογόνους του όπως ήθελε, ακριβώς επειδή αυτά τα εδάφη ήταν η προσωπική του ιδιοκτησία. Κατά συνέπεια, μπορούσε λ.χ. να διαιρέσει το βασίλειό του σε τρία μικρότερα βασίλεια και να κληροδοτήσει το καθένα από αυτά σε καθέναν από τους τρεις γιους του, ο οποίος θα γινόταν η κορυφή της μικρότερης φεουδαρχικής πυραμίδας των εδαφών που θα κληρονομούσε. Έτσι, κατά τον «Λατινικὸν τρόπον», η μοναρχία μπορούσε να γίνει πολυαρχία.

Γι΄αυτό ο Γρηγοράς περιγράφει τον «επικρατήσαντα νόμον» των Λατίνων (= «Λατινικός τρόπος») με τα λόγια:

Τὸ δὲ καινότερον, ὅτι οὐ μοναρχίας τρόπῳ κατὰ τὴν ἐπικρατήσασαν Ῥωμαίοις άρχῆθεν συνήθειαν, ἀλλὰ τρόπον Λατινικὸν διανειμμένους τὰς Ῥωμαίων πόλεις καὶ χώρας ἄρχειν κατὰ μέρη τῶν υἱέων ἕκαστον, ὠς οἰκείου κλήρου καὶ κτήματος τοῦ λαχόντος, ἐκ πατρῶν μὲν ἐς αὐτοὺς κατὰ τὸν ἐπικρατήσαντα νόμον ταῖς περιουσίαις καὶ κτήσεσι τῶν βαναύσων ἀνθρώπων κατιόντος·παραπεμπομένου δ΄ ἔπειθ΄ ὁμοίως ἐς τοὺς ἐφεξῆς παῖδας καὶ διαδόχους. Λατίνων γὰρ οὖσα γέννημα καὶ παρ΄ ἐκείνων εἰληφυῖα τουτὶ νεώτερον ἔθος Ῥωμαίοις ἐπάγειν ἐβούλετο.

ξεκαθαρίζοντας ότι οι περιουσίες και οι κτήσεις των «βαναύσων ἀνθρώπων» που κατοικούσαν στα εδάφη του φεουδάρχη ήταν προσωπική (και άρα κληροδοτήσιμηιδιοκτησία του φεουδάρχη που μπορούσε να κληροδοτηθεί «ἐκ πατρῶν μὲν ἐς […] παῖδας καὶ διαδόχους.»

Όπως γράφει, όμως, ο Nicol «αυτό μπορεί να ήταν δυτική συνήθεια, αλλά ερχόταν σε πλήρη ρήξη με την βυζαντινή παράδοση», με τον Γρηγορά να γράφει «τοῦ δὲ βασιλέως ἀδύνατον εἶναι λέγοντος παραλύειν τὰ διὰ πολλῶν ἤδη τῶν χρόνων κυρωθέντα τε καὶ βεβαιωθέντα βασιλικὰ νόμιμα» (είναι αδύνατον να «παραλυθούν» τα βασιλικά νόμιμα που έχουν επικυρωθεί και «βεβαιωθεί» [=κατοχυρωθεί] από μακραίωνη συνήθεια).

Και εδώ αναδιατυπώνω το ερώτημα κλειδί της σημερινής ανάρτησης:

Γιατί ο βασιλεύς Ρωμαίων δεν μπορεί να μοιράσει και να κληροδοτήσει ως προσωπική ιδιοκτησία στους απογόνους του τη Ρωμαϊκή Πολιτεία;

Γιατί ο βασιλεύς Ρωμαίων δεν μπορεί να μοιράσει και να κληροδοτήσει ως προσωπική του ιδιοκτησία στους απογόνους του «τὰς Ῥωμαίων πόλεις καὶ χώρας»;

Τα παραπάνω ερωτήματα σχετίζονται με την απάντηση που έδωσε λίγο πριν την άλωση ο τελευταίος Βασιλέας των Ρωμαίων Κωνσταντίνος ΙΑ΄Παλαιολόγος, όταν ο Μωάμεθ Β΄ ο Πορθητής του ζήτησε να του παραδώσει την Κωνσταντινούπολη, με αντάλλαγμα την εξασφάλιση της ζωής του. Ο Κωνσταντίνος, σύμφωνα με τον σύγχρονό του Δούκα, «σὺν τῇ συγκλήτῳ» απάντησε:

[Δούκας, Ιστορία, 39.1] Ὁ βασιλεὺς δ΄ ἀπεκρίνατο σὺν τῇ συγκλήτῳ: […] Τὸ δε τὴν Πόλιν σοι δοῦναι, οὐτ΄ἐμόν ἐστι οὐτ΄ἄλλου τῶν κατοικούντων ἐν ταύτῃ· κοινῇ γὰρ γνώμῃ πάντες αὐτοπροαιρέτως ἀποθανοῦμεν καὶ οὐ φεισόμεθα τῆς ζωῆς ἡμῶν.

Δηλαδή: «Όσον αφορά την πρότασή σου να σου παραδώσω την Πόλη [δεν μπορώ να το κάνω γιατί] ούτε εγώ έχω το δικαίωμα να το κάνω, ούτε κάποιος άλλος κάτοικός της· Με κοινή γνώμη όλοι [οι κάτοικοι] αποφασίσαμε αυτοπροαίρετα να πεθάνουμε και να μην λυπηθούμε τις ζωές μας.»

Γιατί η Κωνσταντινούπολη δεν ανήκει ούτε στον βασιλεά των Ρωμαίων ούτε σε κανέναν άλλο κάτοικό της;

Πραγματικά «βυζαντινές» καταστάσεις, με την εσπέρια υβριστική σημασία που επιθέτου (byzantine = of complex, devious, intriguing character), δηλαδή καταστάσεις δυσνόητες για δυτικοευρωπαίους. Οι δυτικοί θεωρητικοί του έθνους πιστεύουν, κρίνοντας εξ ιδίων, ότι τον μεσαιώνα τα εδάφη ενός βασιλείου ήταν προσωπική ιδιοκτησία του βασιλιά και ότι λίγο πριν τη νεωτερική περίοδο, η προοδευτική ιντελλιγκέντσια της δυτικής Ευρώπης (με πρώτους τους Άγγλους κατά το 2° μισό του 16ου αιώνα, όπως ο Sir Thomas Smith με το σύγγραμμά του De Republica Anglorum) ξεσκόνισε και διάβασε τον Κικέρωνα, πραγματοποιώντας ένα κβαντικό άλμα πρωτοπορίας  και ανακαλύπτοντας τον ρεπουβλικανισμό, ο οποίος της επέτρεψε να οραματιστεί τα εδάφη των τότε βασιλείων όχι ως ιδιωτική ιδιοκτησία του μονάρχη, αλλά ως κοινή συνιδιοκτησία μιας απρόσωπης συλλογικότητας όπως «το έθνος» και «το κράτος».

Παραθέτω μερικά από τα σοφά λόγια της Liah Greenfeld, παρμένα από το κεφάλαιο για το «πρωτότοκο» Αγγλικό έθνος του βιβλίου της Nationalism: Five Roads to Modernity (Harvard University Press, 1993). Έχω κάνει δύο παλαιότερες αναρτήσεις για το κεφάλαιο αυτό (ανάρτηση #1, ανάρτηση #2).

greenfeld

Το κεφάλαιο ξεκινάει με μια ρήση του Anthony Ashley Cooper (σε βιβλίο του που εκδόθηκε ένα χρόνο μετά το θάνατό του), που έχει δομηθεί πάνω στον ορισμό της Res Publica του Κικέρωνα που παρουσίασα στην προηγούμενη ανάρτηση (populus sociatus, iuris consensus, utilitatis communio):

[1] A multitude held together by force, though under one and the same head, is not properly united: nor does such a body make a people. It is the social league, confederacy, and mutual consent, founded on some common good or interest, which joins the members of a community, and makes a People one. Absolute power annuls the “publick”; and where there is no “publick”, or constitution, there is in reality no mother-Country or Nation.

Μεταφράζω την τελευταία επισημασμένη πρόταση: Ο απόλυτος δεσποτισμός αναιρεί τα κοινά/δημόσια πράγματα (“publick” = public)· και εκεί που δεν υπάρχουν κοινά/δημόσια πράγματα, ή σύνταγμα, στην πραγματικότητα δεν υπάρχει ούτε πατρίδα ούτε έθνος.

[2] The idea of the nation, namely the concept of a people of a certain polity as a nation, implied that a polity was not simply the patrimony of a monarch, but a commonwealth, a community and a collective enterprise of many fundamentally equal participants. The monarch was a member of the nation and received his authority to rule from it. He could not do to a nation as to his own property, and ruled not over a territory, but an elite, in the common interest. So long as the monarch did rule in the common interest, the rest of the nation owed him or her their gratitude and obedience, but if the trust was betrayed, the monarch was a tyrant and could be deposed.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: Η ιδέα του έθνους, δηλαδή η έννοια του πληθυσμού μιας πολιτείας ως έθνος, συνεπάγεται πως η πολιτεία δεν είναι προσωπική ιδιοκτησία κάποιου μονάρχη, αλλά είναι τα κοινά/δημόσια πράγματα (res publica) και ένας συνεταιρισμός πολλών βασικά ίσων συνεταίρων. Ο μονάρχης είναι μέλος του έθνους και λαμβάνει την εξουσία του από αυτό. Δεν μπορεί να διαχειρίζεται το έθνος σαν προσωπική του ιδιοκτησία και εξουσιάζει όχι μια περιοχή, αλλά έναν πολιτικά συνειδητοποιημένο πληθυσμό (elite), με γνώμονα την κοινωφελία. Όσο ο μονάρχης εξουσιάζει με γνώμονα την κοινωφελία, το υπόλοιπο έθνος του/της οφείλει ευγνωμοσύνη και υπακοή. Αν όμως η εμπιστοσύνη αυτή προδοθεί, τότε ο μονάρχης γίνεται τύραννος και θα πρέπει να είναι δυνατή η καθαίρεσή του.

Τέλος, η Greenfeld σχολιάζει μια απόφαση του αγγλικού κοινοβουλίου του 1601 όπου ο όρος «κράτος» (state) αντικαθιστά εσκεμμένα τον όρο «βασίλειο» (kingdom, realm) γράφοντας:

[3] Statehere is a synonym forcommonwealth“; it denotes a depersonalized polity in which her “Majesty’s humble, faithful and loving subjects” have as much share as she does and therefore the same right of political decision.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: Το «κράτος» εδώ είναι συνώνυμο του όρου “commonwealth” (~ res publica, κοινά πράγματα). Περιγράφει μια απιδιωτικοποιημένη πολιτεία στην οποία οι «ταπεινοί, πιστοί και φιλοβασιλικοί υπήκοοι της Εαυτού Εξοχότητος (Ελισάβετ Α΄)» έχουν το ίδιο μερίδιο με αυτήν και, συνεπώς, το ίδιο δικαίωμα πολιτικής απόφασης.

Όλες αυτές οι «πρωτοπορίες» του «πρωτότοκου» Αγγλικού έθνους είναι ωραίες και όμορφες και σημαντικές για την πολιτική ιστορία του δυτικού κόσμου αλλά, όπως ανάφερα, οι δυτικοί θεωρητικοί έφτασαν σ΄αυτό το συμπέρασμα «πρωτοπορίας» κρίνοντας εξ ιδίων και αγνοώντας το «σκοτεινό “Βυζάντιο”.» Ο συλλογισμός τους προφανώς ήταν απλός: ό,τι δεν υπήρχε προηγουμένως στην φεουδαρχική δυτική Ευρώπη, δεν υπάρχει λόγος να το αναζητήσουμε στο «διηνεκώς παρηκμασμένο “Βυζάντιο”» με τον «θεοκρατικό και ανατολίτικο δεσποτισμό του.»

Αυτός είναι ο περίφημος υπνωτισμός που προέκυψε από το περίφημο «ξόρκι του Edward Gibbon» (the spell of Gibbon) από τον οποίο, σύμφωνα με τον Donald M. Nicol, «το αγγλόφωνο κοινό άργησε να ξυπνήσει.» Σύμφωνα με τον Αντώνη Καλδέλλη (σλδ 26 του “The Byzantine Repubic”), είναι το «ξόρκι του Gibbon» και η παντελής άγνοια των βυζαντινών πηγών οι βασικές αιτίες που ωθούν ακόμα και διακεκριμένους ιστορικούς της Ρωμαϊκής αρχαιότητας να γράφουν πράγματα εντελώς ανυπόστατα περί Βυζαντίου. Ως παράδειγμα παραθέτει τον Peter Heather, έναν από τους σοβαρότερους και περισσότερο διακεκριμένους ιστορικούς της ύστερης Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και της αλληλεπίδρασης Ρώμης και βαρβάρων κατά την ύστερη αρχαιότητα, να γράφει για «ένα Βυζάντιο θεοκρατικού δεσποτισμού, στο οποίο δεν είχε επιβιώσει ούτε ίχνος του αρχαίου ρωμαϊκού ρεπουβλικανισμού

Το «ξόρκι του Gibbon» κατά Doland Nicol:

gibbon-spell

Το «ξόρκι του Gibbon» και η άγνοια των βυζαντινών πηγών, ως αιτίες της παραμορφωμένης εικόνας περί Βυζαντίου κατά τον Καλδέλλη:

kaldellis-heather

Ας δούμε, επιτέλους, γιατί «τὰ διὰ πολλῶν ἤδη τῶν χρόνων κυρωθέντα τε καὶ βεβαιωθέντα βασιλικὰ νόμιμα» δεν επέτρεπαν στον Βασιλέα των Ρωμαίων να μοιράσει και να κληροδοτήσει στους απογόνους του «τὰς Ῥωμαίων πόλεις καὶ χώρας» ως προσωπική του ιδιοκτησία και γιατί ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος απάντησε στον Μωάμεθ τον Πορθητή «τὸ δε τὴν Πόλιν σοι δοῦναι, οὐτ΄ἐμόν ἐστι οὐτ΄ἄλλου τῶν κατοικούντων ἐν ταύτῃ· κοινῇ γὰρ γνώμῃ πάντες αὐτοπροαιρέτως ἀποθανοῦμεν καὶ οὐ φεισόμεθα τῆς ζωῆς ἡμῶν.»

Res … aut publicae aut privatae

Η απάντηση ξεκινάει από τον παρακάτω ρωμαϊκό νόμο του Ιουστινιανού που υπάρχει στον «Πανδέκτη» (Digesta/Pandectae) του Ιουστινιάνειου Κώδικα, ο οποίος συνέχισε να ισχύει κατά τον «βυζαντινό» μεσαίωνα, μεταφρασμένος ελληνιστί στα «Βασιλικά»:

[Digesta, 1.8.1] Hae autem res, quae humani iuris sunt, aut publicae aut privatae. Quae publicae sunt, nullius in bonis esse creduntur, ipsius enim universitatis esse creduntur: privatae autem sunt, quae singulorum sunt.

[Βασιλικά, 46.3.1] Τὰ δὲ ἀνθρώπεια [πράγματα] ἢ δημόσια εἴσι ἢ ἰδιωτικὰ. Τὰ δημόσια οὐδενὸς εἰσιν, ἀλλὰ τῆς κοινότητος· τὰ δὲ ἰδιωτικὰ τῶν καθ΄ἕκαστον εἰσι.

Τα «ἀνθρώπεια πράγματα» (res humanae), λοιπόν, διακρίνονται σε δημόσια (res publicae) και ιδιωτικά (res privatae). Τα μεν δημόσια «οὐδενός εἰσιν» (δε ανήκουν σε κανέναν), «ἀλλὰ τῆς κοινότητος»· τα δε ιδιωτικά «τῶν καθ΄ἕκαστον εἰσι» (έχουν συγκεκριμένο ιδιοκτήτη).

Επομένως, βρήκαμε επιτέλους γιατί ο βασιλεύς Ρωμαίων δεν μπορεί να μοιράσει και να κληροδοτήσει ως προσωπική του ιδιοκτησίαὡς οίκείου κλήρου») «τὰς Ῥωμαίων πόλεις καὶ χώρας» και γιατί ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος απάντησε στον Μωάμεθ πως η Κωνσταντινούπολη «οὐτ΄ἐμόν ἐστι οὐτ΄ἄλλου τῶν κατοικούντων ἐν ταύτῃ.» Τόσο η Κωνσταντινούπολη όσο και οι υπόλοιπες «πόλεις και χώρες ΤΩΝ ΡΩΜΑΙΩΝ» είναι ΔΗΜΟΣΙΑ πράγματα, δηλαδή ανήκουν στη συλλογικότητα «Ῥωμαῖοι» (γι΄αυτό ο Γρηγοράς περιγράφει το αντικείμενο που ήθελε να μοιράσει η Γιολάντα ως «τὰς Ῥωμαίων πόλεις καὶ χώρας»).

Αναδιατυπώνω την φράση του Anthony Ashley Cooper με την οποία η Greenfeld αρχίζει το κεφάλαιο για το «πρωτότοκο» Αγγλικό έθνος:

Absolute power annuls the “publick”; and where there is no “publick”, or constitution, there is in reality no mother-Country or Nation.

Ο απόλυτος δεσποτισμός αναιρεί τα κοινά/δημόσια πράγματα (“publick” = public)· και εκεί που δεν υπάρχουν κοινά/δημόσια πράγματα, ή σύνταγμα, στην πραγματικότητα δεν υπάρχει ούτε πατρίδα ούτε έθνος.

Οι μεσαιωνικοί Ρωμαίοι διαθέτουν τόσο publick (res publica, κοινά/δημόσια πράγματα) όσο και «τὰ διὰ πολλῶν ἤδη τῶν χρόνων κυρωθέντα τε καὶ βεβαιωθέντα βασιλικὰ νόμιμα», τα οποία περιορίζουν την εξουσία του Βασιλέα των Ρωμαίων, όπως το σύνταγμα που αναφέρει ο Cooper. Φυσικά, αντίθετα με το σύνταγμα των νεωτερικών Εθνών-Κρατών, τα «βασιλικά νόμιμα» ήταν περισσότερο ελαστικά και λιγότερο αποτελεσματικά στον περιορισμό της αυτοκρατορικής ισχύος (δεν υπήρξε καμία συνέπεια στον Ιουστινιανό, όταν στη στάση του Νίκα έσφαξε 30.000 άτομα στον ιππόδρομο) αλλά, παρά ταύτα, δημιούργησαν μια μακραίωνη συνήθεια ρεπουβλικανικού ήθους στην άσκηση της εξουσίας: για κάποιο λόγο οι περισσότεροι αυτοκράτορες επιθυμούσαν να παρουσιαστούν ως κηδεμόνες και διαχειριστές της πολιτείας και οι βυζαντινοί ιστορικοί διαθέτουν ένα ρεπουβλικανικό ήθος που τους επιτρέπει να κρίνουν τυος αυτοκράτορες βάσει της προσφοράς τους στα κοινά πράγματα.

H Greenfeld, σε μία από τις φράσεις που παρέθεσα παραπάνω, γράφει:

So long as the monarch did rule in the common interest, the rest of the nation owed him or her their gratitude and obedience, but if the trust was betrayed, the monarch was a tyrant and could be deposed.

Όσο ο μονάρχης εξουσιάζει με γνώμονα την κοινωφελία, το υπόλοιπο έθνος του/της οφείλει ευγνωμοσύνη και υπακοή. Αν όμως η εμπιστοσύνη αυτή προδοθεί, τότε ο μονάρχης γίνεται τύραννος και θα πρέπει να είναι δυνατή η καθαίρεσή του.

Υπάρχει ένα είδος βυζαντινής γραμματείας που οι ειδικοί ονομάζουν «κάτοπτρα ηγεμόνων» (mirrors of princes). Αυτά είναι συγγράμματα που υπενθύμιζαν στον εκάστοτε αυτοκράτορα τις αρμοδιότητές του και τα όρια της εξουσίας του. Ονομάστηκαν «κάτοπτρα» (καθρέφτες), γιατί ήταν οι «καθρέφτες» τους οποίους οι αυτοκράτορες αντίκριζαν όταν ήθελαν να κάνουν την αυτοκριτική τους.

Όλα τα «κάτοπτρα» που έχουν επιβιώσει γράφουν το ίδιο πράγμα που γράφει η Greenfeld: τη στιγμή που ο βασιλεύς Ρωμαίων παύει να ασκεί την εξουσία του με γνώμονα την κοινωφελία, παύει να είναι βασιλεύς και γίνεται τύραννος!

Ένα από τα «κάτοπτρα» υπενθυμίζει στον βασιλέα των Ρωμαίων πως τα βασίλεια (το παλάτι) του ανήκουν σήμερα, αλλά αύριο δεν θα του ανήκουν,γιατί θα ανήκουν σε άλλον, και τη μεθεπόμεη σε μεθεπόμενο, «ὥστε οὐκ εἰσιν οὐδέποτε οὐδενός» (δεν αποτελούν ποτέ προσωπική ιδιοκτησία κανενός αυτοκράτορα, αλλά πρόκειται για δημόσιο πράγμα που προσαρτάται στον απρόσωπο θεσμό της βασιλείας Ρωμαίων, όπως το Μέγαρο Μαξίμου είναι η έδρα του εκάστοτε Έλληνα πρωθυπουργού και ο Λευκός Οίκος είναι η έδρα του εκάστοτε προέδρου των ΗΠΑ).

[Κάτοπτρον Βασιλείου Α΄] Σήμερον γὰρ εἰσι τὰ βασίλεια σὰ καὶ αὔριον ἔσονται οὐ σὰ, μετὰ δὲ τὴν αὔριον ἑτέρου, καὶ τὴν μετ΄ἐκείνην τοῦ μετ΄ἐκεῖνον, ὥστε οὐκ εἰσιν οὐδέποτε οὐδενός. εἰ γὰρ καὶ πολλοὺς ἀμοίβουσι τοὺς δεσπότας, οὐδένα ἄρα τὸν γνήσιον ἔχουσι δεσπότη.

Μετάφραση: Διότι σήμερα τα βασίλεια είναι δικά σου, αλλά αύριο δεν θα είναι δικά σου, την μεθεπόμενη θα ανήκουν σε άλλον, και την μεθεπόμενη αυτής σε μεθεπόμενον, έτσι ώστε δεν είναι ανήκουν ποτέ σε κανέναν. Αν και αλλάζουν πολλούς δεσπότες, δεν έχουν γνήσιο δεσπότη (πραγματικό ιδιοκτήτη).

Γράφει ο Καλδέλλης για τα «κάτοπτρα ηγεμόνων» στο “The Byzantine Republic”:

katoptra

Ο αυτοκράτορες περιγράφουν λειτουργικά την βασιλεία τους ως «κηδεμονία της πολιτείας» και «επιμέλεια/διοίκηση των κοινών πραγμάτων». Ο Καλδέλλης παραθέτει τα παρακάτω παραδείγματα:

custodian

Θα κλείσω την ανάρτηση με πέντε παραδείγματα βυζαντινών ιστορικών που άσκησαν κριτική σε αυτοκράτορα για τη σπατάλη των δημοσίων χρημάτων «σαν να ήταν προσωπική τους περιουσία.»

Ο Ευάγριος Σχολαστικός στην Εκκλησιαστική Ιστορία άσκησε κριτική στον Ιουστινιανό για το ότι έχτισε υπερβολικά πολλές εκκλησίες σπαταλώντας δημόσιο χρήμα και συμβούλευσε τους μεταγενέστερους αυτοκράτορες, αν θέλουν να κάνουν το ίδιο, να βάλουν λεφτά από την τσέπη τους («εἴπερ ἐξ οἰκείων δρῷεν»). Εδώ τα δημόσια χρήματα που διαχειρίζεται ο εκάστοτε Βασιλεύς Ρωμαίων διαχωρίζονται από το προσωπικό/ιδιωτικό του κεφάλαιο.

Αντίστοιχα, ο Ιωάννης Σκυλίτσης άσκησε κριτική στον Μιχαήλ Δ΄ τον Παφλαγόνα επειδή, σπαταλώντας «κοινά και δημόσια χρήματα» για φιλανθρωπία, «εξαγόρασε την προσωπική του μετάνοια με τα λεφτά των άλλων» (οι «άλλοι» στους οποίους ανήκαν τα «κοινά και δημόσια» χρήματα ήταν, φυσικά, «οἱ Ῥωμαῖοι»).

[Σκυλίτζης, Σύνοψις Ιστοριών, Μιχαήλ Δ΄,7] κἀκ τῶν δημοσίων καὶ κοινῶν […] ἀλλοτρίοις χρήμασιν ὠνούμενον τὴν μετάνοιαν.

Ο Μιχαήλ Ψελλός άσκησε κριτική στον Κωνσταντίνο Μονομάχο και στις αδελφές αυτοκράτειρες Ζωή και Θεοδώρα για τη σπατάλη δημοσίων χρημάτων για τα αγαπημένα τους πρόσωπα.

public-money

Ο Νικήτας Χωνιάτης άσκησε κριτική στον Μανουήλ Κομνηνό για το ότι κατασπατάλησε τα δημόσια χρήματα «ὡς πατρῷον κλῆρον» και πως «ὡς ἀνδραπόδοις χρᾶσθαι τοῖς ἐλευθέροις» (συμπεριφέρθηκε στους ελεύθερους πολίτες ως ανδράποδά του):

[Νικήτας Χωνιάτης, 72] ὡς ἔχοιεν ἐφ’ ἡσυχίας δήπουθεν οὗτοι σπαθᾶν καὶ ὡς πατρῷον κλῆρον καθηδυπαθεῖν μονώτατοι τὰ δημόσια καὶ ὡς ἀνδραπόδοις χρᾶσθαι τοῖς ἐλευθέροις καὶ ὡς ὠνητοῖς τοῖς ἀξιωτέροις ἐνίοτε ἄρχειν προσφέρεσθαι,

Τέλος, ο Ζωνάρας επιδεικνύει άπλετο ρεπουβλικανικό ήθος στην κριτική του προς τον Αλέξιο Κομνηνό, ο οποίος μετέτρεψε την πολιτεία των Ρωμαίων σε οικογενειακή επιχείρηση των Κομνηνών. Ο Ζωναράς τον κατηγορεί πως αλλοίωσε τα παραδοσιακά ήθη διοικήσεως της πολιτείας, πως χειρίστηκε τα πράγματα ούτε ως κοινά ούτε ως δημόσια, πως ήταν «δεσπότης» και όχι «οἰκονόμος» της πολιτείας, πως θεωρούσε τα «βασίλεια» (παλάτι) ως προσωπική του οικεία και πως σπατάλησε τα δημόσια χρήματα σε συγγενείς και ανδράποδά του. Σε άλλο σημείο εξηγεί πως όταν η βασιλεία παύει να είναι «ἔννομος ἐπιστασία» της πολιτείας, τότε γίνεται τυραννίδα.

zonaras-alx

Αυτά για το «Βυζάντιο» του «θεοκρατικού και ανατολίτικου δεσποτισμού», στο οποίο «δεν είχε επιβιώσει ούτε ίχνος αρχαίου ρωμαϊκού ρεπουβλικανισμού», και για την Γιολάντα που, «Λατίνων γὰρ οὖσα γέννημα», δεν μπορούσε να κατανοήσει γιατί «τὰ διὰ πολλῶν ἤδη τῶν χρόνων κυρωθέντα τε καὶ βεβαιωθέντα βασιλικὰ νόμιμα» δεν επέτρεπαν στον βασιλέα των Ρωμαίων να μοιράσει και να κληροδοτήσει ως προσωπική του ιδιοκτησία «τὰς Ῥωμαίων πόλεις και χώρας

Dónde crees que estás, Yolanda?

Advertisements

Leave a comment

Filed under Βυζαντινολογία, Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s