H εθνοπολιτική κατάσταση ως αναλυτική κατηγορία στο «Στρατηγικόν» του Μαυρικίου

Στη σημερινή ανάρτηση θα περιγράψω την έννοια της «εθνοπολιτικής κατάστασης» ως αναλυτική κατηγορία στο 11° κεφάλαιο του «Στρατηγικού» του Μαυρίκιου (~600 μ.Χ.). Σε αυτό το κεφάλαιο που φέρει τον τίτλο «Περὶ τῶν ἑκάστων ἔθνους ἐθῶν τε καὶ τάξεων» ο συγγραφέας του «Στρατηγικού» (τον οποίο ο Wiita με μια εύλογη υπόθεση ταυτίζει με τον κουνιάδο του Μαυρίκιου Φιλιππικό) περιγράφει το βασικό identikit των κυρίων εχθρών της Πολιτείας των Ρωμαίων (οι Πέρσες, οι «Σκύθες», τα «ξανθά» [γερμανικά] έθνη και οι Σλάβοι), δηλαδή τα βασικά χαρακτηριστικά που οφείλει να γνωρίζει ο μέσος Ρωμαίος διοικητής γι΄αυτά τα έθνη, ώστε να μπορέσει να τα αντιμετωπίσει αποτελεσματικά.

Αν και το βασικό θέμα σ΄αυτό το κεφάλαιο είναι ο τρόπος και η τάξη πολέμου αυτών των εθνών, το εγχειρίδιο αναφέρεται συνοπτικά και στην «εθνοπολιτική κατάσταση» του καθενός έθνους, δηλαδή αναφέρεται στον βαθμό πολιτικής και εθνοτικής συνοχής του και στον βαθμό πειθαρχίας προς την ηγεσία του. Η διαφορετική κατάταξη των βάρβαρων εθνών σε θέματα «συνοχής» και «πειθαρχίας» δείχνουν ότι οι Ρωμαίοι της ύστερης αρχαιότητας όχι μόνο γνώριζαν αυτές τις έννοιες, αλλά μπορούσαν και να τις «μετρήσουν»/εκτιμήσουν στους άλλους λαούς.

Παραθέτω τον πρόλογο του 11ου κεφαλαίου:

strategikon-prologos

Τὰ πρόχειρα περὶ τῆς καβαλλαρικῆς τάξεως καὶ στρατηγίας εἰπόντες, ᾦν χωρὶς οὐκ ἔνεστειν, ὡς ἡγούμεθα, τοῖς πολεμίοις ἀσφαλῶς ἐγχειρεῖν, ἀναγκαῖον καὶ τὰς ἑκάστου ἔθνους ἐνοχλοῦντος τῇ πολιτείᾳ τάξεις καὶ τὰ αὐτῶν ἔθη διηγήσασθαι, ἐφ΄ᾦ δύνασθαι καὶ διὰ τῶν παρ΄ἡμῶν εἰρημένων, τοὺς πρὸς αὐτὰ πολεμεῖν ἐθέλοντας ἱκανῶς ἁρμόζεσθαι. Οὐδὲ γὰρ πάντα τὰ ἔθνη μιᾷ τάξει καὶ τοὶς αὐτοὶς τρόποις μάχονται, ἵνα τοῖς ὡσαύτως ἐπὶ πᾶσι χρήσηται. Τὰ μὲν γὰρ θυμῷ μᾶλλον καὶ προπετείᾳ στρατηγοῦνται διὰ θράσους ἀμετρίαν, τὰ δὲ συνέσει καὶ τάξει τοῖς πολεμίοις ἐπιβάλλονται.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: Έχοντας διηγηθεί τα στοιχειώδη («πρόχειρα», ορισμός 2) για την καβαλλαρική τάξη (τακτική/παράταξη) και τη στρατηγική, χωρίς τα οποία -όπως εξηγήσαμε- είναι ανέφικτη η ασφαλής αντιμετώπιση των πολεμίων, είναι αναγκαίο να διηγηθούμε επιπλέον τις τάξεις και τα έθη (χαρακτηριστικά) του καθενός από τα έθνη που ενοχλούν την πολιτεία, ώστε αυτά που θα διηγηθούμε να επιτρέψουν σ΄αυτούς που πρόκειται να αντιμετωπίσουν αυτά τα έθνη να προσαρμοστούν επαρκώςἱκανῶς ἁρμόζεσθαι»). Διότι δεν πολεμούν όλα τα έθνη με μία τάξη και με τους ίδιους τρόπους, και δεν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε την ίδια μέθοδο αντιμετώπισης για όλα αυτά τα έθνη.

Από τον παραπάνω πρόλογο καταλαβαίνουμε ότι οι Ρωμαίοι δεν διέθεταν μια μονολιθική αντίληψη περί βαρβάρου εχθρού, αλλά διέθεταν πλήρη συνείδηση της βαρβαρικής ποικιλότητας και των ειδικών χαρακτηριστικών του κάθε βάρβαρου έθνους. Επιπρόσθετα, οι πληροφορίες που παραθέτει το «Στρατηγικόν» γι΄αυτά τα έθνη είναι πρακτικές και, κατά συνέπεια, πραγματικές. Πρόκειται για πληροφορίες που δίνονται με σκοπό να βοηθήσουν τους Ρωμαίους διοικητές στην ικανή αντιμετώπιση αυτών των εθνών. Τα στρατηγικά εγχειρίδια δεν ήταν σαν την κλασικίζουσα ιστοριογραφία η οποία χρησιμοποιούσε ελεύθερα ρητορικές κατασκευές για την προώθηση ιδεολογίας και δανειζόταν αφειδώς τα στερεότυπα της κλασικής εθνογραφίας προκειμένου να δημιουργήσει ένα καλαίσθητο αφήγημα. Με άλλα λόγια, στα στρατηγικά εγχειρίδια δεν βρίσκουμε ούτε «φερέοικους Σκύθες» (Ηροδότεια φράση που λ.χ. αντιγράφει ο Λέων ο Διάκονος στην ιστορία του) ούτε Χαγάνους των Αβάρων και Πέρσες πρέσβεις που απαγγέλουν Σοφοκλή (όπως λ.χ. συμβαίνει στην ιστορία του Θεοφύλακτου Σιμοκάττη με το στίχο 665 «ἐχθρῶν ἄδωρα δῶρα κοὐκ ὀνήσιμα» του σοφόκλειου «Αίαντα»).

Στον πρόλογο των περισσότερων τακτικών και στρατηγικών εγχειριδίων γίνεται σαφές ότι χρησιμοποιείται «γλώσσα λιτή και κατανοητή», δηλαδή χρησιμοποιούνται λέξεις και έννοιες που ήταν κατανοητές και σε εκείνους τους «καραβανάδες» υψηλόβαθμους αξιωματικούς που δεν έχαιραν κλασικής παιδείας. Το «Στρατηγικόν» του Μαυρίκιου δεν αποτελεί εξαίρεση.

strategikon-preface

[Πρόλογος, 15-7] ταῦτην [πεῖραν] συγγραφῇ παραδοῦναι, κατὰ τὸ ἡμῖν δυνατὸν, συντόμῳ τε καὶ ἁπλῇ, τὴν ὠφέλειαν ἐπὶ τῶν πραγμάτων ἐχούσῃ μᾶλλον ἢπερ ἐν λέξεσιν.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: αυτήν [την πείρα] παραδίδουμε όσο καλύτερα μπορούμε σε σύγγραμμα σύντομο και απλό, εστιάζοντας περισσότερο στην πρακτική ωφέλεια και όχι τόσο στις [εντυπωσιακές] λέξεις.

[Πρόλογος, 27-31] Εὐφράσεως μὲν ἀκριβοῦς ἢ κόμπου ῥημάτων ἡμῖν, ὡς εἴπομεν, οὐδεμία φροντίς· οὐδὲ γὰρ ἔργον ἦν ἱερὸν, πραγμάτων δὲ μᾶλλον καὶ συντομίας λόγος γέγονεν, ὄθεν καὶ Ῥωμαϊκὰς πολλάκις καὶ ἄλλες ἐν στρατιωτικῇ συνηθείᾳ τετριμμέναις χρήμεθα λέξεσι διὰ τὴν σαφῆ τῶν ἐντευξομένων κατάληψιν.

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: Γι΄αυτό, όπως είπαμε παραπάνω, δεν φροντίσαμε ούτε για την ακριβή ευφράδεια ούτε για τον στόμφο («κόμπος») των ρημάτων· διότι το έργο μας δεν ήταν θεολογικό («ιερό») σύγγραμμα, αλλά μας ενδιέφερε η πρακτικότητα και η συντομία του λόγου, γι΄αυτό και χρησιμοποιήσαμε συχνά λατινικές («Ῥωμαϊκὰς») λέξεις και άλλες που έχουν καθιερωθεί στην στρατιωτική συνήθεια, για την σαφή κατανόηση των γραμμένων.

Αν και το πρώτο έθνος που περιγράφεται στο κεφάλαιο 11 είναι οι Σασσανίδες Πέρσες, εγώ θα τους περιγράψω τελευταίους, επειδή σκοπός μου είναι να επισημάνω εκείνα τα ειδικά χαρακτηριστικά του Περσικού έθνους τα οποία το διαφοροποιούσαν στα μάτια των Ρωμαίων από τα άλλα βάρβαρα έθνη.

Τα «Σκυθικά/Ουννικά» Έθνη

Με τους όρους «Σκύθαι/Οὖννοι» οι Ρωμαίοι περιγράφουν τα στεπικά έθνη ιπποτοξοτών, όπως οι Ούννοι, οι Άβαροι, οι Κουτριγούροι, οι Δυτικοί Τούρκοι και, αργότερα, οι Πατζινάκοι και οι Κουμάνοι. Πριν από την εμφάνιση των Ούννων, στις στέπες ζούσαν οι ιρανόφωνοι τωόντι Σκύθες όπως οι Σαυρομάτες και οι Αλανοί. Από τους Ούννους του Αττίλα μέχρι τους Μογγόλους του Τζένγκις Χαν, οι τυπικοί στεπαίοι ιπποτοξότες ήταν τα τουρκικά φύλα.

Παραθέτω πρώτα μερικά γενικά χαρακτηριστικά των Σκυθικών εθνών πριν παραθέσω το χωρίο που με ενδιαφέρει.

scythians-gen

Τα σκυθικά έθνη έχουν μία κοινή «αναστροφή» (τρόπο ζωής, ορισμός ΙΙ), όντας «νομαδικά» (γρ. 16) και κατά κανόνα «πολύαρχα» (κατά τη γνώμη μου «πολιτικά διαιρημένα», αλλά ο George T. Dennis [σλδ 116] ακολουθεί τη μετάφραση του LSJ και το αποδίδει ως «πολυάριθμα» “includes many peoples”) και «απράγμονα» (πρωτόγονα, χωρίς ανεπτυγμένο πολιτισμό). Τα έθνη αυτά είναι υπερεξασκημένα στην ιππασία («ζώντας συνεχώς πάνω στους ίππους τους έχουν ξεχάσει το βάδισμα με τα πόδια τους») και στην τοξεία, στη μάχη χρησιμοποιούν την τακτική της προσποιητής φυγής («ἐσχηματισμένη ὑποχώρησις») και αντιστροφής ενώ, αντίθετα με τους Ρωμαίους και τους Πέρσες, δεν απλικεύουν (στρατοπεδεύουν) σε φοσσάτα (= εφήμερα στρατόπεδα, αλλά μέχρι και την ημέρα της μάχης ζούνε διαιρημένα σε φυλές βόσκοντας τα άλογά τους χειμώνα και καλοκαίρι κια, γι΄αυτό δεν υπομένουν εύκολα αιφνιδιασμούς), δεν επιτίθενται εύτακτοι σε τρεις στήλες (αλλά «δρουγγιστί» = ατάκτως) και, όταν αναγκάζουν τους αντιπάλους τους σε φυγή, τους κυνηγούν μέχρι πλήρους καταστροφής. Όταν μοναρχούνται, δηλαδή όταν δημιουργούν μοναρχούμενες και πολυάριθμες ορδές (λ.χ. Αττίλας/Ούννοι, Τζένγκις Χαν/Μογγόλοι), οι μονάρχες τους δεν ασκούν την εξουσία τους με «αγάπη» αλλά με «φόβο», επιβάλλοντας σκληρές τιμωρίες  («ἀπηνεῖς ἐπεξελεύσεις») σε αυτούς που δεν τον υπακούουν. Είναι άπιστα, πονηρά/κρυψίβουλα και άπληστα και τείνουν να μην τηρούν τις συμφωνίες.

[γρ. 4-11] Τὰ Σκυθικὰ ἔθνη μίας εἶσιν, ὡς εἰπεῖν, ἀναστροφῆς τε καὶ τάξεως πολύαρχα τε καὶ ἀπράγμονα. Μόνα δὲ τὰ τῶν Τούρκων καὶ Ἀβάρων φροντίζουσι τάξεως πολεμικῆς, ἰσχυροτέρας τῶν ἄλλων Σκυθικῶν ἐθνῶν τὰς κατὰ συστάδην μάχας ποιούμενα. Καὶ τὸ μὲν Τούρκων πολύανδρον καὶ ἐλεύθερον […] Τὸ δὲ Ἀβάρων μοχθηρότατον τε καὶ ποικίλον καὶ πρὸς τοὺς πολέμους ἐμπειρικώτατον.

[γρ. 12-16] Ταῦτα τοίνυν, ὡς μοναρχούμενα, καὶ ἀπηνεῖς τὰς ἐπεξελεύσεις ἐπὶ τοῖς ἁμαρτήμασιν ἐκ τῶν ἀρχόντων αὐτῶν ὑφιστάμενα, οὐκ ἀγάπῃ ἀλλὰ φόβῳ κεκρατημένα τοὺς πόνους καὶ μόχθους γενναίως φέρουσιν.

[γρ. 29-30] Ἤσκηνται δὲ ἐπιμελῶς καὶ πρὸς τὴν ἐφιππον τοξείαν.

[γρ. 32-5] Ἀπληκεύουσι δὲ οὐκ ἐν φοσσάτῷ, ὤσπερ Πέρσαι καὶ Ῥωμαῖοι, ἀλλὰ μέχρι μὲν τῆς τοῦ πολέμου ἡμέρας διασπασμένως κατὰ γένη καὶ φυλάς, τοῦς ἵππους βόσκοντες διηνεκῶς ἐν τε θέρει καὶ χειμῶνι.

[γρ. 40-2] Ἐν δὲ τῇ μάχῃ οὐχ ὡς οἱ Ῥωμαῖοι καὶ οἱ Πέρσαι τὴν παράταξιν τάσσουσιν ἐν τρισὶ μέρεσιν, ἀλλ΄ ἐν διαφόραις μοίραις δρουγγιστὶ συνάπτονται ἀλλήλοις ταῖς μοίραις,

[γρ. 52-4] Χαίρουσι δὲ ταῖς ἀπὸ μηκόθεν μάχαις καὶ ἐνέδραις καὶ ταῖς κυκλώσεσι κατὰ τῶν ἐναντίων καὶ ταῖς ἐσχηματισμέναις ὑποχωρήσεσι καὶ ἀντιστροφαῖς […]

[γρ. 55-9] Τρέποντες δὲ τοὺς ἐχθροὺς αὐτῶν, πάντα ἐν δευτέρᾳ τάξει τιθέμενοι, οὐκ ἀρκοῦνται, ὥσπερ Πέρσαι καὶ Ῥωμαῖοι καὶ τὰ ἄλλα ἔθνη, τῇ μετρίᾳ καταδιώξει καὶ τῇ τῶν πραγμάτων ἁρπαγὴν, ἀλλὰ μέχρι τοσούτου ἐνίστανται, μέχρις οὖ τελείως τὴν τῶν ἐχθρῶν κατάλυσιν ποιήσονται,

[γρ. 68-70] καὶ ἐπὶ τῶν ἵππων οὖσιν καὶ οὐκ ἀποβαίνουσιν τούτων, οὐδὲ γὰρ στῆναι πεζῇ καρτεροῦσιν, ὡς συντραφέντες τοῖς ἵπποις, οὐδὲ τοῖς ποσὶν αὐτῶν ἐπιβαίνειν τῇ ἀσυνηθείᾳ κρατούμενοι·

Πάμε τώρα στο χωρίο που θέλω να επισημάνω.

scythians-cohesion

[γρ. 75-7] ἀστάτου γὰρ ὄντα γνώμης καὶ φιλοκερδῆ καὶ ἐκ πολλῶν φυλῶν συγκείμενα οὐ ποιοῦνται λόγον συγγενῶν καὶ τῆς εἰς ἀλλήλους ὁμονοίας,

Μετάφραση: [Τα σκυθικά αυτά έθνη] είναι αστάτου γνώμης και φιλοκερδή και, όντας συνονθυλεύματα πολλών φυλών, δεν διαθέτουν ούτε δεσμούς συγγένειας ούτε ομόνοια,

Τα σκυθικά έθνη, λοιπόν, δεν διαθέτουν την παραμικρή συνοχή, επειδή είναι συνονθυλεύματα μικρότερων φυλών, οι οποίες δεν διαθέτουν την αίσθηση συγγένειαςοὐ ποιοῦνται λόγον συγγενῶν») και ομόνοιαςκαὶ τῆς εἰς ἀλλήλους ὁμονοίας»). Με απλά λόγια, τα σκυθικά έθνη δεν είναι ὁμονοιασμένα > μονοιασμένα.

Επομένως, η εθνοπολιτική κατάσταση των Σκυθικών εθνών είναι:

  1. Κατά κανόνα «πολύαρχα» (πολιτικά διαιρημένα), αλλά ενίοτε «μοναρχούμενα» (όταν προκύπτει κάποια προσωπικότητατύπου Αττίλα)
  2. Οι άρχοντες τους ασκούν την εξουσία τους «οὐκ ἀγάπῃ ἀλλὰ φόβῳ» (δηλαδή δεσποτικά και αδιαφορώντας για το κοινό όφελος)
  3. Όντας συνονθυλεύματα φυλών, δεν διαθέτουν την παραμικρή εθνοπολιτική συνοχή (δεν έχουν ούτε δεσμούς συγγένειας ούτε ομόνοια)

Τα «ξανθά» [γερμανικά] έθνη

Αυτή η κατηγορία περιλαμβάνει τα γερμανικά έθνη όπως οι Φράγκοι, οι Λαγγοβάρδοι/Λομβαρδοί , οι Γήπαιδες/Γέπιδες κλπ. Τα γερμανικά αυτά έθνη είναι «φιλελεύθερα» (μίσος για οποιαδήποτε μορφή υποτέλειας), «απράγμονα» (δεν διαθέτουν ανεπτυγμένο πολιτισμό) και «θρασεά, τολμηρά, προπετή και ακατάπληκτα» στη μάχη, στην οποία εύκολα περιφρονούν τον θάνατο, θεωρώντας την υποχώρηση και την δειλία ως όνειδος. Αιφνιδιάζονται εύκολα επειδή δεν φροντίζουν για την ασφάλειά τους με βίγλες και σκούλκες και τους εκνευρίζει αφάνταστα η έλλειψη κρασιού και η «ὑπέρθεσις πολέμου» (μέλλημα/καθυστέρηση του πολέμου). Όντας φιλοκερδή, υποφθείρονται εύκολα με χρήματα. Η συμβουλή προς τον στρατηγό είναι να είναι «μελλητής» (σαν τον Φάβιο Μάξιμο τον Μελλητή/Cunctātor) ζητώντας συνεχώς διαπραγματεύσεις, να αποφύγει την «δημόσιαν παράταξιν» (φανερή/ανοιχτή μάχη), ιδίως το «προοίμιον» αυτής (δηλαδή την πρώτη γερμανική έφοδο) και να τους αντιμετωπίσει με εύτακτες ενέδρες, κλοπές (παρεμπόδιση του ανεφοδιασμού τους) και σοφίσματα (με «παραδρομή», όπως θα γράψει αργότερα ο Νικηφόρος Φωκάς). Αν ο στρατηγός χρειαστεί να δώσει φανερή/δημόσια συμπλοκή, το [σκυθικό] τέχνασμα της προσποιητής φυγής είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικό για να διαλύσει την παράταξή τους («διαλύονται δὲ εὐκόλως καὶ ὑπὸ φυγῆς ἐσχηματισμένης καὶ ἄφνω κατ΄αὐτῶν ἀντιστρεφομένης»).

germanic

Όσον αφορά το εθνοπολιτικό identikit των μελών των «ξανθών εθνών», αυτά:

α) παρατάσσοναι στη μάχη κατά φυλές και βάσει συγγένειας

β) είναι προδιατεθειμένα να θυσιαστούν για να εκδικηθούν τον θάνατο φίλων τους, δηλαδή διαθέτουν ένα αίσθημα αφοσίωσης προς την άμεση/μικρή φυλή (συγγενείς και φίλοι)

[γρ. 13-7] Τάσσονται δὲ ἐν ταῖς μάχαις, οὐ μέτρῳ τινὶ ὡρισμένῳ καὶ τάξει, ἢ ἐν μοίραις ἢ ἐν μέρεσιν, ἀλλὰ κατὰ φυλὰς καὶ τῇ πρὸς ἀλλήλους συγγενείᾳ τε καὶ προσπαθείᾳ, ὄθεν πολλάκις ἐν καιρῷ περιστάσεως φίλων ἐναπολειφθέντων συνεκινδύνευσαν αὐτοῖς μάχῃ τούτους ἐκδικήσαντες.

γ) Είναι απειθή προς τους άρχοντές τους (εξαιτίας της ιδιάζουσας «φιλελευθερίας» τους)

δ) Η όση αφοσίωση διαθέτουν υποφθείρεται εύκολα με χρήματα

[γρ. 20-4] Ἀπειθῆ δὲ ὄντα τοῖς ἄρχουσιν αὐτῶν καὶ ἀπράγμονα καὶ πάσης ποικιλίας καὶ ἀσφαλείας ἐκτὸς καὶ τῆς τοῦ συμφέροντος γνώμης , τάξεως περιφρονοῦσι, καὶ μάλλιστα τῆς ἐφ΄ἵππου. Ὑποφθείρονται δὲ χρήμασιν εὐκόλως, φιλοκερδῆ ὄντα.

Τα Σλαβικά έθνη

Εδώ περιγράφονται τα έθνη των Σκλαβηνών και των Αντών που θεωρούνται «ομοδίαιτα και ομότροπα». Τα ιδιάζοντα χαρακτηριστικά των σλαβικών φύλων είναι ότι κατοικούν δύσβατα μέρη (δάση, τέλματα, δίπλα στις όχθες ποταμών κλπ, γρ. 23-4), διαθέτουν έναν ιδιαίτερα ανεπτυγμένο θεσμό ξενίας (γρ. 8-12) και οι γυναίκες τους μετά τον θάνατο του συζύγου τους θέλουν να αποπνιγούν (στραγγαλιστούν) από τη λύπη τους, μην επιθυμώντας να συνεχίσουν να ζουν ως χήρες (γρ. 18-22). Τα σλαβικά έθνη αγαπούν τον ληστρικό βίο και τις ενέδρες (γρ. 28-31) διασχίζουν τα ποτάμια ευκολότερα από κάθε άλλο έθνος (γρ. 31-2), χρησιμοποιούν τα καλάμια ως αναπνευστήρες και μένουν για ώρες κρυμμένοι μέσα σε λίμνες και ποτάμια (γρ. 34-43), χρησιμοποιούν δηλητηριώδη βέλη (γρ. 45-7) κλπ. Το « Στρατηγικόν» συνιστά οι ρωμαϊκές εκστρατείες στα μέρη τους να γίνονται χειμώνα όταν τα δένδρα είναι χωρίς φύλλα και οι Σλάβοι δεν μπορούν να κρυφτούν (γρ. 82-6, αυτή την διαταγή είχε δώσει ο Μαυρίκιος στη μοιραία εκστρατεία όπου τα στρατεύματα εξεγέρθηκαν και ανακήρυξαν «έξαρχο» τον σφετεριστή Φωκά) κλπ.

Παραθέτω τις σελίδες του «Στρατηγικού» με τα παραπάνω και τα σημεία εθνοπολιτικού ενδιαφέροντος (κόκκινο βελάκι) που θα σχολιάσω στη συνέχεια.

slavs1

slavs2

Τα σλαβικά έθνη:

α) διαθέτουν την ίδια «φιλελευθερία» με τους Γερμανούς και, κατά συνέπεια, δεν ανέχονται οποιαδήποτε μορφή υποτέλειας και δουλώσεως, ιδίως στα μέρη τους.

[γρ. 3-5] Τὰ ἔθνη τῶν Σκλάβων καὶ Ἀντῶν ὁμοδίαιτα δὲ καὶ ὁμότροπα εἰσι καὶ ἐλεύθερα, μηδαμῶς δουλοῦσθαι ἢ ἄρχεσθαι πειθόμενα, καὶ μάλιστα ἐν τῇ ἰδίᾳ χώρᾳ,

β) Είναι άναρχα και μισάλληλα και δεν μπορούν να συνασπιστούν εύτακτα για μάχη.

[γρ. 51] Ἄναρχα δὲ καὶ μισάλληλα ὄντα, οὐδὲ τάξιν γινόσκουσιν οὐδὲ τὴν κατὰ συστάδην μάχην ἐπιτηδεύουσιν μάχεσθαι.

γ) Δεν μπορούν να συμφωνήσουν μεταξύ τους, φρονούν ο ένας ενάντια στον άλλο και αρνούνται να υποκύψουν ο ένας στον άλλο.

[γρ. 64-8] Ἄπιστοι δὲ εἰσι παντοίως καὶ ἀσύμφωνοι περὶ τὰς συνθήκας, φόβῳ μᾶλλον ἢ δώροις εἴκοντες. Διαφόρου γὰρ γνώμης κρατούσης ἐν αὐτοῖς, ἢ οὐ συμβαίνουσιν, ἢ καὶ συμβαινόντων αὐτῶν τὰ δοκοῦντα συντόμως ἕτεροι παραβαίνουσιν, πάντων ἐναντίων ἀλλήλων φρονούντων καὶ μηδενὸς τῷ ἑτέρῳ παραχωρεῖν βουλομένου.

δ) Ζουν σε μια κατάσταση πολυαρχίας, όπου οι διάφοροι «ῥῆγες» είναι ασύμφωνοι και εχθρικοί μεταξύ τους και, κατά συνέπεια, δεν είναι «ἄτοπον» οι Ρωμαίοι διοικητές που θα τους αντιμετωπίσουν να εκμεταλλευτούν τη μισαλληλία τους και με πειθώ ή δώρα να πείσουν τη μία μερίδα να επιτεθεί στην άλλη. Με αυτήν την παρότρυνση και διαιώνιση της μισαλληλίας τους αποτρέπεται η ενοποίησή τους και η μετατροπή της πολυαρχίας τους σε μοναρχία.

[γρ. 128-31] Πολλῶν δὲ ὄντων ῥηγῶν καὶ ἀσυμφώνως ἐχόντων πρὸς ἀλλήλους. Οὐκ ἄτοπον τίνας αὐτῶν μεταχειρίζεσθαι ἢ λόγῳ ἢ δώροις καὶ μάλιστα τοὺς ἐγγυτέρω τῶν μεθορίων καὶ τοῖς ἄλλοις ἐπέρχεσθαι, ἵνα μὴ ἡ πρὸς πάντας ἔχθρα ἕνωσιν ἢ μοναρχίαν ποιεῖ.

Το Περσικό έθνος

Έχοντας παρουσιάσει τα εθνοπολιτικά χαρακτηριστικά των άλλων βαρβάρων («Σκυθικά», «ξανθά» και Σλαβικά έθνη), μπορώ πλέον να περάσω στην περιγραφή των Περσών και να επισημάνω εκείνα τα χαρακτηριστικά του Περσικού έθνους που το ξεχωρίζουν στα μάτια των Ρωμαίων.

persians

Όσον αφορά τα πολεμικά θέματα το Περσικό έθνος είναι «μοχθηρὸν καὶ κρυψίνουν» (γρ. 2), επιτίθεται εύτακτα και επιμελώς ύστερα από στρατηγική διαβούλευση και δεν επιτίθεται απερίσκεπτα παρασυρόμενο από θράσος ή προπέτεια (γρ. 6-8).  Είναι δεινό όταν πολιορκεί και δεινότερο όταν πολιορκείται (γρ. 9-10). Δεν διώκει ατάκτως όπως οι Σκύθες, αλλά πράως και συντεταγμένως (γρ. 83). Κατά συνέπεια, το τέχνασμα της προσποιητής φυγής και αντιστροφής δεν ενδείκνυται για τους Πέρσες επειδή δεν χάνουν την σύνταξή τους. Τέλος, το Περσικό έθνος είναι επιρρεπές στην κύκλωση και στην υπερκέραση των πλαγίων του, επειδή δεν φρουρεί τα πλάγιά του με αρκετούς πλαγιοφύλακες (γρ. 49-50).

Όσον αφορά τα εθνοπολιτικά θέματα:

[γρ. 2-5] Τὸ Περσικὸν ἔθνος μοχθηρὸν καὶ κρυψίνουν καὶ δουλοπρεπὲς ἐστιν, φιλοπάτριον δὲ καὶ εὐπειθές. Ὑπάρχει τοῖς ἄρχουσι διὰ φόβον· ὄθεν καὶ καρτερικῶς τοὺς τε πόνους καὶ τοὺς ὑπὲρ τῆς πατρίδος πολέμους ὑφίσταται.

Ενώ τα γερμανικά και σλαβικά έθνη είναι «φιλελεύθερα», «απειθή» και «άναρχα»,το Περσικό έθνος είναι «δουλοπρεπές» και «ευπειθές» στην Περσική Αρχή του «διὰ φόβον». Ενώ τα σκυθικά και σλαβικά έθνη είναι «πολύαρχα», «μη ομονοούντα» και «μίσαλλα», το Περσικό έθνος είναι «μοναρχούμενο», «φιλοπάτριον» και υφίσταται καρτερικώς τους πόνους και τους πολέμους «ὑπὲρ τῆς πατρίδος» του.

Τι εννοεί το «Στρατηγικόν» όταν χαρακτηρίζει τους Πέρσες ως «φιλοπάτριον» και «ευπειθές» έθνος που υπομένει πόνους και πολέμους «ὑπέρ τῆς πατρίδος» του; Προφανώς εννοεί ότι στα μάτια των Ρωμαίων τόσο η Περσική Πολιτείαπατρίδα του Περσικού έθνους) όσο και η Περσική Αρχή (η περσική βασιλεία) ήταν αντικείμενα συλλογικής αφοσίωσης των Περσών. Με άλλα λόγια, ο συγγραφέας του «Στρατηγικού», που γράφει σε γλώσσα λιτή και κατανοητή, πίστευε ότι οι Πέρσες διέθεταν κάποια μορφή πατριωτισμού προς την πολιτεία τους. Τρισήμισι αιώνες Eranšahr («Βασίλειο των Αρίων/Ιρανών») μέχρι την εποχή που γράφτηκε το «Στρατηγικόν» (~250-600 μ.Χ.) καλλιέργησαν στους Πέρσες έναν τέτοιο βαθμό ομόνοιας, συνοχής και αφοσίωσης προς την πολιτεία και την βασιλεία τους, ώστε ένα ρωμαϊκό στρατηγικό εγχειρίδιο που γράφτηκε σε «λιτή και κατανοητή» γλώσσα να χαρακτηρίζει το Περσκό έθνος ως «φιλοπάτριον, ευπειθές και καρτερικόν στους αγώνες υπέρ της πατρίδος», διαχωρίζοντάς το ξεκάθαρα από τα υπόλοιπα «άναρχα, απειθή, μη ομονοούντα και μισάλληλα» βάρβαρα έθνη.

Το ερώτημα, λοιπόν, που γεννιέται είναι: αφού οι Ρωμαίοι διέκριναν ένα είδος περσικού πατριωτισμού, ο οποίος διαφοροποιούσε στα μάτια τους το Περσικό από τα λοιπά βάρβαρα έθνη, τι πίστευαν άραγε για τη δική τους εθνοπολιτική κατάσταση;

Θα επιχειρήσω να απαντήσω σ΄αυτό το ερώτημα σε μελλοντική ανάρτηση.

Advertisements

6 Comments

Filed under Αρχαιότητα, Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

6 responses to “H εθνοπολιτική κατάσταση ως αναλυτική κατηγορία στο «Στρατηγικόν» του Μαυρικίου

  1. Κουκόηλ'ς

    “Αποπνίγειν εαυτάς” θα πεί κρεμιούνται; Παράξενος τρόπος αυτοχειρίας για γυναίκα.

  2. Γιώργος Κατσέας, Θεσσαλονίκη

    (Πολύ καλό και αυτό το άρθρο σου!) Το “Ἤσκηνται .. ἐπιμελῶς .. πρὸς τὴν ἐφιππον τοξείαν .. χαίρουσι δὲ ταῖς ἀπὸ μηκόθεν μάχαις καὶ .. ταῖς ἐσχηματισμέναις ὑποχωρήσεσι καὶ ἀντιστροφαῖς […]” προφανώς περιγράφει αυτά που ξέρουμε ειδικά για τους Πάρθους και τα (παροιμιώδη) βέλη τους. Άρα, φαίνεται πως μπορούμε να γενικεύσουμε την έκφραση, ως “Σκυθικά βέλη”..

    • Έτσι είναι Γιώργο όπως τα λες.

      Η μία «σκυθική» τακτική ήταν το «πάρθιον βέλος» που ανέφερες (να τοξεύουν υποχωρώντας) και η άλλη τακτική ήταν η προσποιητή φυγή των «Σκυθών», η αντιστροφή, και η ξαφνική επίθεση στον διώκοντα στρατό που έχασε τη σύνταξή του διώκοντάς τους, έχοντας «χάψει» την προσποιητή «σκυθική» φυγή.

  3. Εγώ δεν θα έβαζα εισαγωγικά στο Σκυθική. ‘Ετσι κι αλλιώς ‘εμείς’ επιννοήσαμε τον όρο, εμείς θα αποφασίσουμε ποιος είναι και ποιος όχι. 😛

    Εφόσον φαίνεται να αποδέχεσαι ότι μιλούσαν ‘Ανατολικά Ιρανικά’ και έχεις και το υπόβαθρο θα ήταν ενδιαφέρον να έκανες ένα σχόλιο γι’ αυτό. Γιατί κάποιες ετυμολογίες είναι αυτού του τύπου: Οιροπάτα -pata από Ossetian maryn “kill”, Pashto mrəl, Sanskrit mārayati, PIE *mer- “die” (confusion of Greek Μ and Π); –

    -pata από mary, mrəl 🙂

    Eπίσης συμπεριλάμβαναν τοπωνύμια αγνώστου προελέυσεως (που θα μπορούσαν να είναι п.χ ‘θρακικά’) και ανθρωπωνύμια προσώπων που δεν θεωρούνται ‘Σκύθες’ στις ελληνικές πηγές αλλά π.χ. ‘Μασσαγέτες’ όπως. Τομυρίς, Σπαργαπίσης. Γενικά ό,τι βόλευε.

    Μάλλον βόλευε να γεμίσουν τις στέππες με ΄Ιρανούς’.

    Ο Ηρόδοτος είπε πως στα ‘Σκυθικά’ το μάτι ήταν ‘σπου’ και στη Wiki υπάρχει αυτό: თვალი IPA(key): /tʰvɑli/ From Old Georgian თუალი ‎(tuali), from Proto-Kartvelian *twal-. Cognate with Mingrelian თოლი ‎(toli), Laz თოლი ‎(toli) and Svan შდულ ‎(šdul, “embrasure, loophole”). Klimov also lists Svan თე ‎(te) and თერ ‎(ter) as cognates, but others consider it a reflex of a different source.

    (Δεν είμαι σίγουρος αν το t είναι aspirated ή ejective)

    Αυτό βέβαια μπορεί να είναι ψευδοετυμολογία (δεν είχα άλλη πρόθεση), αλλά καλύτερη από αυτές του Abaev, imho.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s