Η Άνω Γερμανική Συμφωνική Μετατόπιση

Στη σημερινή ανάρτηση θα περιγράψω διεξοδικότερα ένα γλωσσολογικό θέμα που έθιξα στην προηγούμενη ανάρτηση, καθώς μιλούσα για την Λομβαρδική Γλώσσα (εννοώ φυσικά την πατρώα γερμανική γλώσσα των Λομβαρδών και όχι την σημερινή ρωμανική lengua Lumbarda της Λομβαρδίας). Το θέμα αυτό είναι η Άνω Γερμανική Συμφωνική Μετατόπιση (High German Consonant Shift), την οποία από εδώ και πέρα θα αποκαλώ ΑΓΣΜ.

Η μετατόπιση αυτή αποτελείται από μια σειρά αλυσιδωτών φωνολογικών τροπών και ονομάζεται Άνω Γερμανική επειδή συνέβη πλήρως μόνο στις Άνω Γερμανικές ποικιλίες που μιλιούνται στην νότια (ορεινή) Γερμανία και Αυστρία. Όπως ανέφερα στην προηγούμενη ανάρτηση, τα υπολείμματα της Λομβαρδικής γλώσσας δείχνουν ότι και αυτή είχε υποστεί την ΑΓΣΜ. Σχετικά με την χρονολογία της ΑΓΣΜ, το μόνο που μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα είναι πως η διαδικασία ήταν ακόμα ενεργή μετά το 450 μ.Χ., επειδή το όνομα του Αττίλα στην Άνω Γερμανική την έχει υποστεί (OHG Ezzilo και Etzel o Αττίλας στο Nibelungenlied , αλλά Atli/Atle στις παλαιοσκανδιναβικές σάγες και  Ætla στην Παλαιά Αγλική). Οι περισσότεροι γλωσσολόγοι πιστεύουν ότι η ΑΓΣΜ ήταν ενεργή κατά την περίοδο ~300-600 μ.Χ.

Στη σημερινή Γερμανία υπάρχει μια βασική ισογλωσσική γραμμή που χωρίζει την νότια Άνω Γερμανική (που υπέστη την ΑΓΣΜ) από την βόρεια Κάτω Γερμανική (που δεν υπέστη πλήρως την ΑΓΣΜ). Η τελευταία, που ονομάζεται «Κάτω» επειδή μιλιέται σε παράκτιες περιοχές εν αντιθέσει με την «Άνω» Γερμανική που μιλιέται στον ορεινό νότο, φωνολογικά μοιάζει περισσότερο στην Ολλανδική η οποία,με τη σειρά της, έχει υποστεί μόνο μερικές από τις φωνολογικές τροπές που συνιστούν την ΑΓΣΜ.

Η ισογλωσσική γραμμή που χωρίζει την Άνω και Κάτω Γερμανική (HG = High German, LG = Low German) είναι ομαλότατη στο μεγαλύτερο μέρος του μήκους της, αλλά παύει να υφίσταται στον περιβόητο «μωσαϊκό» της «βεντάλιας/φτερωτής του Ρήνου» (Rhenish Fan), όπου η φωνολογική διάκριση των διαλέκτων σε Άνω και Κάτω Γερμανική είναι αδύνατη (η μια ομάδα χωριών λέει dorp αλλά machen, η παραδίπλα λέει dorf αλλά dat αντί για dass κοκ).

rhenish-fan

Η σειρά φωνολογικών τροπών της ΑΓΣΜ:

  •  *θ>δ>d (η αλλαγή συνέβη και στην Ολλανδική, αλλά με καθυστέρηση ως προς την Άνω Γερμανική)
  • PGmc *{b,d,g} > HG {p,t,k}
  • PGmc *{p,t,k} > HG {pf~f, ts~ss, kχ~χ}

Την πρώτη τροπή την καταλαβαίνουμε αν συγκρίνουμε τους απογόνους των πρωτογερμανικών  *θrīz = «τρεις/τρία», *θurnuz = «αγκάθι» και *θurpą = «χωριό» σε Αγγλική, Ολλανδική και Γερμανική:

Στα αγγλικά three, thorn, thorp αντιστοιχούν τα ολλανδικά drie, doorn, dorp και τα γερμανικά drei, Dorn, Dorf .

Οι άλλες δύο τροπές συνέβησαν μόνο στην Άνω Γερμανική και κατά κανόνα δεν απαντούν στην Κάτω Γερμανική και την Ολλανδική:

PGmc b,d,g > HG p,t,k

*d>t :

PGmc *dagaz = «ημέρα» > αγγλικό day και ολλανδικό dag, αλλά γερμανικό Tag

PGmc *deuzą = «ζώο, θηρίο» > αγγλικό deer = «ελάφι» και ολλανδικό dier = «ζώο», αλλά γερμανικό Tier = «ζώο, ελαφίνα»

*g>k :

PGmc *brugjǭ = «γέφυρα» > αγγλικό brigge ~ bridge και ολλανδικό brug, αλλά γερμανικό Brücke

*b>p :

Τυπική τροπή στα Λομβαρδικά ανθρωπωνύμια:

PGmc *berhtaz «λαμπερός» (λ.χ. αγγλ. bright) > bert (λ.χ. Robert, Albert , Theudebert) > Lmb pert στα λομβαρδoβαυαρικά ονόματα AripertGodepertRaginpert και Liutpert

PGmc *brand- «ξίφος» (λ.χ. ο επικός ήρωας Hildebrand γιος του Hadubrand) > Lmb prand- στα ονόματα Liutprand και Ansprand (> ιταλ. Ansprando)

PGmc p,t,k >HG  pf,ts,kχ > ff,ss,χχ > f,ss,χ

Η δεύτερη τροπή πρώτα πρόσθεσε μια τριβόμενη ουρά στα άηχα κλειστά (*p>pf, *t>ts, *k>kχ). Στη συνέχεια το σύμπλεγμα πρώτα έγινε διτριβόμενο (*pf>ff, *ts>ss, *kχ>χχ) και, αργότερα, συνέβη απλοποίηση του διπλού τριβόμενου (*ff>f, *χχ>χ), ενώ το διπλό ss κατέληξε να συμβολίζεται στην Γερμανική με «ß».

Το γερμανικό λεξιλόγιο είναι ένα μωσαϊκό που περιέχει όλα τα στάδια.

*p>pf :

PGmc *paθaz = «μονοπάτι» > αγγλικό path και ολλανδικό pad, αλλά γερμανικό Pfad

PGmc *pōlaz = «λιμνούλα» > αγγλικό pool και ολλανδικό poel, αλλά γερμανικό Pfuhl

PGmc *aplaz = «μήλο» > αγγλικό apple και ολλανδικό appel, αλλά γερμανικό Apfel

*p>pf>(f)f :

PGmc *skipą = «πλοίο» > αγγλικό ship και ολλανδικό schip, αλλά γερμανικό Schiff

PGmc *slēpaną = «κοιμάμαι» > αγγλικό sleep και ολλανδικό slapen, αλλά γερμανικό schlafen

PGmc *deupaz = «βαθύς» > αγγλικό deep και ολλανδικό diep, αλλά γερμανικό tief

*t>ts (= «z/zz/tz»):

PGmc *twai = «δύο» > αγγλικό two και ολλανδικό twee, αλλά γερμανικό zwei

PGmc *tīdiz = «χρονική περίοδος» > αγγλικό tide «παλίρροια» και ολλανδικό tijd = «χρόνος», αλλά γερμανικό Zeit = «χρόνος»

PGmc *sitjaną = «κάθομαι» > αγγλικό sit και ολλανδικό zitten, αλλά γερμανικό sitzen

PGmc *harjatugô = «στρατηγός, dux» > αγγλικό heretog και ολλανδικό hertog, αλλά γερμανικό Herzog (και Herzegovina οι σερβοκροάτες, όπως Vojvodina = «η περιοχή του Herzog/Βοεβόδα, δουκάτο»)

*t>ts>ss (= «ss/ß»):

PGmc *θat = «αυτό» > αγγλικό that και ολλανδικό dat, αλλά γερμανικό dass

PGmc *etaną = «τρώω» > αγγλικό eat και ολλανδικό eten, αλλά γερμανικό essen

PGmc *sētiją = «κάθεδρα/κάθισμα» > αγγλικό seat και ισλανδικό ti, αλλά γερμανικό Gesäß ~ «πισινός/ποπός» (με σημασιολογική τροπή όπως στο ιταλικό sedere = «πισινός/ποπός»)

Σημειώνω εδώ τα OHG Ezzilo και Etzel = «Αττίλας», το λομβαρδικό όνομα Zaban (< PGmc *tav- ~ taf-, με t>ts = «z» και /v/> /b/ όπως στο *skrīβaną > G schreiben αλλά LG schrieven) και τον λομβαρδικό όρο stolesazo (stool+seat) που ανέφερα στην προηγούμενη ανάρτηση.

etzel-zaban

zaban-tafn

*k>kχ>(χ)χ :

Το πιο κλασικό παράδειγμα αυτής της τροπής είναι η διαλεκτική περιαλπική (βαυαρική, νότια αλεμαννική, τυρολική) προφορά τύπου ind ~ Χind αντί για την πρότυπη γερμανική προφορά Kind = «παιδί».

kxind

Παραδείγματα από την πρότυπο Γερμανική είναι τα παρακάτω:

PGmc *bōks = «βιβλίο, γραπτό» > αγγλικό book και ολλανδικό boek, αλλά γερμανικό Buch

PGmc *makōną = «ποιώ» > αγγλικό make και ολλανδικό maken, αλλά γερμανικό machen. Το OHG mahhōn διατηρούσε ακόμα το διπλό χχ.

Η ΑΓΣΜ στα Παλαιά Λατινικά δάνεια της Άνω Γερμανικής

Όσα λατινικά δάνεια εισήλθαν στην Άνω Γερμανική πριν από το ~500-600 μ.Χ. υπέστησαν την ΑΓΣΜ. Όταν γράφω VL εννοώ την δημώδη Λατινική (Vulgar Latin). Παραθέτω τα παρακάτω παραδείγματα.

d>t :

διάβολος > λατ. diabolus > γερμανικό Teufel

δράκων > λατ. dracō > OHG trahho

λατ. dix/rādicem > OHG tih > γερμανικό Rettich

p>pf :

λατ. porta > OHG pforta > γερμανικό Pforte

λατ. palātium > VL *palāntium > OHG pfalinza > γερμανικό Pfalz

λατ. pāpa «παπάς» > OHG pfapho > γερμανικό Pfaffe

λατ. paraverēdus = «πάριππος» > αγγλικό palfrey και ολλανδικό paard, αλλά γερμανικό Pferd

λατ. planta = «φυτό» > γερμανικό Pflanze (p>pf και t>ts = «z», για το οποίο θα το ξαναπαραθέσω παρακάτω)

λατ. prūnum = «δαμάσκηνο» > OHG pfrūma > γερμανικό Pflaume

λατ. puteus = «πηγάδι» > γερμανικό Pfütze

λατ. persica/persicum = «ροδάκινο» > γερμανικό Pfirsisch

λατ. campus = «πεδίο (μάχης)» > γερμανικό Kampf = «μάχη»

p>pf>ff>f :

λατ. caupō = «έμπορος, καταστηματάρχης» > PGmc *kaupōną «αγοράζω, εμπορεύομαι» > γερμανικά kaufen = «αγοράζω» και Kaufmann = «έμπορος» (αλλά αγγλικό chapman , καλή ώρα ο Rex Chapman)

λατ. plūma = «πούπουλο» > γερμανικό Flaum

λατ. pāpa > OHG pfapho > γερμανικό Pfaffe

t>ts :

λατ. curtus = «κοντός, βραχύς» > γερμανικό kurz

λατ. planta = «φυτό» > γερμανικό Pflanze

λατ. monēta = «νόμισμα» > OHG munizza > γερμανικό Münze (αγγλικό mint και ολλανδικό munt)

τελωνεῖον > λατ. telōnēum > VL tοlōnēum (απαντά στο Appendix Probi) > *toln- > γερμανικό Zoll (αλλά αγγλικό toll = «διόδια»)

λατ. tēgula = «κεραμίδι» > γερμανικό Ziegel = «τούβλο, κεραμίδι» (αλλά ολλανδικό και σουηδικό tegel και αγγλικό tile)

zoll

t>ts>ss :

λατ. (via) strāta = «στρωμένος δρόμος» (λ.χ. στράτα) > OHG strazza > γερμανικό Straße/Strasse (αλλά αγγλικό street και ολλανδικό straat)

λατ. acētum = «ξίδι» > *akēt– > *ak- (μετάθεση) > OHG ezzih > γερμανικό Essig

k>kχ>χχ>χ :

λατ. coquus = «μάγειρας» > VL *coco > OHG koch ~ choch> γερμανικό Koch (αλλά αγγλικό cook και ολλανδικό kok)

λατ. coquīna = «κουζίνα» > VL *cucina > OHG chuhhina > γερμανικό che (το OHG θέμα kuχ– εισήλθε ως δάνειο στις σλαβικές γλώσσες, λ.χ. kuχati και kuχinja ~ kuχnja)

λατ. rādix/rādicem > OHG rātih > γερμανικό Rettich

λατ. atum > akēt- > atēk– (μετάθεση) > OHG ezzih > γερμανικό Essig

δράκων > λατ. dracō > OHG trahho > γερμανικό Drache

Αυτά για την Άνω Γερμανική Συμφωνική Μετατόπιση.

Advertisements

3 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

3 responses to “Η Άνω Γερμανική Συμφωνική Μετατόπιση

  1. Χρήστος

    Έτσι έχουμε ένα σύστημα με δυο τριάδες συμφώνων συν ένα.
    Δηλαδή έχουμε την τριάδα των κλειστών p,t,k, την τριάδα των τριβόμενων f,s,x και από την άλλη τριάδα των ηχηρών μόνο το θ>d. Που είναι τα άλλα δύο ηχηρά b,g?
    Στην προηγούμενη ανάρτησή σου για την γερμανική γλώσσα είχαμε μείνει ότι τα PIE p,t,k >PG f,θ,x. Από αυτά μόνο το θ>d. Τα άλλα δύο f,x τι γίνονται?

    • Καλώς τον Χρηστάρα!

      Οξυδερκής ως συνήθως.

      Η πραγματική κατάσταση είναι ένα μείγμα ατελών εφαρμογών και μερικών επανατροπών και, κατά συνέπεια, το τελικό αποτέλεσμα είναι λίγο μπερδεμένο.

      Λ.χ. η τροπή θ>δ>d είναι δύο διαφορετικά βήματα.

      Η τροπή θ>δ (καθολική σε αρκτική θέση) συνοδεύτηκε από τις αντίστοιχες τροπές f>v (τυπική της Ολλανδικής, λ.χ. vader = αγγλ. father και voet = αγγλ. foot) και s>z (τυπική και της Ολλανδικής και της Γερμανικής σε αρκτική θέση, λ.χ. ολλανδικό zeven = γερμανικό sieben = /ziːbən/ = αγγλικό seven).

      Η Γερμανική έκανε επανατροπή f>v>f (γράφουν Vater, αλλά το προφέρουν /faːtɐ/, ενώ η συνοδευτική αναμενόμενη τροπή χ>γ, απ΄όσο γνωρίζω απλώς δεν συνέβη (αγγλικό have, ολλανδικό hebben, Γερμανικό haben).

      Το δεύτερο βήμα (δ>d) της διπλής τροπής θ>δ>d ανήκει σε μία γενικότερη (αλλά πάντα ατελή) τάση της γερμανικής και της ολλανδικής για τροπή των ύστερων πρωτογερμανικών v,δ,γ > b,d,g.

      Τα πρωτογερμανικά b,d,g κατά την ύστερη πρωτογερμανική περίοδο (και τους πρώτους αιώνες μετά τη διάσπαση) σε μεσοφωνηεντική θέση έγιναν λίγο πολύ παντού ηχηρά τριβόμενα (v,δ,γ), τα οποία διατηρήθηκαν στην Αγγλική (λ.χ. have, brother = /broδer/, seven), αλλά επανατράπησαν σε b,d,g στην Γερμανική και εν μέρει στην Ολλανδική (λ.χ. γερμανικά haben, bruder και sieben, αλλά ολλανδικά hebben, broeder, αλλά zeven).

      Επομένως, η πραγματική κατάσταση περιλαμβάνει επανατροπές και ατελείς εφαρμογές που δημιούργησαν μεγαλύτερη ποικιλία ως προς τις αναμενόμενες τροπές.

      Τέλος, η κατάσταση περιπλέκεται περισσότερο από την τάση απηχηροποίησης του τελικού συμφώνου. Οι Γερμανοί γράφουν Tag αλλά το προφέρουν /Tak/, όπως οι Βούλγαροι γράφουν grad και bog, αλλά τα προφέρουν /grat/ και /bok/ αντίστοιχα.

      • Χρήστος

        Ολοκληρωμένη απάντηση.

        Οπότε ο χαμένος κρίκος είναι ότι τα f,θ,χ ξεκίνησαν το ταξίδι τους να τραπούν σε τριβόμενα v,δ,γ αλλά έφαγαν πόρτα από τα b,d,g που τα πρόλαβαν κι έγιναν αυτά τριβόμενα καπαρώνοντας τις θέσεις κι έτσι υποχώρησαν ή προωθήθηκαν ακόμη περαιτέρω. Η πλάκα είναι ότι και τα bdg μετά παράτησαν την θέση των τριβόμενων! χαχα Επεισόδιο από την σειρά ο “πόλεμος των φθόγγων”

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s