Η διάσπαση της Λατινικής στις Ρωμανικές γλώσσες #1

Αυτή είναι η πρώτη ανάρτηση της σειράς με θέμα την διάσπαση της Λατινικής γλώσσας σε Λατινογενείς ή Ρωμανικές γλώσσες. Προσωπικά δεν έχω καταλάβει γιατί στην Ελληνική συνηθίζεται ο τύπος «Ρομανικές» γλώσσες με όμικρον, αλλά υποπτεύομαι ότι η ομόρριζη λέξη «ρομάντζο» πρέπει να έπαιξε κάποιο ρόλο. Θυμίζω πως ο όρος «ρομάντζο» προέρχεται από το Παλαιό Γαλλικό romanz που, με τη σειρά του, ανάγεται στο λατινικό επίρρημα rōmānicē = «ρωμανιστί» (δηλαδή «στην δημώδη/επιχώρια ρωμανική ποικιλία» αντί για την επίσημη Λατινική). Επομένως, από τη στιγμή που γράφουμε «Ῥωμανός» με ωμέγα, νομίζω πως θα έπρεπε να γράφουμε και «ρωμανικός».

Η διάσπαση της Λατινικής σε λατινογενείς/ρωμανικές γλώσσες είναι κατά τη γνώμη μου το καλύτερο παράδειγμα εξέτασης της φυλογενετικής γλωσσικής συγγένειας και αυτό γιατί, αντίθετα με το σλαβικό και γερμανικό κλάδο, όπου η πρωτοσλαβική και η πρωτογερμανική είναι θεωρητικά αναδομημένες πρωτογλώσσες, οι Ρωμανικές γλώσσες έχουν έναν ιστορικά μαρτυρημένο κοινό πρόγονο τον οποίο γνωρίζουμε πολύ καλά.

Όποιος καταλάβει την φυλογενετική διάσπαση της Λατινικής σε διακριτές αλλά συγγενικές γλώσσες, δεν έχει παρά να ακολουθήσει το ρητό «τὰ ἀφανῆ τοῖς φανεροῖς τεκμαίρου» που οι αρχαίοι απέδιδαν στο Σόλωνα και να εφαρμόσει τα συμπεράσματά του σε ευρύτερες γλωσσικές οικογένειες, όπως η ΙΕ, η Σημιτική και η Ουραλική.

Ένα πολύ ωραίο βιβλίο με θέμα την διάσπαση της Λατινικής και την διαμόρφωση των ρωμανικών γλωσσών, είναι το Romance Languages: A Historical Introduction των Ti Alkire & Carol Rosen (CUP, 2010). Οι Alkire & Rosen περιγράφουν πολύ ωραία (συνδυάζοντας λεπτομέρεια, επιστημοσύνη και απλότητα) πως από την ύστερη δημώδη Λατινική προέκυψαν οι πέντε ρωμανικές γλώσσες που εξετάζουν (Ιταλική, Ισπανική, Γαλλική, Πορτογαλική και Ρουμανική).

alkire-rosen

Α. Παλαιά, Κλασική, Ύστερη και Δημώδης Λατινική

Η Λατινική, όπως και κάθε άλλη γλώσσα, δεν ήταν ούτε χρονικά αμετάβλητη ούτε γεωγραφικά και κοινωνικά ομοιόμορφη. Χρονικά την διαιρούμε σε Παλαιά/Αρχαϊκή, Κλασική και Ύστερη Λατινική. Χωρικά, ανά πάσα στιγμή υπήρχαν διάφορες επιχώριες ποικιλίες, ενώ κοινωνικά ήταν διαιρημένη σε συντηρητικές «υψηλές» και δημώδεις «χαμηλές» κοινωνιολέκτους. Η «Κλασική Λατινική» που διδάσκεται στα σχολεία και τα πανεπιστήμια είναι η «υψηλή» κοινωνιόλεκτος που χρησιμοποιούσε η λατινόφωνη ελίτ από τα μέσα του 2ου π.Χ. αιώνα ως τον θάνατο του Μάρκου Αυρηλίου το 180 μ.Χ. Διακρίνεται σε μία πρώτη «χρυσή» περίοδο (μέχρι τον θάνατο του Οβιδίου το 17 μ.Χ.) και μία δεύτερη «αργυρή» περίοδο. Η μορφή της γλώσσας πριν από την «κλασική» περίοδο ονομάζεται «Παλαιά ή Αρχαϊκή Λατινική» και είναι η μορφή της γλώσσας που απαντά στις παλαιότερες Λατινικές επιγραφές (οι παλαιότερες από τις οποίες πάνε πίσω στον 7° π.Χ. αι.) και στα διασωθέντα συγγράμματα μέχρι το ~150 π.Χ. Η Λατινική μετά τον θάνατο του Μάρκου Αυρηλίου (180 μ.Χ.) ονομάζεται Ύστερη Λατινική.

Παλαιά/Αρχαϊκή Λατινική (Prisca Latina): ~ 650-150 π.Χ. (επιγραφές και τα διασωθέντα συγγράμματα του Λίβιου Ανδρόνικου, του Πλαύτου και του Κάτωνα του Πρεσβυτέρου)

Κλασική Λατινική της «Χρυσής» Περιόδου: ~ 150 π.Χ. – 17 μ.Χ. (συγγράμματα του Ιούλιου Καίσαρα, του Κικέρωνα, του Λίβιου, του Βιργίλιου, του Οβίδιου κλπ)

Κλασική Λατινική της «Αργυρής» Περιόδου:~ 17-180 μ.Χ. (συγγράμματα των Πλινίων (Πρεσβύτερος και Νεώτερος), Τάκιτου, Σουητωνίου κλπ)

Ύστερη Λατινική: ~180-600 μ.Χ. (είναι η γλώσσα των λατίνων θεολόγων Αυγουστίνου και Ιερωνύμου , του Αμμιανού Μαρκελλίνου και του Θεοδοσιανού και Ιουστινιάνειου νομικού κώδικα)

Η Δημώδης Λατινική (Sermo Vulgaris) ήταν η «τρέχουσα» γλώσσα που μιλούσε η αγράμματη πλειοψηφία. Ο απλός αυτός κόσμος δεν είχε ούτε την διάθεση (ανάγκη κοινωνικής διάκρισης) ούτε τα μέσα (εκμίσθωση δασκάλων και ανάγνωση γραμματικών συγγραμμάτων) να σταματήσει την αέναη γλωσσική αλλαγή. Η «χαμηλή» Δημώδης Λατινική είχε και μεγαλύτερη επιχώρια ποικιλότητα και μεγαλύτερο ρυθμό γλωσσικής αλλαγής ως προς την «υψηλή» λόγια Λατινική.

Ο σύγχρονος του Καίσαρα Μάρκος Τερέντιος Βάρρων μας άφησε την ενδιαφέρουσα πληροφορία ότι, ενώ ο αστικός πληθυσμός της Ρώμης (qui in urbe = «εδώ στην πόλη») έλεγε haedus, οι επαρχιώτες του Λατίου (in Latio rure) έλεγαν ēdus. Στην επαρχιακή αυτή προφορά του 1ου π.Χ. αιώνα βλέπουμε δύο τυπικές τροπές (ψίλωση h>∅ και μονοφθογγοποίηση ae>ē>e) που εν τέλει γενικεύτηκαν στις ρωμανικές γλώσσες (λ.χ. aestātem > ιταλ. estate και honōrem > onore).

haedus-Varro

Το Appendix Probi είναι ένα κείμενο που γράφτηκε μάλλον στις αρχές του 4ου αιώνα, επιχειρώντας να «διορθώσει» την «λανθασμένη» δημώδη προφορά των λέξεων. Πολλά από τα επισημαινόμενα «λάθη» είναι παρρωμανικές φωνολογικές τροπές, που εν τέλει επικράτησαν σε όλες τις ρωμανικές γλώσσες (λ.χ. οι τροπές -ns- > -s- και -culus/-cula > -clus/-cla). Μπορείτε να δείτε ένα δείγμα εδώ.

masculus non masclus
vetulus non veclus
vitulus non viclus

doleus non dolium
calida non calda
frigida non fricda

draco non dracco
oculus non oclus
aqua non acqua

tinea non ti<nia>
exter non extraneus
clamis non clamus

anser non ansar
tabula non tabla
puella non poella

faseolus non fassiolus
stabulum non stablum
triclinium non triclinu

opobalsamum non ababalsamum
mensa non mesa
raucus non ra[u]cus

Όπως μπορείτε εύκολα να καταλάβετε, είναι τα «λανθασμένα» veclus, caldus, oclus, extraneus, mesa κλπ που απαντούν στις σημερινές ρωμανικές γλώσσες (λ.χ. τα ιταλικά vecchio, caldo, occhio, estraneo, mensa [ασυνήθιστα συντηρητικός εκκλησιαστικός όρος, ο κανόνας είναι τα insula > isοla , trānsversus > trasverso κλπ] και τα βλαχικά veclju, caldu, oclju, striin[u], measã), όπως είναι τα «λανθασμένα» tabla και stablum που κρύβονται πίσω από τα νεοελληνικά τάβλη/τάβλι και στάβλος.

Η συνειδητοποίηση της «λανθασμένης» προφοράς πολλές φορές οδηγεί σε υπερδιόρθωση (η διαδικασία κατά την οποία μπερδεύουμε το «σωστό» για «λάθος» και το «υπερδιορθώνουμε», δημιουργώντας μια καινούρια προφορά). Στηριζόμενοι στην διόρθωση mensa non mesa πολλοί Βυζαντινοί νόμιζαν ότι στον λατινικό όρο cisterna είχε γίνει απλοποίηση ns>s και τον υπερδιόρθωσαν σε κινστέρνα. Πολλοί ομιλητές της δημώδους Λατινικής νόμιζαν ότι η μετοχή παρακειμένου strictus του ρήματος stringō είχε χάσει ένα /n/ και άρχισαν να την προφέρουν *strinctus. Το αποτέλεσμα είναι το σημερινό βενετσιάνικο strento, το ναπολιτάνικο strinto, το βλαχικό strimtu (< strimptu, με τυπική ΑΒΡ τροπή nct>npt>mpt>mt, λ.χ. ρουμανικό strâmt) και το αλβανικό shtrenjtë (δαλματικό δάνειο, όπως δείχνει η τροπή nct>njt, εν αντιθέσει με το ΑΒΡ δάνειo gjymtyrë).

Β.1. Η Πρωτο-Ρωμανική

Η Πρωτο-Ρωμανική είναι η ευριστική αναδομημένη πρωτογλώσσα που περιέχει όλους τους (παρρωμανικούς) κοινούς νεωτερισμούς των σημερινών Ρωμανικών γλωσσών. Φυσικά δεν υπήρξε κάποια χρονική στιγμή κατά την ύστερη αρχαιότητα, όπου σε όλη τη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία μιλιόταν η ομοιογενής πρωτορωμανική που εμείς αναδομούμε. Απλώς οι φωνολογικές, μορφολογικές, γραμματικές και σημασιακές τροπές που χαρακτηρίζουμε ως πρωτορωμανικές, επικράτησαν λίγο πολύ παντού, όχι απαραίτητα ταυτοχρόνως.

Β.2. Η Ρωμανική Φυλογένεση

Η παραδοσιακή φυλογενετική ταξινόμηση των ρωμανικών γλωσσών θεωρεί την αρχαϊκή Σαρδηνική γλώσσα ως την πρώτη που αποσχίστηκε από τον πρωτορωμανικό πυρήνα (γύρω στο 450 μ.Χ.), με την Βαλκανική Ρωμανική (Δυτική/Δαλματική και Ανατολική) να ακολουθεί στη συνέχεια (γύρω στο 600 μ.Χ.). Ο εναπομείνας κορμός μετά από τις δύο αυτές αποσχίσεις εν τέλει τριχοτομήθηκε σε τρεις γλωσσικούς πόλουςΙταλικό, Γαλλικό και Ιβηρικό.

Επειδή όμως η Σαρδηνική συμμερίζεται ορισμένα ισόγλωσσα με την Γαλλοϊβηρική Ρωμανική και, από την άλλη, η Ιταλική συμμερίζεται ορισμένα ισόγλωσσα με την Βαλκανική Ρωμανική, ένας εξίσου χρήσιμος διαχωρισμός είναι μεταξύ «δυτικής» ρωμανικής (Σαρδηνική και Γαλλοϊβηρική ρωμανική) και «ανατολικής» ρωμανικής (Ιταλική και Βαλκανική ρωμανική).

romania

romance-languages

Η Γαλλοϊβηρική Ρωμανική διαιρείται σε «Γαλλικό» και «Ιβηρικό» πόλο, ενώ η Βαλκανική Ρωμανική διαιρείται σε Δυτική Βαλκανική Ρωμανική (με μόνο εκπρόσωπο την πλέον εξαλειμμένη Δαλματική γλώσσα που μιλιόταν στην ακτή της Δαλματίας) και Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική (ΑΒΡ, ο κοινός πρόγονος της Βλαχικής/Αρ(ου)μανικής και της Ρουμανικής, που είχε ως επίκεντρο την Διοίκηση Δακίας και την βόρεια Διοίκηση Θράκης). Στην Βλαχική συνηθίζεται η διάκριση μεταξύ τωόντι Αρουμανικής και Μογλενιτικής , η οποία σε ορισμένα θέματα είναι ένα tertium quid μεταξύ Ρουμανικής και Βλαχικής. Έχω παραθέσει σε παλαιότερη ανάρτηση δείγματα από τις τρεις ποικιλίες της ΑΒΡ.

Ο Γαλλικός πόλος διαρείται σε βόρειο (Langues d’oïl) και νότιο/Οξιτανικό (lenga d’òc) πόλο και ο τελευταίος τριχοτομείται σε τωόντι οξιτανικό κέντρο και σε δύο άκρα (Προβηγκιανή γλώσσα/διάλεκτος και Γασκονική γλώσσα/διάλεκτος). Ιδιαίτερη σημασία στην Ρωμανική Φιλολογία έχουν οι τρίγλωσσοι Όρκοι του Στρασβούργου (842 μ.Χ. σε Λατινική, επιχώρια Ρωμανική/lingua Romana και επιχώρια Άνω Γερμανική/lingua Teudisca), όπου η επιχώρια lingua Romana είναι ήδη μια πρώιμη μορφή της Παλαιάς Γαλλικής.

Ο Ιβηρικός πόλος διαιρείται σε Ισπανική (Καστιλλιανική = Πρότυπος Ισπανική, Ευρωπαϊκή και Αμερικανική Ισπανική και, στα βορειοανατολικά της Ισπανίας, η Καταλανική γλώσσα) και Πορτογαλική (της Πορτογαλίας και της Βραζιλίας, με αμφιλεγόμενη την ταξινόμηση της Γαλικιανής ως πορτογαλικής διαλέκτου ή ξεχωριστής γλώσσας).

Η Ιταλική χερσόνησος είναι τριχοτομημένη σε νότιο Σικελικό πόλο (Σικελία και νότια Καλαβρία), Κεντρικό Ιταλικό πόλο και, βορείως της γραμμής Λα Σπέτσια-Ρίμινι, σε Γαλλοϊταλικό πόλο (από ανατολικά προς δυτικά: Φριουλιανή, Βενετική, Αιμιλιανο-Ρωμανιόλικη, Λομβαρδική, Λιγουρική και Πιεμοντέζικη).

Τέλος, στις Άλπεις μιλιέται η Αλπική Ρωμανική ή Ρωμανσική, ενώ στην Κορσική -που ανήκει στην Γαλλία- μιλιέται η Κορσικανική γλώσσα, η οποία όμως συγγενεύει περισσότερο με την Ιταλική παρά με την Γαλλική.

Στα Βαλκάνια, η γραμμή του Jireček είναι το κέντρο της γκρίζας ζώνης όπου κατά την ρωμαϊκή αρχαιότητα η Ελληνική και η Λατινική είχαν ισάξια συχνότητα χρήσης ως καθημερινή και επίσημη Κοινή. Νοτίως της γραμμής κυριαρχούσε η Ελληνική, ενώ βορείως της γραμμής η Λατινική.

Γ. Ο «πρωτορωμανικός» φωνηεντισμός

Η Λατινική διέθετε 5 ζεύγη φωνηέντων (βραχέα και μακρά, i/ī, e/ē, a/ā, o/ō, u/ū). Στην ύστερη Λατινική τα πρωτογενή μακρά φωνήεντα έχασαν το μήκος τους (μακρό φωνήεν ήταν πια αυτό που τονιζόταν) και η παλαιά διάκριση ποσότητας μετατράπηκε σε διάκριση ποιότητας. Έτσι προέκυψε ένα μεταβατικό τριγωνικό σύστημα 9 φωνηέντων (i/ɪ, e/ε, a, ɔ/o, ʊ/u) το οποίο, μετά από την Πρωτορωμανική Φωνηεντική Συγχώνευση (λατ. /i/, /ē/ > /e/ και /u/, /ō/ > /o/) κατέληξε στο τυπικό πρωτορωμανικό σύστημα 7 φωνηέντων (ɪ, e, ε, a, ɔ, o,u).

Στην πραγματικότητα η φωνηεντική αυτή συγχώνευση ΔΕΝ είναι πρωτορωμανική, γιατί ΔΕΝ ισχύει για τις ρωμανικές ποικιλίες της Σαρδηνίας, της Σικελίας και της Βαλκανικής ενδοχώρας. Με άλλα λόγια, η «Μεγάλη Φωνηεντική Συγχώνευση» (ΜΦΣ) στην πραγματικότητα ισχύει μόνο για τις ρωμανικές ποικιλίες από τις οποίες προέκυψαν οι ποικιλίες της Ιταλικής, της Γαλλικής, της Ισπανικής και της Πορτογαλικής. Ο λόγος που καμιά φορά η ΜΦΣ χαρακτηρίζεται ως «πρωτορωμανική» είναι γιατί από τα περίπου 830 εκατομμύρια ομιλητών σημερινών ρωμανικών γλωσσών, τα περίπου 795 εκατομμύρια (795/830 = ~96%) μιλάνε ποικιλίες που έχουν υποστεί τη ΜΦΣ. Μόνον όταν κάποιος εστιάσει την προσοχή του στην ισχνή μειοψηφία των «περιφερικών» ρωμανικών γλωσσών (Σαρδηνική, Σικελική και Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική) καταλαβαίνει ότι τα /i/ και /u/ των λατινικών όρων siccus και furca δεν υπέστησαν την ΜΦΣ στις «περιφερικές» αυτές ρωμανικές γλώσσες (λ.χ. ιταλικό secco, αλλά σικελοσαρδηνικό siccu, ιταλικό forca, αλλά σικελοσαρδηνικό furca και ΑΒΡ furcə).

Επειδή όμως σε αυτήν την πρώτη ανάρτηση δεν θέλω να εστιάσω κατευθείαν στις εξαιρέσεις, θα χρησιμοποιήσω καταχρηστικά τον όρο «πρωτορωμανική» (PR = proto-romance) για την ΜΦΣ, ώστε να δείξω την ευρύτερη φωνηεντική ενότητα που χαρακτηρίζει το σύνολο της «δυτικοευρωπαϊκής ηπειρωτικής ρωμανικής» (= ρωμανική δυτικά της Αδριατικής χωρίς τη Σαρδηνία και τη Σικελία).

Βαριά συλλαβή είναι αυτή που περιέχει μακρό φωνήεν ή δίφθογγο ή λήγει σε σύμφωνο. Αντίθετα, η ελαφρά συλλαβή λήγει σε βραχύ φωνήεν. H ελαφρά συλλαβή είναι και ανοιχτή, ενώ η συλλαβή που λήγει σε σύμφωνο λέγεται κλειστή. Σύμφωνα με τον «Κανόνα της Παραλήγουσας» της Λατινικής, όταν η παραλήγουσα είναι βαριά τονίζεται ενώ, όταν η παραλήγουσα είναι ελαφρά, τότε τονίζεται η προπαραλήγουσα.

Παραδείγματα:

Rōmānus (συλλαβοποίηση Rō..nus) > /Rō‘mānus/ (το μακρό φωνήεν κάνει την παραλήγουσα βαριά, άρα τονιζόμενη)

amīcus (συλλαβοποίηση a..cus) > /a‘mīkus/ (το μακρό φωνήεν κάνει την παραλήγουσα βαριά, άρα τονιζόμενη)

rotundus (συλλαβοποίηση ro.tun.dus) > /ro‘tundus/ (το τελικό σύμφωνο κάνει την παραλήγουσα βαριά, άρα τονιζόμενη)

augustus (συλλαβοποίηση a.u.gus.tus) > /au‘gustus/ (το τελικό σύμφωνο κάνει την παραλήγουσα βαριά, άρα τονιζόμενη)

oculus (συλλαβοποίηση o.cu.lus) > /‘okulus/ (η παραλήγουσα είναι ελαφρά, άρα τονίζεται η προπαραλήγουσα)

insula (συλλαβοποίηση in.su.la) > /‘insula/ (η παραλήγουσα είναι ελαφρά, άρα τονίζεται η προπαραλήγουσα)

Στα παρακάτω παραδείγματα PR = Proto-Romance. Ξεκινώ από τη σύγκριση Ιταλικής και Ισπανικής και μετά θα εξετάσω την Γαλλική.

Γ.1. Η συγχώνευση /i/, /ē/ > /e/

λατ. frēnum > PR freno (λ.χ. ιταλ. & ισπαν. freno)

λατ. vēlum > PR velo (λ.χ. ιταλ. & ισπαν. velo/vela = πανιά)

λατ. inimīcus > PR enemɪco (λ.χ. ιταλ. nemico, ισπαν. enemigo)

λατ. pilus > PR pelo (λ.χ. ιταλ. & ισπαν. pelo)

Γ.2. Η συγχώνευση /u/,/ō/ > /o/

βύρσα > λατ. bursa > PR borsa (λ.χ. ιταλ. borsa, ισπαν. bolsa)

λατ. currō > PR corro (λ.χ. ιταλ. & ισπαν. corro)

λατ. sapōrem > PR saporε (λ.χ. ιταλ. sapore, ισπαν. sabor)

λατ. cantiōnem > PR cantjonε (λ.χ. ιταλ. canzone, ισπαν. canción)

Γ.3. Η τροπή /e/>/ε/ και οι συνθήκες διφθογγοποίησης του τονισμένου /ε/>/je/

Η Ισπανική διφθογγοποίησε όλα τα τονισμένα /ε/. Η Ιταλική μόνο τα τονισμένα /ε/ που βρίσκονταν σε ανοιχτή συλλαβή.

πέτρα > λατ. petra > PR pεtra (ιταλ. pietra, ισπαν, piedra)

λατ. ferus > PR fεro (ιταλ. fiero, ισπαν. fiero)

λατ. heri > PR εri (ιταλ. ieri, ισπαν. ayer)

Προσέξτε τώρα τι γίνεται σε κλειστή συλλαβή:

λατ. hībernum (tempus) > PR invεrno (ιταλ. inverno, ισπαν. invierno)

λατ. apertus > PR apεrto (ιταλ. aperto, ισπαν. abierto)

λατ. ferrum > PR fεrro (ιταλ. ferro, ισπαν. hierro)

λατ. cervus > PR cεrvo (ιταλ. cervo, ισπαν. ciervo)

Γ.4. Η τροπή /o/>/ɔ/ και οι συνθήκες διφθογγοποίησης του τονισμένου /ɔ/>/wɔ/

Οι συνθήκες διφθογγοποίησης είναι οι ίδιες με τις παραπάνω. Στην Ισπανική συνέβη επιπλέον τροπή /ɔ/>/wɔ/>/we/

Ανοιχτή συλλαβή:

λατ. focus > PR fɔco (ιταλ. fuoco, ισπαν. fuego)

λατ. locus > PR lɔco (ιταλ. luogo, ισπαν. luego)

λατ. movet > PR mɔvεt (ιταλ. muove, ισπαν. mueve)

λατ. morit > PR mɔret (ιταλ. muore, ισπαν. muere)

Κλειστή συλλαβή:

λατ. porta > PR pɔrta (ιταλ. porta, ισπαν. puerta)

λατ. fortia > PR fɔrtja (ιταλ. forza, ισπαν. fuerza)

λατ. ossum > PR ɔsso (ιταλ. osso, ισπαν. hueso)

λατ. mortem > PR mɔrtε (ιταλ. morte, ισπαν. muerte)

Δ. Ο φωνηεντισμός της Γαλλικής

Τα δεδομένα της Γαλλικής ανάγονται στην ίδια βασική πρωτορωμανική φωνολογία, την οποία ανέδειξε η σύγκριση Ιταλικής και Ισπανικής. Η διαφορά είναι ότι οι φωνηεντικές τροπές της Γαλλικής είναι πολυπλοκότερες και εξαρτώνται τόσο από το είδος της συλλαβής (ανοιχτή/κλειστή) στην Λατινική, όσο και από το είδος της συλλαβής (ανοιχτή/κλειστή) στην Γαλλική.

Δ.1. Η συγχώνευση /i/,/ē/ > /e/

Ανοιχτή συλλαβή:

Στην Γαλλική σε ανοιχτή λατινική συλλαβή συνέβη η πολύπλοκη τροπή του τονισμένου PR /e/ > /ej/ > /oj/ > /oε/ > /wε/ > /wa/ (στη γραφή «oi», επειδή αυτή πραγματοποιήθηκε στο στάδιο /oj/):

λατ. pilus > PR pelo > γαλλ. poil

λατ. habēre > PR averε > γαλλ. avoir

λατ. dēbēre > PR deverε > γαλλ. devoir

Σε τονισμένη ανοιχτή συλλαβή πριν από έρρινο, η διαδικασία «πάγωσε» στο στάδιο /ej/:

λατ. frēnum > PR freno > γαλλ. frein

λατ. vēna > PR vena > γαλλ. veine

λατ. sinus > PR seno > γαλλ. sein

Κλειστή συλλαβή:

PR /e/> γαλλ. /e/

λατ. littera > PR lettera > γαλλ. lettre

λατ. tērna > PR terna > terne

Δ.2. Η συγχώνευση /u/,/ō/ > /o/

Ανοιχτή συλλαβή:

Στην Γαλλική συνέβη η πολύπλοκη τροπή του τονισμένου PR /o/ > /ow/> /ew/ > /ø/~/œ/ (/ø/σε ανοιχτές γαλλικές συλλαβές, /œ/ σε κλειστές, στην γραφή «(o)eu»)

λατ. vōtum > PR voto > γαλλ. vœu (< vewδə)

λατ. hōra > PR hora > γαλλ. heure

λατ. gula > PR gola > γαλλ. gueule

λατ. iuvenem > PR jovεnε > jeune (=/žœn/)

Κλειστή συλλαβή:

PR /o/ > γαλλ. /u/ = «ou»

λατ. curtus > PR corto > γαλλ. court

λατ. cohortem > cōrtem > PR cortε > γαλλ. cour

Δ.3. Η τροπή /ū/>/y/

Το λατινικό μακρό /ū/ στην Γαλλική τράπηκε σε /y/ = /ü/ (γράφεται «u»):

λατ. plūma > γαλλ. plume (=/plym/)

λατ. nātūra > γαλλ. nature (=/natyʁ/)

Δ.4. Τα πρωτορωμανικά /ε/ και /ɔ/

Όπως και η Ιταλική, η Γαλλική διφθογγοποίησε τα τονισμένα PR /ε/ και /ɔ/ μόνο σε ανοιχτή συλλαβή.

Τονισμένο /ε/ σε ανοιχτή συλλαβή:

λατ. petra > PR pεtra > γαλλ. pierre

λατ. heri > PR hεri > γαλλ. hier

λατ. ferus > PR fεro > γαλλ. fier

Σε κλειστή συλλαβή όμως /ε/>/ε/:

λατ. infernus > PR infεrno > γαλλ. enfer

λατ. apertus > PR apεrto > γαλλ. ouvert

λατ. ferrum > PR fεrro > γαλλ. fer

Το τονισμένο /ɔ/ σε ανοιχτή συλλαβή ακολούθησε την εξέλιξη /ɔ/ > /wɔ/ > /we/ > /ø/~/œ/ (στη γραφή «(o)eu»):

λατ. focus > PR fɔco > γαλλ. feu (< fγə)

λατ. movet > PR mɔvεt > γαλλ. meut

λατ. morit > PR mɔrεt > γαλλ. meurt

Σε κλειστή συλλαβή όμως /ɔ/>/ɔ/:

λατ. porta > PR pɔrta > γαλλ. porte

λατ. fortem > PR fɔrtε > γαλλ. fort

λατ. ossum > PR ɔsso > γαλλ. os

Δ.5. Το λατινικό /a/ στην Γαλλική:

Η Γαλλική διατήρησε το λατινικό /a/ σε κλειστή συλλαβή, αλλά το διφθογγοποίησε σε /a/>/aj/>/e/ σε ανοιχτή συλλαβή. Το ενδιάμεσο /aj/ «πάγωσε» πριν από έρρινο.

Κλειστή συλλαβή:

λατ. carrus > PR carro > γαλλ char

λατ. pars/partem > PR partε > γαλλ. part

λατ. grandem > PG grandε > γαλλ. grand

Ανοιχτή συλλαβή:

λατ. clāvem > PR clavε > γαλλ clef

λατ. salem > PR salε > γαλλ. sel

λατ. nāsum > PR naso > γαλλ. nez

λατ. casa > PR casa > γαλλ. chez

λατ. capra (συλλαβοποίηση ca.pra) > PR capra > γαλλ. chèvre

Το «παγωμένο» /aj/ φαίνεται στα παρακάτω παραδείγματα:

λατ. pānem > PR panε > γαλλ. pain

λατ. sānum > PR sano > γαλλ. sain

λατ. septimāna > PR sεptimana > γαλλ. semain

λατ. dē-māne > PR demanε > γαλλ. demain

Ε. Η εξέλιξη των λατινικών διφθόγγων

Η Κλασική Λατινική διέθετε τρεις διφθόγγους (ae, au και oe). Η διαδικασία μονοφθογγοποίησης των διφθόγγων αυτών ήταν ήδη ενεργή διαδικασία στα χρόνια του Καίσαρα, όπως μας δείχνει η προρρηθείσα μαρτυρία του Βάρρωνα για την επαρχιακή τροπή haedus > ēdus. Η μονοφθογγοποίηση της πρωτοϊταλικής διφθόγγου *oy είχε αρχίσει νωρίς στην Λατινική, δίνοντας *oy>ū (λ.χ. ΙΕ *h1oynos > PIt *oynos > λατ. ūnus). Η γραφή «oe» χρησιμοποιήθηκε για να αποδώσει τα απομεινάρια της πρωτοϊταλικής διφθόγγου *oy που δεν είχαν ακόμα μονοφθογγοποιηθεί σε /ū/ όταν ξεκίνησε η Λατινική γραμματεία (λ.χ. IE *bhoydh- > PIt. foydos > λατ. foedus) και το «οι» των ελληνικών δανείων (λ.χ. ποινή > poena). Η δίφθογγος au δείχνει επίσης σημάδια μονοφθογγοποίησης ήδη από την Κλασική Λατινική περίοδο (λ.χ. cauda ~ cōda).

Κατά την Ύστερη Λατινική περίοδο οι μονοφθογγοποιήσεις των διφθόγγων αυτών ολοκληρώθηκαν σχεδόν παντού.

ae>ē> PR ε/e

oe>ē> PR e

au>ō> PR ɔ

Η δίφθογγος ae δείχνει διττή ρωμανική εξέλιξη.

Σε εκείνες τις λέξεις όπου ο μονοφθογγισμός συνέβη νωρίτερα, το προϊόν μονοφθογγοποίησης ήταν /ε/, το οποίο συμμετείχε στην διαδικασία διφθογγοποίησης /ε/>/je/:

λατ. caelum > PR cεlo (ιταλικό cielo, ισπανικό cielo, γαλλικό ciel), όπως petra > pεtra (pietra, piedra, pierre)

Αντίθετα, σε εκείνες τις λέξεις όπου η διαδικασία μονοφθογγοποίησης ολοκληρώθηκε αργότερα, το τελικό προϊόν ήταν /e/:

λατ. saeta > PR seta (ιταλ. seta, ισπαν. seda, γαλλικό soie), όπως pilus > PR pelo (pelo, pelo, poil)

Η δίφθογγος oe ακολούθησε την εξέλιξη oe>ē> PR e

ποινή > λατ. poena > PR pena (ιταλ. pena, ισπαν. pena, γαλλ. peine), όπως frēnum > PR freno (freno, freno, frein)

Η δίφθογγος au ακολούθησε την εξέλιξη au>ō>ɔ, αφού όμως είχε ολοκληρωθεί η διφθογγοποίηση του τονισμένου /ɔ/>/wɔ/ στην οποία η δίφθογγος δεν συμμετείχε.

Εδώ μια καλή ερώτηση είναι γιατί  au>ō>ɔ (μετά τη λήξη της διφθογγοποίησης) και όχι au>ō>o, που ίσως θα περιμέναμε δεδομένης της τροπής λατ. /ō/> PR /o/. Οι Ti Alkire & Carol Rosen λένε πως αυτό προκύπτει από την προσεκτική εξέταση της ιταλικής προφοράς και από το γαλλικό peu, που δείχνει ότι στην Γαλλία η μονοφθογγοποίηση του λατινικού paucus ολοκληρώθηκε τόσο νωρίς, ώστε το προκύψαν /ɔ/ πρόλαβε να διφθογγοποιηθεί σε /wɔ/.

λατ. paucus > pōcus > PR pɔcus > γαλλ. pγə > peu, όπως λατ. focus > PR fɔco > γαλλ. fγə > feu

latin-au

Εδώ αξίζει να σημειωθεί ότι η Βαλκανική Ρωμανική (Δαλματική και ΑΒΡ) εμφανίζει αρκετά παραδείγματα διατήρησης της λατινικής δίφθογγου au:

λατ. aurum > ιταλ. oro, ισπαν. oro, γαλλ. or, αλλά δαλματικό jaur και ρουμανικό aur

λατ. audire > ιταλ. udire, ισπαν. oír, αλλά ρουμανικό auzi και βλαχικό avdu

λατ. laus/laudem > ιταλ. lode, αλλά ρουμανικό lau , βλαχικό alavdu και αλβανικό lav

Θα συνεχίσω την περιγραφή στις επόμενες αναρτήσεις της σειράς.

Advertisements

15 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

15 responses to “Η διάσπαση της Λατινικής στις Ρωμανικές γλώσσες #1

  1. ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ

    Συγχαρητήρια για τη φοβερή δουλειά που κάνετε. Επεσε στην αντίληψη μου η προσπάθεια σας τις τελευταίες εβδομάδες. Το θέμα με τις ρωμανικές γλώσσες πολύ ενδιαφέρον. Αν και είναι λίγο εκτός θέματος θα ήθελα να ρωτήσω την άποψη σας. Οσον αφορά τη βλάχικη (η αρωμουνική) γλώσσα πιστεύετε οτι κοιτίδα της γλώσσας αυτής ήταν η περιοχή βόρεια της γραμμής jirecek, από την οποία κοιτίδα αποσχίστηκαν κάποτε (πιθανόν τον 8ο αιώνα) οι σημερινοί Βλάχοι του ελληνικού χώρου και κατέβηκαν νότια, ενώ οι πρόγονοι των σημερινών Ρουμάνων ανέβηκαν βόρεια? Επίσης, πως εξηγείτε την πληθώρα σλαβικών τοπωνυμίων στις περιοχές της Ελλάδος που κατοίκησαν Βλάχοι (πχ στον Ασπροπόταμο και στο Ζαγόρι, όπου τα περισσότερα τοπωνύμια είναι σλάβικα) και την παρουσία στον ελλαδικό χώρο τον 10 και 11ο αιώνα “Βλάχων” με καθαρά σλαβικά ονόματα, όπως “Βεριβόης” κτλ? Εξηγούνται μόνο από τους προγενέστερους σλαβικούς εποικισμούς του 7ου αιώνα και από προσμείξεις των δύο πληθυσμών, η μήπως φορείς των εν λόγω τοπωνυμίων ήταν απευθείας οι Βλάχοι που είχαν ήδη έλθει σε επαφή με την σλαβική γλώσσα στην περιοχή όπου ζούσαν βόρεια της γραμμής jirecek.

    • Γεια σου Αποστόλη.

      Για την κοιτίδα/επίκεντρο της Ανατολικής Βαλκανικής Ρωμανικής, πιστεύω πως τα πράγματα είναι έτσι όπως τα λέει ο Thede Kahl εδώ.

      Τα πρώτα αναμφίβολα τοπωνύμια της ΑΒΡ (Λουποφαντάνα = Lupofãntãnã = «Λυκοπηγή», Καλβομοῦντις = Calvo Munti = Φαλακρό Όρος, Γεμελλομοῦντες = Muntes Gemelli = Δίδυμα Όρη) έρχονται από την Διοίκηση Δακίας και το βόρειο τμήμα της Διοικήσεως Θράκης.

      Πάντοτε στην Μεσόγειο Δακία ο Προκόπιος αναφέρει το τοπωνύμιο «Στρόγγες» … που πιστεύω πως είναι η πρώτη τοπωνυμική απάντηση τυ όρου «Στρούγγα» («στενωπός,φαράγγι» με τη γεωγραφική σημασία και «στενός διάδρομος για το άρμεγμα των ζώων στη σειρά» με την κτηνοτροφική σημασία).

      Φυσικά, άλλο πράγμα είναι το «επίκεντρο» και άλλο πράγμα η πλήρης έκταση στην οποία μιλιόταν η γλώσσα. Την «γραμμή» του Jireček είναι καλύτερο να τη φανταστούμε σαν μια παχιά γκρίζα ζώνη, όπου η ελληνο-λατινική διγλωσσία ήταν ευρύτατα διαδεδομένη.

      Τώρα για τα σλαβικά τοπωνύμια και ανθρωπωνύμια που ρωτάς, αυτό δεν είναι κανένα μυστήριο. Όταν ο Κεκαυμένος αναφέρει τον Βλάχο Βεριβόη στη Θεσσαλία με το σλαβικό όνομα κατά τον 11ο αιώνα, οι Βλάχοι (όπως και οι ελληνόφωνοι, αλλά και οι αλβανόφωνοι πληθυσμοί) είχαν ήδη μια συμβίωση μερικών αιώνων με τους σλαβόφωνους πληθυσμούς.

      Το πότε κατέβηκαν οι βλαχόφωνοι πληθυσμοί με σιγουριά δεν μπορούμε να το πούμε, ούτε χρειάζεται να υποθέσουμε μια μαζική μετανάστευση, αντί για πολλές μικρές μετακινήσεις μικρών πληθυσμιακών ομάδων. Η γνώμη μου είναι πως ο καλύτερος υποψήφιος καταγεγραμμένης καθόδου λατινόφωνων πληθυσμών είναι η κάθοδος των «Σερμησιανών» στα τέλη του 7ου αιώνα (~680 μ.Χ.) που περιγράφουν τα «Θαύματα» του Αγίου Δημητρίου. Την έχω περιγράψει εδώ.

      Πάντως, επειδή θα αφιερώσω μια ανάρτηση ειδικά στην Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική, αν θέλεις το ξανασυζητάμε τότε.

      • ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ

        Ευχαριστώ πολύ για τις άμεσες απαντήσεις! Δηλαδή από ότι καταλαβαίνω και με βάση τα όσα λέει ο Thede Kahl οι πρόγονοι των σημερινών βλάχων, ρουμάνων και αλβανών κάποτε ζούσαν πολύ κοντά όλοι μαζί, στην περιοχή πέριξ της σημερινής δυτικής βουλγαρίας και μιλούσαν μια κοινή γλώσσα δακο-θρακική. Οι μεν Βλάχοι- ρουμάνοι εκλατινίστηκαν πλήρως οι δε αλβανοί μερικώς. Είναι αληθοφανής η θεωρία αν κρίνει κανείς και από τις πολλές λατινικές λέξεις που έχει η αλβανική γλώσσα.

      • Είναι αληθοφανής η θεωρία αν κρίνει κανείς και από τις πολλές λατινικές λέξεις που έχει η αλβανική γλώσσα.
        —-

        Και αυτό είναι μόνο το ένα σκέλος της ιστορίας. Από τη μια είναι τα πάμπολλα λατινικά δάνεια της αλβανικής και από την άλλη είναι το υποστρωματικό λεξιλόγιο της Ανατολικής Βαλκανικής Ρωμανικής, το οποίο στην ουσία είναι πρωτοαλβανικό.

        Δες αν θέλεις αυτές τις δύο παλιές αναρτήσεις (αυτήν και αυτήν) που είχα κάνει πριν χρόνια.

  2. Παρακαλώ ποιά η διαφορά στην προφορά του ε με το e στις λατινικές γλώσσες;

    • Εδώ υπάρχει μια λίστα των φωνηέντων, ταξινομημένα ως προς το σημείο άρθρωσής τους.

      Εδώ υπάρχουν ορισμένα παραδείγματα προφορών του /ε/ και εδώ του /e/.

  3. Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

    Κλασική Λατινική της «Αργυρής» Περιόδου:~ 17-180 μ.Χ. (συγγράμματα των Πλινίων (Πρεσβύτερος και Νεώτερος), Τάκιτου, Σουητωνίου, Μάρκου Αυρηλίου κλπ)

    Ο Μάρκος Αυρήλιος έγραψε κάποιο έργο στα λατινικά ;

    ———————————
    Με βάση αυτόν τον χάρτη δηλαδή o Γαλλοϊταλικός πόλος (Φριουλιανή, Βενετική, Αιμιλιανο-Ρωμανιόλικη, Λομβαρδική, Λιγουρική και Πιεμοντέζικη) συγγενεύει περισσότερο με την Γαλλοϊβηρική Ρωμανική («Γαλλικό» και «Ιβηρικό» πόλο) παρά με τον Σικελικό πόλο και τον Κεντρικό Ιταλικό πόλο ; Γι’αυτό οι Βορειοϊταλοί πλακώνονται με τους Νοτιοϊταλούς ; 🙂 Και με τους Σάρδους τι γίνεται ;

    • Τα φιλοσοφικά του πονήματα και το ημερολόγιό του τα έγραψε στα Ελληνικά. Τώρα δεν ξέρω αν έχει αφήσει άλλα γραπτά στα Λατινικά.

      Καλά, η διάκριση μεταξύ Ιταλικών και Γαλλιβηρικών διαλέκτων δεν έχει σχέση με την σημερινή αυτονομιστική διάθεση πολλών βόρειων Ιταλών, που πιστεύουν ότι αποτελούν ξεχωριστό έθνος από τους νότιους Ιταλούς.

      Η βασική αιτία είναι, κατά τη γνώμη μου, το ότι η βόρειος Ιταλία ακολούθησε διαφορετική οικονομική εξέλιξη από την νότια και κεντρική.

      Οι κωμικοί Aldo, Giovanni και Giacomo έχουν κάνει μια ωραία σκηνή που δείχνει την απέχθεια των βορείων για τους νότιους.

      Ο Aldo Baglio είναι Σιτσιλιάνος στην καταγωγή καιεδώ παριστάνει τον Σιτσιλιάνο δράκουλα που βρέθηκε στο βορρά. Οι άλλοι δύο παριστάνουν τους μεσαιωνικούς “Leghisti” (οι βόρειοι που δεν γουστάρουν τους νότιους και τους αποκαλούν “Terroni” = «Βρωμιάρηδες») που υποψιάζονται από την προφορά ότι ο Aldo είναι «Τερρόνος».

      Τον ρωτάνε από που είναι και αυτός λέει (προσπαθώντας να κρύψει την νότια προφορά του και να μιμηθεί υπερδιορθωμένα την προφορά των βορείων) «από τριγύρω» (το paraggio [ιταλ. παράτζιο] το υπερδιορθώνει σε γαλλικό «παράζ», νομίζοντας ότι έτσι το λένε στο βορρά).

      Ο Aldo λέει “Santa Polenta, che botta che ho preso” («Άγια Πολέντα, τι χτύπημα που πήρα», η πολέντα είναι το αγαπημένο φαϊ των βορείων, γι΄αυτό οι νότιοι τους φωνάζουν Polentoni, αλλά το “preso” το προφέρει με /s/ [Νάπολη και κάτω] αντί για /z/ (Νάπολη και πάνω), όπως κάνει παρακάτω με το scusate (λέει «σκουσάτε» αντί για «σκουζάτε» = «συγχωρέστε με»).

      Οι άλλοι δύο υποψιάζονται ότι είναι «Τερρόνος» γι΄αυτό λέμε «να του κάνουμε το κόλπο με την “cadrega”». Ο νότιοι Ιταλοί λένε την καρλεκλα sedia/sedza κλπ, ενώ οι γαλλοϊταλικές διάλεκτοι χρησιμοποιούν το κάθεδρα > cadrega. “Sei scaltro come una faina” = «είσαι πονηρός σα νυφίτσα/κουνάβι», απαντάει ο άλλος βόρειος.

      Του δείχνουν λοιπόν το τραπέζι με τα φρούτα και του λένε να πάρει μια cadrega. Ο Aldo, ως νότιος, δεν ξέρει τι είναι η cadrega και παίρνει ένα μήλό … οι βόρειοι καταλαβαίνουν ότι είναι νότιος και παίρνουν το τουφέκι για να τον διώξουν.

      Αυτό που τον προδίδει τελειωτικά ως Σιτσιλιάνο είναι το αυτόγραφο που έχει από τον Σικελό ποδοσφαιριστή Toto Schillaci. Λέει, λοιπόν, ο ένας βόρειος στον άλλο «ααα, ξέρεις ποιος είναι αυτός [ο Σκιλλάτσι]; Είναι ο Μεγάλος Βεζίρης [Grand Vizir] των Τερρόνων!!!» («μεγάλος βεζίρης» επειδή στη Σικελία είχαν κάποτε μουσουλμάνους Άραβες).

    • Δεν βρίσκω κάποιο έργο του Μάρκου Αυρήλιου στα Λατινικά, επομένως το αλλάζω.

    • Τώρα στην ερώτησή σου για το που βρίσκονται οι γαλλοϊταλικές διάλεκτοι και η Σαρδηνική, περίμενε τις επόμενες αναρτήσεις, όπου θα προσπαθήσω να περιγράψω ομοιότητες και διαφορές.

      Εδώ στα γρήγορα απλώς σου λέω ότι η Σαρδηνική ταιριάζει περισσότερο με τον Γαλλοϊβηρικό κλάδο (αν και έχει τους δικούς της περίεργους αρχαϊσμούς που δεν απαντούν πουθενά αλλού), ενώ οι Γαλλοϊταλικές διάλεκτοι πλησιάζουν την Γαλλική μόνο φωνολογικά.

      Η Φριουλιάνικη έχει ενδιαφέρον γιατί στους πληθυντικούς της συναντιούνται οι σιγματικοί γαλλοϊβηρικοί πληθυντικοί, οι Ιταλικοί πληθυντικοί σε -i και οι ουρανωμένοι πληθυντικοί της Ανατολικής Βαλκανικής Ρωμανικής.

      Έτσι οι Φριουλιάνοι λένε:

      1. scuele/scuelis = σχολείο/σχολεία (με σιγματικό πληθυντικό όπως λ.χ. το ισπανικό escuela/escueles)

      2. cjaval/cjavai (όπως το ιταλικό cavallo/cavalli = άλογο/άλογα)

      3. dint/dincj (=dinkʲ) = «δόντι/δόντια, όπως οι Βλάχοι και οι Ρουμάνοι λένε dinti/dintsã και dinte/dinți.

      Αμφότεροι οι πληθυντικοί «δόντια» ανάγονται στον τύπο dentes > dentej> denti > *dintʲ, ο οποίος στην ΑΒΡ προστριβοποιήθηκε (tʲ>tsʲ), ενώ στα Φριουλιάνικα έγινε τροπή tʲ>kʲ (λ.χ. φτιάχνω > φκιάχνω και φτυάρι > φκυάρι).

      • Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

        Πολλές ευχαριστίες για όλα !!!!!!!!!!!!!

  4. Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

    Αναρωτιέμαι μήπως η συγγένεια του Γαλλοϊταλικού κλάδου με την Γαλλοϊβηρική ομάδα προέκυψε λόγω του συγγενικών λαών που εκλατινίστηκαν. Στην Βόρεια Ιταλία ζούσαν Γαλάτες (και Λίγυες, ίσως εκγαλατισμένοι σε μεγάλο βαθμό) όπως και στην Γαλλία.

    Και στην Σαρδηνία ζούσαν Λίγυ(ρ)ες και γι’αυτό μπορεί να ταιριάζει η σαρδηνιακή με την Γαλλοϊβηρική ομάδα. ( Ο περιηγητής Παυσανίας (Φωκικά 17) λέει ότι στην Σαρδηνία και την Κορσική ζούσαν Λίβυες, εντούτοις μάλλον το σωστό είναι Λίγυες.)

    Βέβαια Λίγυρες ζούσαν και στην Κορσική, αλλά η κορσικανική από ότι βλέπω ταιριάζει περισσότερο με την Ανατολική Ρωμανική (Κεντροϊταλική, Σικελική, Βαλκανική) παρά με την Γαλλοϊβηρική ομάδα. Οπότε η θεωρία μου πάει στράφι … 😦

    • Η θεωρία εν γένει δεν στέκει. Ωστόσο σε μερικά σημεία της υπάρχει περιθώριο συζήτησης.

      Ορισμένοι γλωσσολόγοι λ.χ. έχουν επιχειρήσει να εξηγήσουν την γαλλοϊβηρική ρωμανική εξασθένιση (lenition) μέσα από την υποστρωματική επίδραση της κελτικής εξασθένισης.

      Δεν έχει προκύψει ξεκάθαρο consensus σ΄αυτό το θέμα, γιατί οι δύο εξασθενίσεις δεν αλληλοκαλύπτονται πλήρως σε όλες τις λεπτομέρειες και μερικές από τις κοινές εξελίξεις φαίνεται να είναι απλά συμπτώσεις.

      Παράδειγμα σίγουρης σύμπτωσης είναι το εξής.

      Στις κελτικές γλώσσες το αρκτικό ΙΕ *p>f>χ>∅ (λ.χ. athair = πατήρ)

      Στην Ισπανική το αρκτικό λατινικό f>χ και, κατά τη μετάβαση από την Παλαιά στην Νεότερη Ισπανική, το χ>∅

      λ.χ. λατ. ferrum > OSp. χjero > MSp hiero (προφέρεται /yero/)

      Εδώ η παρόμοια τροπή f>χ>∅ είναι απλή σύμπτωση.

      Τώρα στα άλλα παλαιότερα σημεία της Γαλλοϊβηρικής εξασθένισης (λ.χ. η ηχηροποίηση και τριβοποίηση των μεσοφωνηεντικών p,t,k>b,d,g>v,δ,γ, λ.χ. focus > ισπ. fuego = /fwεγo/) που πιστεύεται ότι ήταν ήδη ευρύτατα διαδεδομένη κατά τον 5ο μ.Χ. αιώνα, εδώ χρειάζεται περισσότερο ψάξιμο πριν αποκλείσουμε την πιθανή υποστρωματική επίδραση της Κελτικής.

  5. Γιώργος Κατσέας, Θεσσαλονίκη

    εναπομείνας

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s