Τα Θρακoμυσικά υδρωνύμια Τόνζος και Πάνυσος

Στη σημερινή ανάρτηση θα περιγράψω τα θρακομυσικά ποταμωνύμια Τόνζος (σημ. Tundža) και Πάνυσος (σημ. Kamčiya). Ο Τόνζος πηγάζει από τον Αίμο και, περνώντας από το σημερινό Γιάμπολ, κατεβαίνει νότια όπου εκβάλλει στον Έβρο στην Αδριανούπολη

Απ΄όσο γνωρίζω, η παλαιότερη πηγή που αναφέρει τον όρο «Τόνζος» είναι ο Κλαύδιος Πτολεμαίος (~150 μ.Χ.), αν και ο όρος εκεί δηλώνει μια πόλη επί του ποταμού. Ωστόσο, οι ποταμοί Τόνζος, Ἴστρος, Στρυμών και Νέστος/Μέστος αναφέρονται ως ποτάμιοι θεοί σε νομίσματα της ευρύτερης ρωμαϊκής Θράκης.

tonzos1

Παραθέτω τρεις εικόνες της πορείας του ποταμού από το Γιάμπολ μέχρι την Αδριανούπολη. Η μεσαία εικόνα δείχνει την μαιανδρώδη (ζικ-ζακ) πορεία του ποταμού από την οποία πιστεύω πως οι Θράκες τον ονόμασαν *Tundza (το γνήσιο θρακικό όνομα που κρύβεται πίσω από την interpretatio Graeca «Τόνζος»).

tonzos

Το θρακικό υδρωνύμιο *Tundza παράγεται εύκολα από μια θρακική ρηματική ρίζα παρόμοια σε μορφή και σημασία με το πρωτοαλβανικό ρήμα *tunda (σημ. tund) = «ταλαντώνομαι, αιωρούμαι, κινούμαι πέρα δώθε» το οποίο, με τη σειρά του, ανάγεται στην ΙΕ ρίζα *(s)tu-n-d- που παράχθηκε με ρινική ένθεση της ρίζας *(s)tewd- = «ωθώ, πλήττω» (λ.χ. οι λατινικοί συγγενείς tundō και studeō):

IE *(s)tund-yos > θρακικό *Tundya > Tundza (με dy>dz όπως στο «χείλος» *budyā > budzã > buză ~ buzë)

Γράφει ο Orel για τα αλβανικά λήμματα tund και buzë:

tund-buza

Ο ποταμός Πάνυσος, από την άλλη, αναφέρεται στην ανατολική Μυσία/Μοισία τόσο στην Γεωγραφία του Κλαύδιου Πτολεμαίου (Πάνυσος) όσο και στην Naturalis Historia του Πλινίου του Πρεσβυτέρου (Panysus).

panysos1

Ο Πάνυσος ρέει σε ένα πλατύ βαλτώδες φαράγγι, που μπορείτε να δείτε στην παρακάτω εικόνα.

panysos

Η interpretatio Graeca «Πάνυσος» αντιστοιχεί στον μυσικό τύπο  *Panuša, που μπορεί να ετυμολογηθεί ως «βαλτώδης» (ΙΕ *pon-us-os > μυσ. *pan-uš-a). Το πρώτο μόρφημα μάλλον προέρχεται από την ΙΕ ρίζα *pen(k)- «νερό, βάλτος» που έχει δώσει τον σανκριτικό όρο *pen-kus > panku- = «βάλτος, λάσπη» και το πρωτογερμανικό ουδέτερο *pon-yom > PGmc *fanją = «βάλτος» (λ.χ. αγγλικό fen). Τα ιρλανδικά en = «νερό» και enach = «βάλτος» προέρχονται από την ίδια ρίζα, δείχνωντας την τυπική κελτική τροπή *p- > f- > h-> ∅ (λ.χ. *ph2tēr > Ιρλ. athair). Η επαυξημένη μορφή *penk- απαντά στο πρωτογερμανικό *pn.k-t-iyos > PGmc *funhtijaz = «υγρός» και μάλλον περιέχεται στο λατινοπρεπές άνω μυσικό υδρωνύμιο Pincus (μυσ. *Penka, εξελίχθηκε κανονικά στο σημερινό σλαβικό *Pękŭ > Pek). Στην εκβολή του ποταμού Πίνκου στον Δούναβη υπήρχε το φρούριο Pincum (σημερινό Veliko Gradište). Σε παλαιότερη ανάρτηση κατέθεσα την υπόθεση ότι το ελληνικό υδρωνύμιο Πηνειός μπορεί να προέρχεται από τον εκτεταμένο βαθμό *pēn- της ίδιας πάντα ΙΕ ρίζας *pen-.

Το δεύτερο μόρφημα του μυσικού υδρωνυμίου *Pan-ušaΠάνυσος») είναι το υποκοριστικό επίθημα *-us- > -uš- που η Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική συμμερίζεται με την Αλβανική:

Λ.χ. λατινικό avus = «παππούς» > ΑΒΡ *av-ušus > *aušu «παππούλης» > βλαχικό aush ~ ρουμανικό auș και το αλβανικό ari > arushë = «αρκούδα».

Εκτός από το υδρωνύμιο Πάνυσος, το επίθημα *-uš- απαντά και στα θρακικά υδρωνύμια Βάρβυσος/Βαρβ(ο)ύσης (< *Barv-uša ~ «Ταυρίσκος»; Ο ένας εκ των δύο ποταμών που εκβάλλουν στον Κεράτιο Κόλπο) και Οδρύσ(σ)ης στην μικρασιατική Μυσία (και το αντίστοιχο εθνώνυμο Ὀδρύσης < θρακ. *Udryšā < *Udr-ūs-eh2 στην Θράκη).

Παραθέτω την περιγραφή της ΙΕ ρίζας *pen(k)- «νερό, βάλτος» των Mallory-Adams:

pen

Το (ιλλυρικό ; ) τοπωνύμιο Παννονία προφανώς προέρχεται από την ίδια ΙΕ ρίζα μιας και η περιοχή πριν από τα αποστραγγιστικά έργα ήταν ένας τεράστιος βάλτος. Το διπλό -nn- του (ιλλυρικού ; ) τοπωνυμίου Παννονία μπορεί να εξηγηθεί ως διπλασιασμός *-ny- > -nʲnʲ- > -nn- στο IE *ponyom > (ιλλυρικό ; ) *panna = «βάλτος» (λ.χ. γερμανικό Fenn και παλαιό αγγλικό fenn εκ του προρρηθέντος PGmc *fanją).

Για να δείτε γιατί είμαι βέβαιος πως πίσω από την Παννονία κρύβεται ο ΙΕ όρος *pon-yom = «βάλτος», παραθέτω μερικές εικόνες από την Παννονία των αρχών του 20ου αιώνα (η περιοχή της εκβολής του ποταμού Δράβου στον Δούναβη και ο ποταμός Σάβος στο Σίρμιον/Sremska Mitrovica).

pannonia1

pannonia2

Οι σλάβοι ονόμασαν το Σίρμιον Dimitrovica ~ Sremska Mitrovica (λ.χ. σερβικό Mitrovdan = σλαβομακεδονικό Mitrovden = «ημέρα Αγίου Δημητρίου») επειδή ήταν η πρώτη επίσημη «έδρα» λατρείας του Αγίου Δημητρίου του Μυροβλήτη, ο οποίος αργότερα έγινε πολιούχος Θεσσαλονίκης, όταν η τελευταία επί Μεγάλου Θεοδοσίου αντικατέστησε το Σίρμιον ως πρωτεύουσα της Yπαρχίας του Ιλλυρικού.

Οι λατινόφωνοι κάτοικοι του Σιρμίου αυτοπροσδιορίζονταν επιγραφικά με την τυπική φόρμα natione Pannoniusdomō Sirmiī = «Παννόνιος το γένος από τον «οίκο» (πατρίδα) του Σιρμίου».

natione-pannonius

Αυτά για τα θρακομυσικά υδρωνύμια «Τόνζος» και «Πάνυσος».

Advertisements

8 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

8 responses to “Τα Θρακoμυσικά υδρωνύμια Τόνζος και Πάνυσος

  1. Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

    επειδή ήταν η πρώτη επίσημη «έδρα» λατρείας του Αγίου Δημητρίου του Μυροβλήτη, ο οποίος αργότερα έγινε πολιούχος Θεσσαλονίκης, όταν η τελευταία επί Μεγάλου Θεοδοσίου αντικατέστησε το Σίρμιον ως πρωτεύουσα της Yπαρχίας του Ιλλυρικού

    Έχουμε κάποια απόδειξη ότι ο Άγιος Δημήτριος ήταν πρώτα πολιούχος του Σιρμίου ;

    Πάντως ο Λυαίος, ο γιγαντόσωμος ειδωλολάτρης που νίκησε ο Νέστορας στο στάδιο με την προσευχή του Δημητρίου, ήταν από το Σίρμιο ! 🙂

    • Το ODB (Oxford Dictionary of Byzantium) γράφει στο λήμμα για τον Ναό του Αγίου Δημητρίου στην Θεσσαλονίκη, πως κατασκευάστηκε κάποια στιγμή κατά τον 5ο αιώνα (κάποια στιγμή μεταξύ 410 και 480 μ.Χ.), όταν η λατρεία του Αγίου μεταφέρθηκε εκεί από το Σίρμιον (μαζί με την αρχή του Ιλλυρικού). Η βυζαντινή παράδοση αναγνωρίζει ως ιδρυτή του ναού τον Ύπαρχο Ιλλυρικού Λεόντιο (περ. 412 μ.Χ), που μπορεί να ήταν ο πρώτος Ύπαρχος του Ιλλυρικού με έδρα την Θεσσαλονίκη.

      http://imgur.com/a/fLkIX

      • Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

        όταν η λατρεία του Αγίου μεταφέρθηκε εκεί από το Σίρμιον

        Πού το βασίζουν αυτό γνωρίζουμε ;

      • Δυστυχώς δεν το αναλύουν περισσότερο, αλλά το έχω βρει και σε βιβλίο του Mango να θεωρείται δεδομένο. Πάντως δίνουν ως παραπομπή έναν W. Kleinbauer. Και μία από τις σελίδες που θα παραθέσω τώρα δίνει ως πηγή μια Janin και το Acta Martyrum, για την ποσότητα χριστιανών που μαρτύρησαν στο Σίρμιον κατά τις διώξεις του 3ου μ.Χ. αιώνα.

      • Λοιπόν, ο πρώτος που παρουσίασε την υπόθεση της μεταφοράς είναι ο Hippolyte Delehaye. Από την πεταχτή ματιά που μου επιτράπηκε, ο Delehaye οπαρουσιάζει κάποια στοιχεία (βίους μαρτύρων, εναλλακτικές παραδόσεις, ένας Διάκονος Δημήτριος του Σιρμίου που μαρτύρησε, το ίδιο πρόσωπο -ο έαπρχος Ιλλυρικού Λεόντιος- εμπλέκεται σε εναλλακτικές ιστορίες στην ίδρυση του ναού του Αγίου Δημητρίου τόσο στη Θεσσαλονίκη όσο και στο Σίρμιον κλπ.

        Το βιβλίο που πααθέτω παρακάτω θεωρεί βέβαιο πως η λατρεία του Αγίου Δημητρίου υπήρχε ήδη στο Σίρμιον πριν από την ίδρυση του ναού στην Θεσσαλονίκη (στα μέσα του 5ου αιώνα) και μιλάει για μεταφορά αφού οι Ούννοι λεηλάτησαν το Σίρμιον το 441 μ.Χ.

      • Ριβαλντίνιο, διάβασα τη συζήτηση που έχετε στο phorum.gr για τον Ιουστίνο.

        Ο Ιουστίνος ήταν εκλατισμένος «Βέσσος» και μιλούσε σίγουρα την δημώδη λατινική της Διοικήσεως Δακίας (δλδ ΑΒΡ). Δεν υπάρχει καμία αναφορά ότι δεν μπορούσε να καταλάβει τους απεσταλμένους του Πάπα. Ο Διόσκορος που αναφέρθηκε ως δήθεν διερμηνέας του, ήταν διερμηνέας ανάμεσα στους λατινόφωνους απεσταλμένους του Πάπα Ορμίσδα και τους ελληνόφωνους απεσταλμένους του Πατριάρχη Κων/πόλεως Ιωάννη. Το θέμα τους ήταν η επίλυση του Ακακιανού Σχίσματος. Ο Ιουστίνος συνομίλησε κανονικότατα στα λατινικά, χωρίς κανένα πρόβλημα με τους απεσταλμένους του Πάπα και, φυσικά, χωρίς την ανάγκη διερμηνέα.

        Η αδελφή του Ιουστίνου (και μητέρα του Ιουστινιανού) ονομαζόταν Vigilantia και την αποκαλούσαν “Viglentsa” («Βιγλεντία» στα ελληνικά κείμενα), μια καθαρά δημώδης λατινική εκδοχή του ονόματός της.

        Vigilantia > i-μετάλλαξη > Vigilentya (όπως calicem > celicem > qelq, amita > emita > emtë) > Viglentsa

        Για τη συζήτηση του Ιουστίνου με τους απεσταλμένους του Πάπα, παραθέτω την βιογραφία του Ιουστίνου από τον Βασίλιεφ.

      • Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

        Ξέρεις τι παρατηρώ. Πως κάποιος έδωσε μια πιασάρικη ιδέα και αυτή υιοθετήθηκε γιατί άρεσε. Δηλαδή όσο και αν έχω ψάξει, δεν βρήκα κάποια απόδειξη/μαρτυρία που να λέει πως ο Σαιντ Τζίμης ήταν κάτοικος Σιρμίου. Αν δω μαρτυρία που να λέει ότι ήταν από το Σίρμιο, και αυτή η μαρτυρία να είναι παλαιότερη από όλες αυτές που λένε πως ήταν από την Θεσ/νική, τότε ναι, να δεχτώ πως ήταν αρχικά πολιούχος του Σιρμίου. (Με βαριά καρδιά βέβαια 🙂 ).

        Π.χ.
        -επειδή οι Κέλτες είπαν στον Μ.Αλέξανδρο πως φοβούνται μην πέσει ο ουρανός στο κεφάλι τους κατά τον Αρριανό
        και
        -επειδή ο γιος του Ασκληπιού Ποδαλείριος πήρε απάντηση από τους Δελφούς να κατοικήσει σε πόλη όπου δεν θα πάθει κακό αν έπεφτε απόνω της ο ουρανός που την περιβάλλει (και έτσι κατοίκησε σε μέρος της Καρικής Χερσονήσου που ήταν περικυκλωμένο από βουνά, οι κορυφές των οποίων θα συγκρατούσαν τον ουρανό αν έπεφτε 🙂 ) κατά τον Ψευδοαπολλόδωρο

        http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text;jsessionid=E11BB079E486EB7709EAE5E79CF31EC3?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0021%3Atext%3DEpitome%3Abook%3DE%3Achapter%3D6%3Asection%3D18

        Αν εγώ πω πως σε σχέση με αυτή την φράση (ουρανός που πέφτει) οι Έλληνες επηρέασαν τους τους Κέλτες ή το αντίστροφο, μπορεί να είναι μια καλή θεωρία, αλλά αναπόδεικτη.

        Ή

        π.Χ. αν πω πως επίτηδες ο Συνέσιος ο Κυρηναίος λέει ότι κατάγεται από τον βασιλιά της Σπάρτης Ευρυσθένη και όχι από τον δευτερότοκο δίδυμο αδελφό του Προκλή για να προσδώσει ακόμη μεγαλύτερη ευγένεια στην καταγωγή του (κατά τον Ηρόδοτο (ΣΤ 52) η Πυθία είπε στους Σπαρτιάτες ν᾽ αναγνωρίσουν και τα δυο παιδιά βασιλιάδες (δίδυμοι Ευρυσθένης και Προκλής), αλλά να τιμούν περισσότερο τον μεγαλύτερο, τον Ευρυσθένη δηλαδή), αυτό είναι μια καλή θεωρία αλλά αναπόδεικτη.

        @ smerdaleos September 23, 2016 at 6:00 pm
        (Ιουστίνος)

        Θερμότατες ευχαριστίες !!!

      • Δεν νομίζω πως υπάρχουν «αδιάσειστες» αποδείξεις για την «σιρμιώτικη» καταγωγή του Αγίου Δημητρίου. Απλώς υπάρχουν κάτι «ψίχουλα» εδώ και εκεί, τα οποία όταν συλλεχθούν κάνουν αυτήν την υπόθεση να χαίρει αποδοχής. Τίποτε το βέβαιο.

        Βέβαια καλό είναι πριν αποφασίσει κάποιος να την αποδεχτεί ή να την απορρίψει να διαβάσει τα παρακάτω άρθρα:

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s