Εθνολογικές παρατηρήσεις στην ιστορία του Ατταλειάτη #2

H παρούσα ανάρτηση είναι η δεύτερη της σειράς με θέμα τις εθνολογικές παρατηρήσεις στην ιστορία του Ατταλειάτη. Όσοι δεν διαβάσατε (ή ξεχάσατε) την πρώτη ανάρτηση της σειράς καλό είναι να της (ξανα)ρίξετε μια ματιά. Είχα σταματήσει την πρώτη ανάρτηση στο τέλος του κεφαλαίου 21 της δίγλωσσης έκδοσης των Καλδέλλη-Κράλλη (εκτύφλωση και θάνατος του Ρωμανού Διογένη). Στη σημερινή ανάρτηση θα σχολιάσω τα υπόλοιπα κεφάλαια (22-36).

Ξαναπαραθέτω τους χάρτες του Ian Mladjov που κοσμούν το βιβλίο των Καλδέλλη-Κράλλη, για να τους έχετε πρόχειρους όταν θέλετε να κατατοπιστείτε γεωγραφικά.

Η Ρωμαϊκή επικράτεια γύρω στο 1040 μ.Χ.:

Mladjov-Byz-1040

Η συρρίκνωση των ορίων της Αρχής των Ρωμαίων μεταξύ 1040 και 1081:

Mladjov-Byz-1040-1081

Μεγέθυνση των «ἑῴων» (ανατολικών/ασιατικών) ακριτικών περιοχών από τον πρώτο χάρτη:

Mladjov-east

Αντίστοιχη μεγέθυνση των «ἑσπερίων» (δυτικών/βαλκανικών) και δυτικών μικρασιατικών περιοχών:

west-mladjov

Υπενθυμίζω μερικά συμπεράσματα από την πρώτη ανάρτηση:

Ο Ατταλειάτης χρησιμοποιεί τον όρο «Ῥωμαῖοι» με τρεις διαφορετικές σημασίες:

  1. Συνήθως ο όρος «Ῥωμαῖοι» περικλείει όλους τους χριστιανούς υπήκοους του βασιλέα των Ρωμαίων (πολιτική/συμπερικλείουσα ρωμαϊκή ταυτότητα)
  2. Ενίοτε ο όρος «Ῥωμαῖοι» περιγράφει μόνο την άρχουσα ελίτ (ελιτιστική ταυτότητα, λ.χ. [10.1] «οὐ μόνο τὸ Ῥωμαίοις ὑπήκοον ἀλλὰ καὶ αὐτὸ τὸ ἀλλόφυλον»)
  3. Πιο σπάνια, ο όρος «Ῥωμαῖοι» χρησιμοποιείται για να δηλώσει αποκλειστικά τον ελληνόφωνο πληθυσμό (εθνοτική/αποκλείουσα ταυτότητα)

Η τρισημία του όρου «Ῥωμαῖοι» επιτρέπει στον Ατταλειάτη μια αντίστοιχη δισημία στην φράση «Ῥωμαίων γῆ». Όπως έδειξα στην προηγούμενη ανάρτηση, η sensu lato «Ῥωμαίων γῆ» περιλαμβάνει όλα τα εδάφη που ελέγχει η άρχουσα ρωμαϊκή ελίτ της Κωνσταντινουπόλεως. Ωστόσο, μερικές φορές ο Ατταλειάτης έχει κατά νου και μια sensu stricto «Ῥωμαίων γῆ» από την οποία εξαιρούνται οι περιοχές νοτίως του Ταύρου και τα «αιρετικά» Αρμενιακά ακριτικά θέματα.

Σε αυτό το δεύτερο μισό της ιστορίας του Ατταλειάτη, κραυγαλέο παράδειγμα της εθνοτικής/αποκλείουσας ρωμαϊκής ταυτότητας είναι η εθνολογική ανάλυση του στρατού που ο αποστάτης δούξ Δυρραχίου Νικηφόρος Βασιλάκης είχε συλλέξει από τις πέριξ του Δυρραχίου περιοχές. Οι στρατιώτες διακρίνονται σε Ρωμαίους, Βούλγαρους και Αρβανίτες. Έχω κάνει μια παλιά ανάρτηση για την παραχάραξη αυτού του χωρίου του Ατταλειάτη στην Βικιπαίδεια.

[35.4-5] ὁ πρωτοπρόεδρος Βασιλάκης […] καταλαβὼν τὸ Δυρράχιον, στρατιὰν ἐκ πασῶν τῶν ἐπικειμένων ἐκεῖσε χωρῶν συνελέγετο. Καὶ Φράγγους μεταπεμψάμενος ἐξ Ἰταλίας […] εἶχε γὰρ καὶ Ῥωμαίων πολλῶν στρατιωτικόν, Βουλγάρων τε καὶ Ἀρβανιτῶν, καὶ οἰκείους ὑπασπιστὰς οὐκ ὀλίγους, ἄρας ἐκεῖθεν πρὸς τὴν Θεσσαλονίκην ἠπείγετο.

Θα σχολιάσω περισσότερο αυτήν την αποκλείουσα ταυτότητα παρακάτω, όταν θα περιγράψω την χρήση του όρου «σατράπης» στον Ατταλειάτη.

Ένα παράδειγμα της ελιτιστικής ρωμαϊκής ταυτότητας («Ῥωμαῖοι» = άρχουσα ρωμαϊκή ελίτ) βρήκα στην περιγραφή της ανάκτησης της Κρήτης από τον Νικηφόρο Φωκά:

[28.6] Εἶτα πολλοῖς στρατηγήμασι καὶ σοφίσμασι καὶ ταύτην τὴν πόλιν παραστησάμενος, ὁ Φωκᾶς, οὕτω πᾶσαν τὴν νῆσον ὑποτελῇ καὶ ὑπόφορον τοῖς Ῥωμαίοις ἀπέδειξε καὶ Χριστιανῶν καὶ ὀρθοδόξων ἀντὶ Σαρακηνῶν πεποίηκεν οἰκητήριον.

«Οι Ρωμαίοι» στους οποίους πάσα η νήσος κατέληξε να είναι υποτελής και υπόφορος είναι προφανώς η άρχουσα ρωμαϊκή ελίτ της Κωνσταντινουπόλεως.

Τα ιστορικά περιστατικά που περιγράφονται στα κεφάλαια 22-36 είναι:

  1. Η άνοδος του «λαμόγιου» Νικηφορίτζη (κεφ. 22) και ο φοῦνδαξ που αυτός έστησε στη Ραιδεστό (κεφ. 25)
  2. Η αποστασία του Φράγγου μισθοφόρου Ρουσελίου (Roussel de Bailleul, κεφ. 23)
  3. Η σύγκριση μεταξύ «πάλαι» και «νῦν» Ρωμαίων (κεφ. 24), όπου ο Ατταλειάτης προσπαθεί να εξηγήσει με την θεωρία του περί «καθολικής αρετής» γιατί ήταν επιτυχείς οι αλλόθρησκοι «πάλαι» Ρωμαίοι.
  4. Το τέλος της αποστασίας του Ρουσελίου και η αποστασία του «Ιλλυρικού» Νέστορα στο «μιξοβάρβαρον» Παρίστριον (κεφ. 26)
  5. Η ευγενής επινοημένη γενεαλογία του Νικηφόρου Βοτανειάτη (κεφ. 27), όπου ο Ατταλειάτης επινοεί μια γενεαλογική γραμμή που συνδέει τον Βοτανειάτη με τους Φωκάδες, τον Μεγάλο Κωνσταντίνο και την Gens Fabia της Παλαιάς Ρώμης.
  6. Η κατάκτηση του Εμιράτου της Κρήτης από τον Νικηφόρο Φωκά, «ένδοξο πρόγονο» του Βοτανειάτη (κεφ. 28)
  7. Τα -μάλλον επινοημένα- ανδραγαθήματα του παππού και του πατέρα του Νικηφόρου Βοτανειάτη στις μάχες κατά των Βουλγάρων και των Αβασγών (κεφ. 29)
  8. Η αποστασία του Νικηφόρου Βοτανειάτη (κεφ. 30)
  9. Η αποστασία του Νικηφόρου Βρυεννίου (κεφ. 31) και η κατάπνιξή της (κεφ. 34)
  10. Η καθαίρεση του Μιχαήλ Ζ΄ Δούκα και η στέψη του Βοτανειάτη (κεφ. 32)
  11. Οι ευεργεσίες του Βοτανειάτη (κεφ. 33)
  12. Η αποστασία των Βαράγγων και η αποστασία του Νικηφόρου Βασιλάκη κατά του Βοτανειάτη (κεφ. 35)
  13. Οι αυτοκρατορικές ενέργειες του Βοτανειάτη και άλλα γεγονότα που συνέβησαν κατά τη βασιλεία του (κεφ. 36)

1) Όλο το Ρωμέικο

Ο αποστάτης «σατράπης» του Παριστρίου Νέστωρ οδήγησε το μιξοβάρβαρον του Παριστρίου και τους Πατζινάκους συμμάχους τους έξω από τα τείχη της Κωνσταντινούπολης απαιτώντας να του παραδώσουν τον λογοθέτη-λαμόγιο Νικηφόρο/Νικηφορίτζη που τον είχε αδικήσει. Ο Ατταλειάτης γράφει πως ο βασιλέας Μιχαήλ Ζ΄ Δούκας δεν ήταν πρόθυμος να ανταλλάξει την ζωή του Νικηφόρου με τη σωτηρία «τοῦ γένους παντός τῶν Ῥωμαίων».

[26.5] Ἔφθη οὖν ὁ Νέστωρ […] οὗτως Θρᾷκας τε περιῆλθε καὶ μετὰ ἀξιολόγου τῆς Βύζαντος ἐγγὺς ἐστρατοπεδεύσατο […] Μία δὲ πᾶσιν ἐδόκει τῶν τοσούτων κακῶν ἀπαλλαγή, ἡ τοῦ ἀπὸ λογοθετῶν Νικηφόρου πρὸς τοὺς πολεμίους ἔκδοσις.

[26.6] Ὁ βασιλεὺς ἐτύγχανεν οὐδ΄ἑνὸς ἀνδρὸς ἀπραξίας σωτηρίαν τοῦ γένους παντὸς τῶν Ῥωμαίων ἀνταλλάξασθαι πρόθυμος ἦν,

Θα περιγράψω παρακάτω αναλυτικότερα τους «μιξοβάρβαρους» του Παριστρίου και τον «ομότιμό» τους Νέστορα.

Όταν περιγράφει τα μάλλον επινοημένα ανδραγαθήματα του Μιχαήλ Βοτανειάτη (πατέρα του αυτοκράτορα Νικηφόρου Γ΄), ο Ατταλειάτης αναφέρεται στην βουλγαρική πολιορκία της Θεσσαλονίκης από τον Αλουσιάνο κατά την εξέγερση του Πέτρου Δελεάνου (1040/1). Σε εκείνη την μάχη -υποτίθεται- ότι ο Μιχαήλ Βοτανειάτης πολέμησε τόσο θαρραλέα και μανιασμένα που «καὶ τὸ ξίφος τοῖς δακτύλοις περιεχόμενον καὶ μηδαμῶς ἀφιέμενον, ἕως μετὰ πολλῆς θεραπείας καὶ τεχνικῆς ἐπιστήμης ἀφῆκε μὲν τὸ ξίφος ἡ χείρ», με αποτέλεσμα να τον θαυμάσουν το «πολέμιον» (βουλγαρικό γένος/έθνος), «όλο το Ρωμέικο» («πᾶν τὸ Ῥωμαϊκὸν» [γένος/ἔθνος]) και «δῆμοι πάντες ἀνθρώπων».

[29.3] Ἐθαύμασαν αὐτὸν ὑπερφυῶς καὶ ὑπερηγάσθησαν τὸ τε πολέμιον καὶ πᾶν τὸ Ῥωμαϊκὸν καὶ δῆμοι πάντες ἀνθρώπων πρὸς τοῦτο ἐξεθαμβήσαν.

Σε αυτό το κεφάλαιο ο Ατταλειάτης ονομάζει τους Θεσσαλονικείς (= κατοίκους του θέματος Θεσσαλονίκης) «τὸ δὲ γένος τῶν Θετταλῶν», κάτι που θα κάνει και η Κομνηνή στην Αλεξιάδα. Ο λόγος που οι Θεσσαλονικείς ονομάζονται «Θεσσαλοί» είναι επειδή οι βυζαντινοί συγγραφείς δεν μπορούν να χρησιμοποιήσουν στην κλασικίζουσα ορολογία τους τον όρο «Μακεδόνες», επειδή αυτός ήταν τρέχουσα ονομασία των κατοίκων του θέματος Μακεδονίας που είχε πρωτεύουσα την Αδριανούπολη. Αφού, λοιπόν, η Θεσσαλονίκη περιέχει ως πρώτο συνθετικό την Θεσσαλία, οι Θεσσαλονικείς γίνονται «τὸ τῶν Θετταλῶν γένος». Έτσι, αφού οι Ρωμαίοι νίκησαν τους Βούλγαρους με τον Μιχαήλ Βοτανειάτη ως αιχμή του δόρατός τους, «τὸ δὲ τῶν Θετταλῶν γένος» γιόρτασε αφιερώνοντας τα «σῶστρα» στον πολιούχο του Άγιο Δημήτριο τον Μυροβλήτη και στον Μιχαήλ Βοτανειάτη που χάρησε χαρά και θυμηδία σε «πᾶσα τὴν Ῥωμαίων» χώρα.

[29.3] Πλήθους γὰρ ἀμυθήτου Βουλγάρων ἐπιστρατεύσαντος τῇ Θεσσαλονικέων μητροπόλει,

[29.4] Τὸ δὲ γένος τῶν Θετταλῶν ἑώρτασε μὲν ὑπὲρ ἅπαντος τὴν τῆς πόλεως λύτρωσιν, ἔθυσε δὲ Θεῷ καὶ τῷ μεγαλομάρτυρι Δημητρίῳ τὰ σῶστρα, ἔθυσε δὲ καὶ αὐτῷ τῷ τούτου θεράποντι Μιχαὴλ τῷ Βοτανειάτῃ τὴν ἐξ ἰσοθέων ἀγώνων ἐπινίκιον εὐφημίαν καὶ εὔκλειαν. […] εἰς τὴν πόλιν ἐθριάμβευσε, τοῦ κάρου ἤδη ἀνενεγκών, καὶ πᾶσα τὴν Ῥωμαίων χαρᾶς καὶ θυμηδίας πεπλήρωκεν.

Όσο ο αποστάτης Νικηφόρος Βρυέννιος βασίλευε την Εσπέρα από την γενέτειρά του Αδριανούπολη, ο Βοτανειάτης του έστειλε πρέσβεις με σκοπό την ειρηνική επίλυση της διαφοράς τους, τάζοντάς του το αξίωμα του Καίσαρος. Ο Βρυέννιος, όμως, αποδείχθηκε «ἄτεγκτος» (κυριολεκτικά «αμούλιαστος, αυτός που δεν μαλακώνει όταν βρέχεται», εδώ «ἀμείλικτος») και «ἀτεράμων/ἀτέραμνος», θέλοντας -«βαρβαρικῶς λογιζόμενος»- να λύσει την διαμάχη «με χύσιμο χριστιανικού αίματος» και συνέχισε να έχει ως σκοπό την αναστάτωση «όλου του Ρωμέικου» («καὶ ἅπαν ἀνατρέψαι τὸ Ῥωμαϊκὸν βαρβαρικῶς λογιζόμενος»).

[34.1] καὶ τὸν Βρυέννιον βασιλειῶντα κατὰ τὴν Μακεδονικὴν ἐν Ἀδριανουπόλει […] τοῦ βασιλέως […] πρέσβεις ἐκπέμψαντος τὴν εἰρήνην διακηρυκευομένους αὐτῷ καὶ ἀντάλλαγμα ταύτης τὴν καίσαρος τύχην προφέροντας. […] Ὁ δὲ ἄτεγκτος ἦν καὶ ἀτεράμων καὶ ὑπερήφανος καὶ τῆς βασιλείας μὴ ἀφιστάμενος, πολλάς ἀπειλὰς καὶ θυμοφθόρους ἐπιστολὰς ἀντεπῆγε καὶ χριστιανικοῖς αἵμασι κρῖναι τὴν ἀμφισβήτησιν ἤθελε. […] καὶ ἅπαν ἀνατρέψαι τὸ Ῥωμαϊκὸν βαρβαρικῶς λογιζόμενος.

2) Όλη η φυλή των Ρωμαίων

Πριν εισέλθει νικητής στην Κωνσταντινούπολη ο Βοτανειάτης όπου καθαίρεσε τον Μιχαήλ Ζ΄ Δούκα, «οἱ τῆς πολιτείας ἐπώνυμοι καὶ πάντες οἱ τῆς Ῥωμαίων φυλῆς» ήταν πολιτικά τριχοτομημένοι σε τρεις «φατρίες» («κατὰ φατρίας διαιρεθέντες»: ο Μιχαήλ Ζ’ Δούκας κρατούσε την Κωνσταντινούπολη, ο αποστάτης Νικηφόρος Βοτανειάτης την «ἑῴα» και ο αποστάτης Νικηφόρος Βρυέννιος την «ἑσπέρα»). Τότε μπήκε ο Βοτανειάτης στην Κωνσταντινούπολη, καθαίρεσε τον Μιχαήλ και τον διαπόμπευσε «μετ΄εὐτελοῦς τοῦ ὑποζυγίου» μέχρι την μονή Στουδίου, όπου κλείστηκε μοναχός.

[32.15] Καὶ τηνικαῦτα κατὰ φατρίας διαιρεθέντες οἱ τῆς πολιτείας ἐπώνυμοι καὶ πάντες οἱ τῆς Ῥωμαίων φυλῆς, […] στρατιῶται ἐκ τοῦ Βοτανειάτου […] καθαιροῦσι δὲ καὶ τὸν βασιλεύοντα Μιχαήλ […] καὶ πρὸς τὸν μοναχικὸν μετασκευάζουσι βίον καὶ τῇ μονῇ τοῦ Στουδίου μετ΄εὐτελοῦς τοῦ ὑποζυγίου προφυλακτικῶς παραπέμπουσιν,

Αυτό το χωρίο έχει ενδιαφέρον γιατί δείχνει την άγνοια που έχουν για το Βυζάντιο οι θεωρητικοί του έθνους του Δυτικού κόσμου. Στην ανάρτηση που έκανα για το «πρωτότοκο» Αγγλικό έθνος έδειξα ότι, σύμφωνα με την Liah Greenfeld, είναι στην Αγγλία του 16ου αιώνα που ο όρος natio/nationem (στην νεοελληνική ορολογία «έθνος») άρχισε για πρώτη φορά να χρησιμοποιείται με τέτοιο τρόπο, ώστε να συμπεριλαμβάνει και το «χυδαίο» πλήθος (την ευρεία «χθαμαλή» βάση της κοινωνικής πυραμίδας).

greenfeld

Χωρία, όμως, όπως το παραπάνω του Ατταλειάτη («οἱ τῆς πολιτείας ἐπώνυμοι καὶ πάντες οἱ τῆς Ῥωμαίων φυλῆς») δείχνουν περίτρανα ότι όταν οι βυζαντινοί μιλάνε για «ἔθνος/γένος/φυλή Ῥωμαίων» συνυπολογίζουν και το «χυδαίο» πλήθος. Δεν ισχυρίζομαι ότι αυτό από μόνο του αποδεικνύει την ύπαρξη ενός εθνολογικά αφοριζόμενου Ρωμαϊκού έθνους, απλώς τονίζω την άγνοια που δείχνει για το επονομαζόμενο «Βυζάντιο» η συγκεκριμένη άποψη της Greenfeld. Η βυζαντινή ταυτότητα ήταν κοινωνικά συμπερικλείουσα επειδή αμφότερες οι συνιστώσες της (ρωμαϊκή και χριστιανική) ήταν κοινωνικά συμπερικλείουσες. Το περιούσιο «ἔθνος Χριστιανῶν» περιλαμβάνει όλα τα κοινωνικά στρώματα (η κοινωνική θέση δεν παίζει κανέναν απολύτως ρόλο στην χριστιανική ιδεολογία περί σωτηρίας της ψυχής) και οι ρεπουμπλικανικές καταβολές της ρωμαϊκής ταυτότητας διατήρησαν -έστω σαν φραστικό μόνο τύπο- τον μερισμό SPQR = Senātus Populusque Rōmānus = «Η Σύγκλητος και ο Λαός της Ρώμης». Αυτό θα φανεί στα χωρία του Ατταλειάτη που θα παραθέσω παρακάτω.

3) SPQR: Senātus Populusque Rōmānus

Για να δούμε αυτόν τον μερισμό στον Ατταλειάτη.

Κατά την αποστασία του ο Φράγγος μισθοφόρος Ρουσέλιος συνέλαβε τον Καίσαρα Ιωάννη Δούκα (θείο του αυτοκράτορα Μιχαήλ Ζ΄). Ο Ατταλειάτης παραθέτει τα λόγια του Μιχαήλ Ζ΄ προς τον δήμο όταν έμαθε τη σύλληψη του θείου του:

[23.5] Γέγονε μὲν ὁ Ῥουσέλιος μέγας καὶ περιώνυμος λίαν τῷ μεγέθει τοῦ κατορθώματος, χωρῶν δὲ κατευθὺ τοῦ Βυζαντίου τὸν καίσαρα σιδηροδέσμιον εἶχε καὶ πολλοῖς ἀνιαροῖς περιέβαλεν. Ὡς δὲ προσηγγέλη τὸ τοιοῦτον ἀτύχημα τῷ τε κρατοῦντι καὶ τῷ δήμῳ παντί, πολλή τις ἐνέσκηψε μέριμνα πᾶσι τὴν τοῦ Φράγγου ἐπιδημίαν ὕποπτον ἐξ ἐπιβουλῆς ἔνδον οἰομένου τοῦ βασιλεύοντος. Διὸ καὶ καθίσας εἰς τὸν βασίλειον δίφρον, τοιάδε πρὸς τοὺς παρόντας μετὰ πολλῆς τῆς κατηφείας ἐδημογόρησεν:

[23.6] «Ἄνδρες πολῖται καὶ ὅσοι τῆς συγκλήτου βουλῆς, σκυθρωπὴν ἀγγελίαν καὶ οἵαν οὐδεὶς ὑπέμεινεν ἕτερος ἄρτι καταλαβοῦσαν ἐνωτισάμενος, μικροῦ δέω θανεῖν. Ἐγὼ γὰρ εἰμι ὁ Ἰωνᾶς, λοιπὸν ἄρατε με καὶ βάλετε εἰς θάλασσαν, διὰ γὰρ ἐμὰς πράξεις τὰ τοιαῦτα σκυθρωπὰ καὶ χαλεπὰ συναντήματα τοῖς Ῥωμαίοις ἐπισυμβαίνουσιν

«Οἱ Ῥωμαῖοι» στους οποίους συμβαίνουν σκυθρωπά και χαλεπά συναντήματα είναι όλοι όσοι άρχισαν ν΄ανησυχούν («πολλή τις ἐνέσκηψε μέριμνα πᾶσι»), όταν έμαθαν τα νέα. Αυτό το σύνολο «πάντων τῶν Ῥωμαίων» περιγράφεται με τους μερισμούς «ο άρχων και όλος ο δήμος» (τῷ τε κρατοῦντι καὶ τῷ δήμῳ παντί) και ο άρχων/βασιλεύων απευθύνεται στο υπόλοιπο του συνόλου με τον μερισμό «ἄνδρες πολῖται καὶ ὅσοι τῆς συγκλήτου βουλῆς». Το σύνολο «πάντες οἱ Ῥωμαῖοι» περιλαμβάνει όλη την κοινωνική πυραμίδα (αυτοκράτωρ/βασιλεύων, σύγκλητος βουλή, απλοί πολίτες/δήμος).

Αλλού ο Ατταλειάτης γράφει πως ο αποστάτης Νικηφόρος Βασιλάκης, όταν έφτασε στην Θεσσαλονίκη από το Δυρράχιο, έμαθε πως ο Νικηφόρος Βοτανειάτης είχε ήδη «εκλεγεί και αναγορευθεί ομοφώνως παρά πάντων βασιλεύς-αυτοκράτωρ» («καὶ παρὰ πάντων ὁμοῦ αἱρεθεὶς βασιλεὺς αὐτοκράτωρ ἀνηγορεύθη») και, μια γραμμή πιο πάνω, οι «πάντες» ορίζονται με τον μερισμό: «σύγκλητος βουλή» + «σύνοδος (ιερέων)» + «δημοτικοί» (δήμος/απλοί πολίτες).

[35.5] ἄρας ἐκεῖθεν πρὸς τὴν Θεσσαλονίκην ἡπείγετο. Ἤδη δὲ καὶ αὐτοῦ ταύτην καταλαμβάνοντος, φήμη προσήγγισε τούτῳ ὅπως ὁ Βοτανειάτης παρὰ πάσης τῆς συγκλήτου βουλῆς καὶ τῆς συνόδου καὶ τῶν δημοτικῶν καὶ παρὰ πάντων ὁμοῦ αἱρεθεὶς βασιλεὺς αὐτοκράτωρ ἀνηγορεύθη καὶ ὅπως μάχῃ κρατερᾷ νενικηκὼς τὸν Βρυέννιον τῶν ὀφθαλμῶν ἀποστέρησεν,

4) Rēs Pūblica Rōmāna

Η λατινική φράση Rēs Pūblica Rōmāna συνέχισε στην ελληνική γλώσσα κυριολεκτικά μεταφρασμένη ως «τὰ Κοινά τῶν Ῥωμαίων Πράγματα» (Rēs Pūblica, rēs = πράγμα, pūblicus = «κοινός, δημόσιος»). Η φράση «ἡ τῶν Ῥωμαίων Πολιτεία» σήμαινε το ίδιο ακριβώς πράγμα, αλλά δεν ήταν η κυριολεκτική απόδοση της λατινικής φράσης.

Ο Ατταλειάτης γράφει πως ο Μιχαήλ Ζ΄ Δούκας διόρισε τον ενάρετο αρχιερέα Ιωάννη της Σίδης ως διοικητή «τῶν Κοινῶν Πραγμάτων» και πως αργότερα αντικαταστάθηκε από το «λαμόγιο» Νικηφόρο/Νικηφορίτζη που καταγόταν από το θέμα των Βουκελλαρίων, όταν ο τελευταίος διορίστηκε λογοθέτης του δρόμου.

[22.1] Μιχαὴλ τὴν τῶν Ῥωμαίων ἀρχὴν περιεζωσμένος […] Προσελάβετο γὰρ τῶν κοινῶν πραγμάτων διοικητὴν […] ἀρχιερέα μὲν τῆς ἐν Σίδῃ καθολικῆς ἐκκλησίας ὑπάρχοντα, τὴν πρωτοπροεδρίαν δὲ τῶν πρωτοσυγκέλλων ἐπέχοντα Ἰωάννης τοὔνομα, εὐνοῦχον δὲ τὴν κατάστασιν,

[22.2] Ἦν γάρ τις εὐνοῦχος ὀνόματι Νικηφόρος, ἐκ Βουκελλαρίων ἕλκων τὸ γένος, δεινὸς ἐπινοῆσαι καὶ ῥάψαι πράγματα […]

[22.4] Τοῦτον ἐπὶ κακῷ τῆς τῶν Ῥωμαίων ἀρχῆς μεταπεμψάμενος ὁ τὴν βασιλείαν ἐσχηκὼς Μιχαὴλ καὶ μετὰ μικρὸν εἰς τὴν τῶν κοινῶν πραγμάτων διοίκησιν προστησάμενος καὶ λογοθέτην ἀποδείξας τοῦ δρόμου, ταῖς ἐκείνου μαγγανείαις καὶ περινοίαις ἁλώσιμος γέγονεν, […] ἐξώθει μὲν τὸν ἐπιεικέστατον ἄνδρα καὶ λογιώτατον μητροπολίτην της Σίδης τοῦ τὰ κοινά διοικεῖν,

Στο κεφάλαιο που περιγράφει την ανάκτηση της Κρήτης από τον Νικηφόρο Φωκά, ο Ατταλειάτης γράφει πως ο Φωκάς παρέλαβε «τὰ Ῥωμαίων πράγματα» σε δύσκολη κατάσταση (υπερβάλλει τις δυσκολίες της κατάστασης που παρέλαβε ο Φωκάς) εξαιτίας των επιδρομών των Σαρακηνών και των Αράβων που έφταναν μέχρι την Νίκαια (εδώ μάλλον έχει κατά νου τις τουρκικές επιδρομές των ημερών του) και, ήδη πριν στεφθεί βασιλέας, είχε καταφέρει να περιορίσει τους επιδρομείς πέραν τις Κιλικίας και να «ανασώσει» την Κρήτη στην Αρχή των Ρωμαίων.

[28.1] καὶ ὁ βασιλεὺς κῦρις Νικηφόρος ὁ Φωκᾶς, ὃς τὰ Ῥωμαίων πράγματα κατειληφὼς ἐν στενῷ κομιδῇ καὶ ἀπόρῳ περιϊστάμενα τῇ τῶν Σαρακηνῶν καὶ Ἀράβων ἐπιστρατείᾳ, καὶ πρὸ τῆς βασιλείας […] καταστρατηγήσας τῶν έναντίων ἄχρι Νικαίας ληϊζομένων τὴν ἑῴαν καὶ εἰς τὴν τῶν Κιλίκων κατακλείσας αὐτοὺς. Εἶτα καὶ τὴν μεγίστην νῆσον τῆς Κρήτης ἀνασώσας τῇ Ῥωμαίων ἀρχῇ, πρᾶγμα δυσμεταχείριστον τε και δυσκατόρθωτον,

5) Το «έθνος Ρωμαίων» και η «πατρίς» του

Στο κεφάλαιο όπου κάνει τη σύγκριση μεταξύ των «πάλαι» και «νῦν» Ρωμαίων, ο Ατταλειάτης γράφει πως στις ημέρες του οι στρατηγοί είχαν ως μόνο στόχο την «εμπορία προσωπικού κέρδους» κακομεταχειριζόμενοι τους «ὁμοφύλους» τους (και προσεθίζοντας τους στρατιώτες τους να συμπεριφέρονται ως πολέμιοι στην ίδια τους τη χώρα), ενώ οι στρατηγοί θα έπρεπε να είχαν ως στόχο την ευδοξία που προκύπτει από την ευπραγία προς την πατρίδα και το ίδιον έθνος.

[24.2] Τοῖς δὲ νῦν Ῥωμαίοις […] Ὁ δὲ τοῦ στρατοῦ προηγούμενος μὴ προσανέχων τῷ πολέμῳ μηδὲ τῇ πατρίδι νέμειν τὰ ὅσια προαιρούμενος […] πρὸς τὸ κερδαίνειν ὅλον ἑαυτὸν ἐπιτείνει καὶ τὴν στρατηγίαν ἐμπορίαν κέρδους οὐκ εὐπραγίαν τοῦ ἰδίου ἔθνους οὐδ΄ἐυδοξίαν πεποίηται. Τὸ δὲ λοιπὸν πλῆθος ἐκ τῶν ἡγεμόνων τὰς ἀφορμὰς λαμβάνον τῆς ἀδικίας, ἀκαθέκτοις καὶ ἀναισχύντοις ὁρμαῖς τοῦς ὁμοφύλους κακῶς καὶ ἀπανθρώπως μετέρχονται ἁρπάζοντας καὶ βιαζόμενοι τὰ τούτοις προσόντα καὶ τὰ τῶν πολεμίων δρῶντες ἐν τῇ ἱδίᾳ κατοικίᾳ καὶ χώρᾳ,

Η γλώσσα του Ατταλειάτη στο παραπάνω χωρίο, όπου «το έθνος και η πατρίς» παρουσιάζονται ως αντικείμενα δέουσας αφοσίωσης, δεν διαφέρει από τη γλώσσα του νεωτερικού εθνικισμού.

Όταν αναφέρεται στους Φαβίους της Παλαιάς Ρώμης ως «ένδοξους προγόνους» του Βοτανειάτη, ο Ατταλειάτης γράφει πως «οι παλαιοί στρατηγοί» ~ «οι ευγενέστατοι Ρωμαίοι εκείνου του καιρού» αγωνίζονταν για την «εύκλεια» (~ ευδοξία), την επίδειξη της ανδρείας τους (~ευπραγία)  και «για την σωτηρία και λαμπρότητα της πατρίδας τους».

Αναφέρει το ρομαντικό (και μάλλον επινοημένο από τον Πολύβιο περιστατικό) όπου ο Σκιπίων ο Αφρικανός (κατακτητής της Αφρικής/Καρχηδόνας) δάκρυσε μόλις εκπόρθησε την Καρχηδόνα, λέγοντας πως ίσως θα έρθει κάποτε η ώρα που και η δική μας πατρίδα θα πέσει ύστερα από δεινές πολιορκίες. Ό Ατταλειάτης προσθέτει το σχόλιο πως «οἱ παλαιοὶ στρατηγοὶ» έδειχναν μεγάλη φροντίδα «ὑπὲρ τῆς σφῶν πατρίδος». Στο χωρίο αυτό ο Ατταλειάτης μπέρδεψε τον Σκιπίωνα Αιμιλιανό (ή Αφρικανό τον Νεώτερο/Ελάσσονα) που υποτίθεται ότι είπε αυτά τα λόγια στην άλωση της Καρχηδόνας κατά τον Τρίτο Καρχηδονικό Πόλεμο (146 π.Χ.), με τον Σκιπίωνα τον Αφρικανό (τον Πρεσβύτερο/Μείζονα Αφρικανό) που νίκησε τον Αννίβα στη μάχη της Ζάμας (202 π.Χ.) λήγοντας τον Δεύτερο Καρχηδονικό Πόλεμο.

[27.9] Ἐκ τούτων [τῶν Φαβίων] καὶ ὁ Ἀφρικανὸς Σκηπίων, ὁ τὸν ἀκαταμάχητον ἐκεῖνον Ἀννίβαν τὸν καὶ αὐτὴν τὴν Ῥώμην πολιορκῆσαι μέλλοντα περιφανῶς τροπωσάμενος καὶ τὴν πόλιν ἐκείνου τὴν Καρχηδόνα […] καταστρεψάμενος […] ἀλλὰ καὶ δακρύων πληρῶσαι τοὺς ὀφθαλμούς, ἐνθυμηθέντος τὸ ὁμηρικὸν ἐκεῖνο ἔπος, καὶ γλώσσῃ περιλαλεῖν τὸ «ἔσσεται ἧμαρ ὅταν ποτ΄ὁλώλῃ Ἴλιος ἱρή»καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ διερωτώμενος τοῦ χάριν τοῦτο λαλεὶ, ἀπεκρίνατο ὡς «Ἔσται καιρός ποτε ὅταν ἴσως καὶ ἡ πατρίς ἡμῶν πολιορκίας περιπέσῃ δεινοῖς.» Οὔτως οἱ παλαιοὶ στρατηγοὶ τὰς τοῦ μέλλοντος εὐλαβοῦντο τύχας καὶ τοσαύτην φροντίδα ὑπὲρ τῆς σφῶν πατρίδος ἐτίθεντο.

Όταν περιγράφει τον έτερο Φάβιο Λούκιο Αιμίλιο Παύλο τον Μακεδονικό (κατακτητή της Μακεδονίας), ο Ατταλειάτης παραποιεί την ιστορία (για να αντιπαραβάλει τους «πάλαι» στους «νῦν» αισχροκερδαίνοντες Ρωμαίους στρατηγούς) γράφοντας πως ο Αιμίλιος Παύλος έφερε στο δημόσιο ταμείο της Ρώμης τον «περσικό πλούτο» που είχαν φέρει στη Μακεδονία οι Μακεδόνες, χωρίς να κρατήσει τίποτε για τον εαυτό του. Και συμπληρώνει γράφοντας πως οι ευγενέστατοι Ρωμαίοι εκείνου του καιρού πολεμούσαν όχι για την απόκτηση πλούτου, αλλά για την εύκλεια, την επίδειξη της ανδρείας τους και τη σωτηρία και λαμπρότητα της πατρίδας τους.

[27.11] Ἐκ τούτων [τῶν Φαβίων] ὁ Αἰμίλιος Παῦλος, ὅς τὸν Μακεδόνων βασιλέα Περσέα καλούμενον, ἀπόγονον δὲ τοῦ Μεγάλου Ἀλεξάνδρου τυγχάνοντα, πολέμῳ νικήσας δι΄ἡμερῶν εἴκοσι, τοῖς Ῥωμαίοις ὑποχείριον σὺν γυναιξὶ καὶ τέκνοις ἀπέδειξε καὶ τὸν περσικὸν πλοῦτον ἐντεῦθεν συναγαγών, οὐδὲ μέχρι καὶ ἐκπώματος χρυσοῦ ἤ ἀργύρου εἰς τὸν ἴδιον βίον εἰσήγαγεν, ἀλλὰ πάντα τῇ πόλει καὶ τῷ φίσκῳ προσήνεγκε, […] Οὐ γὰρ πρὸς ἀργυρίου καὶ πλούτου ἐπίκτησιν οἱ εὐγενέστατοι Ῥωμαῖοι τοῦ κατ’ἐκεῖνο καιροῦ ἠγωνίζοντο, ἀλλὰ δι΄εὔκλειαν μόνην καὶ ἀνδρείας ἐπίδειξιν καὶ τῆς ἰδίας πατρίδος σωτηρίαν τε και λαμπρότητα.

6) Η translatio Urbis

Στο κεφάλαιο όπου περιγράφει την επινοημένη καταγωγή του Βοτανειάτη από τους Φωκάδες, τον Μεγάλο Κωνσταντίνο και, εν τέλει, από τους Φαβίους, ο Ατταλειάτης αναφέρει και την translatio Urbis = μεταφορά της Πόλεως που επιτέλεσε ο Μέγας Κωνσταντίνος, δηλαδή την μεταφορά της «ἀρχῆς τῶν Ῥωμαίων» από την «Παλαιά/Πρεσβυτέρα Ρώμη» στη «Νέα Ρώμη» (Κωνσταντινούπολη). Ο Κωνσταντίνος πήρε μαζί του στη Νέα Ρώμη τους αξιολογότερους των ευπατριδών και τιμίων και τους έκτισε οίκους «κατὰ τὴν ἐμφέρειαν» των πολυτελών οίκων που είχαν «ἐν τῇ παλαιᾷ Ῥώμῃ».

[27.7] κατηγμένους αὐτοὺς ἀπὸ τοῦ τρισμάκαρος καὶ μεγάλου Κωνσταντίνου, τοῦ πάντων βασιλέων ὑπέρτερον ἐσχηκότος κράτος […] ὡς καὶ ἰσαπόστολον λογισθῆναι καὶ τῆς Χριστιανῶν ἀμωμήτου πίστεως κρηπῖδα τελεσθῆναι καὶ πρόβολον. Οὗτος γὰρ ἀπὸ τῆς πρεσβυτέρας Ῥώμης μεταθεὶς τὴν βασιλείαν εἰς τὸ Βυζάντιον […] τοὺς ἀξιολογωτέρους τῶν εὐπατριδῶν καὶ τιμίων ἐν ταύτῃ τῇ Νέᾳ Ῥώμῃ μεθ΄ἑαυτοῦ παραλαβών, μετῴκισε τε καὶ συμπολίτας ἑαυτοῦ ἀπειργάσατο, λαμπρὰς οἰκίας τούτοις ἐπιδειμάμενος κατὰ τὴν ἐμφέρειαν τῶν ἐν τῇ παλαιᾷ Ρώμῃ πολυτελῶς κατεσκευασμένων οἴκων.

7) Ο παραστρατημένος Περιούσιος Λαός και η σωφρονιστική Θεία Νέμεσις

Σε πολλά σημεία ο Ατταλειάτης χρησιμοποιεί την ρητορική του «Χριστώνυμου Λαού» που είναι «περιούσια κληρονομιά του θεού». Ο λαός υφίσταται τους σεισμούς, τις βάρβαρες επιδρομές και τα υπόλοιπα πλήγματα της εποχής του Ατταλειάτη ως θεία τιμωρία, επειδή έχει ξεστρατήσει και οι άρχοντές του κοιτούσαν μόνο να συλλέξουν «άδικο και θεομισές κέρδος εκ του πονηρού». Η θεία τιμωρία (θεήλατος ὀργή, θεία νέμεσις, θεῖος χόλος, θεία ἀνεξικακία, θεία ἐπιτίμησις), συμπληρώνει ο Ατταλειάτης, δεν έχει σκοπό να αφανίσει το «Περιούσιο Γένος», αλλά να το συνετίσει/σωφρονίσει, ώστε να επανέλθει στον σωστό δρόμο (ἐπιστρέψαι πρὸς τὰ βελτίονα). Συχνά ο Ατταλειάτης ερμηνεύει την «δυσβουλία» (= «λήψη κακών αποφάσεων», μία λέξη κλειδί στον Ατταλειάτη) της εποχής του ως «θεοβλάβεια», δηλαδή θεόσταλτη τρέλα/μανία. Αφού γράφει ότι οι Χριστιανοί της εποχής του έγιναν «τῶν ἀρετῶνἔκπτωτοι», προσθέτει την φράση από το Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο [12:47] «Ὁ εἰδῶς τὸ θέλημα τοῦ κυρίου αὐτοῦ καὶ μὴ ποιῶν, δαρήσεται πολλάς» («ο δούλος που γνωρίζει το θέλημα του κυρίου του και δεν το ποιεί, τρώει πολύ ξύλο»).

[24.1] Τί τούτου γένοιτ΄ἄν διαδηλότερον θεοβλαβείας ὑπόδειγμα; […] ὧν μὲν ἐκ θείου χόλου τοῖς ἁμαρτανομένοις σφοδρῶς ἐπαναπτομένου, ὧν δὲ ἀπὸ βουλευμάτων γλίσχρων καὶ ἀγεννῶν καὶ ἀνοικείων τοῖς πράγμασιν, […] ἀβούλως καὶ προπετῶς είς πολέμους μεγάλουςκ αὶ κινδύνους, μὴ πρότερον τὸν Θεὸν ἱλεωσάμενοι, τὰς ῥωμαϊκὰς δυνάμεις εἰσάγουσι, καὶ πάσχοντες κακῶς καὶ ἡττώμενοι ἀπηνῶς, αἴσθησιν οὐ λαμβάνουσι τῆς ἐκ τοῦ θείου νεμέσεως.

[24.4] ἀλλὰ τὸ πᾶν εἰς τὸ κέρδος τοῦ βουλεύματος καταντᾷ, κἄν ἱερὰ βεβηλῶνται κἄν ἄνθρωποι βλάπτωνται, κἀκεῖνο προέχουσιν ἐν τοῖς βασιλείοις οἱ τὰς προφάσεις τοῦ ἀδίκου καὶ θεομισοῦς κέρδους ἐκ πονηρίας συλλέγοντες, […] Διαταύτα τὴν τῶν γινομένων ἐν τοῖς Ῥωμαίοις καταστροφὴν ἐς αὐτὴν ἀναφέρω τὴν ἐκ τοῦ θείου νέμεσιν καὶ τὴν ἐκ τῆς ἀδεκάστου γνώμης ἀπόφασιν. […] Ἡ γὰρ ἀληθὴς καὶ ἀμώμητος πίστις ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν, ἐπεὶ τῶν ἀρετῶν τυγχάνομεν ἔκπτωτοι, κατάγνωσις μᾶλλον ἐστι καὶ κατάκρισις, καθὼς καὶ τῷ θείῳ νόμῳ τῶν ἐντολῶν δοκεῖ φάσκοντι: «Ὁ εἰδῶς τὸ θέλημα τοῦ κυρίου αὐτοῦ καὶ μὴ ποιῶν, δαρήσεται πολλάς.» [Κατά Λουκά, 12:47]

Αναφερόμενος στους σεισμούς («κλόνος») γράφει πως η θεία επιτίμηση και παίδευση δεν έχει σκοπό την καταστροφή του περιούσιου γένους (του «ἁγίου ἔθνους» και της «Χριστοῦ ποίμνης» που είναι η κληρονομιά του θεού), αλλά τον σωφρονισμό (επιστροφή προς τα βελτίονα). Ο κόσμος ικέτευε το Θεό να προσέξει την κληρονομιά του και να τους στείλει έναν άνδρα που θα διορθώσει τις τύχες των Ρωμαίων. Εδώ Ῥωμαῖοι = «κληρονομία Θεοῦ (= περιούσιον γένος)». Ο Θεός -υποτίθεται- ότι έστειλε στο ταλαιπωρημένο ποίμνιό του (οι «κάμνοντες Ὀρθόδοξοι») τον Νικηφόρο Βοτανειάτη, ο οποίος υπενθύμισε στους αποστάτες στρατηγούς και τους εξεγερθέντες Βαράγγους που κατανίκησε πως ήταν θεόσταλτος.

[15.2] θεοσημίας ἔργον ὁ κλόνος, εἰς ἀναστολὴν καὶ παίδευσιν τῶν ἀνθρωπίνων ὁρμῶν,καὶ τῆς θείας ἀνεξικακίας ἡ ἐπιτίμησις, ἐφ΄ᾦ μὴ ἄρδην ἀπολέσθαι τὸ γένος ἀλλ΄ἐπιστρέψαι πρὸς τα βελτίονα.

[27.1] Ἤσχαλλον πάντες καὶ ἐδυσχέραινον καὶ διηνεκῶς ἐποτνιῶντο πρὸς τὸν Θεὸν ἐπιβλέψαι πρὸς τὴν αὐτοῦ κληρονομίαν διαπαντός ἱκετεύοντες καὶ προχειρίσασθαι ἄνδρα, […] ἅμα δὲ καὶ τὰς τύχας τῶν Ῥωμαίων πρὸς τὸ εύθυμότερον ἐπαναγαγεῖν φρονήσει καὶ γενναιότητι καὶ φιλοτίμῳ καὶ φιλοίκτῳ ψυχῇ.

[27.2] ὁ Βοτανειάτης […] βοηθήσαι τοῖς κάμνουσιν ὀρθοδόξοις, δι΄οὓς Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν τὸ οἰκεῖον αἷμα ἐξέχεε, ζηλωτὴς διαπυρώτατος γίνεται καὶ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τίθησιν ὑπὲρ τῆς τοῦ Χριστοὺ ποίμνης καὶ τοῦ ἁγίου ἔθνους αὐτοῦ.

Ο Νικηφόρος Βοτανειάτης αφού κατέστειλε την εξέγερση των Βαράγγων, που θα περιγράψω παρακάτω, τους είπε πως έχοντας λάβει την ηγεμονία «ἐκ Θεοῦ» μπορεί να νικήσει πολλές μυριάδες ανδρών:

[35.2] παντὶ μὲν πλήθει τῶν σωματοφυλακούντων βαρβάρων τιμωρίαν οὐκ ἐπεστήριζε […] ὡς οὐκ ἄν αὐτὸν ζητοῦσαι περιτρέψαι δυνηθεῖεν πολλαὶ μυριάδες ἀνδρῶν ἐκ Θεοῦ λαβόντα τὴν ἡγεμονίαν.

Τα ίδια είπε και στον αποστάτη Βρυέννιο, αφού τον τύφλωσε, λίγο πριν τον διαπομπεύσει (σε έμενα δόθηκε το κράτος από τον Θεό και όλοι στην βασιλεύουσα ακολούθησαν την θεία ψήφο):

[34.9] τῷ βασιλεὶ ὁ Βρυέννιος τοὺς ὀφθαλμοὺς ἔχων διάβροχους τῷ αἵματι […] παρ΄αὐτοῦ ὠνειδίσθη, ἔφη γὰρ πρὸς αὐτὸν:

«Ὦ δυσμείλικτε καὶ δυστυχέστατε ἄνθρωπε […] Ἐμοὶ μὲν γὰρ τὸ κράτος θεόθεν ἐπεψηφίσθη καὶ τῇ θείᾳ ψήφῳ πάντες οἱ τῆς βασιλευούσης ἀκολουθήσαντες,»

8) Η θεωρία «καθολικής αρετής» του Ατταλειάτη

Στην Ιστορία του ο Ατταλειάτης διαρωτήθηκε γιατί, από τη μια, οι αλλόθρησκοι πληθυσμοί όπως οι πάλαι Ρωμαίοι και οι Σελτζούκοι Τούρκοι είχαν τέτοιες επιτυχίες ενώ, από την άλλη, οι Χριστιανοί νυν Ρωμαίοι είχαν τέτοιες αποτυχίες. Ο Ατταλειάτης έλυσε το ερώτημα με μια θεωρία περί καθολικής αρετής. Υπάρχει μια τριάδα βασικών πανανθρώπινων αρχών (σεβασμός του δικαίου, διατήρηση των πάτριων νομίμων και ευγνωμοσύνη προς τον Δημιουργό Θεό για κάθε ευτύχημα) και ο Θεός ευνοεί αυτούς που τηρούν αυτές της αρχές, χωρίς να λαμβάνει υπόψη την θρησκεία του κάθε πληθυσμού. Οι μη χριστιανικοί λαοί της ανθρώπινης ιστορίας που αποδείχτηκαν επιτυχείς, χωρίς να τις έχουν διδαχθεί εφάρμοζαν αυτές τις αρχές λόγω φυσικής προδιαθέσης και, κατά συνέπεια, κέρδισαν «ἐν ἀγνοίᾳ» τους την εύνοια του Θεού.

Διατύπωση της θεωρίας:

[24.4] ὅτι τοῖς ἔθνεσι τιμᾶσθαι τὸ δίκαιον λέγεται καὶ συντηρεῖσθαι τὰ πάτρια νόμιμα τούτοις ἀπαρεγχείρητα καὶ πᾶσαν τὴν εὐτυχίαν ἐκ τοῦ δημιουργοῦ καταπτᾶσαν αὐτοῖς συνεχῶς ἐπιλέγουσιν, ἅπερ κοινὰ πᾶσι τοῖς ἀνθρώποις εἰσὶ προτερήματα καὶ παρὰ πάσης ἀπαιτοῦνται θρησκείας.

Εφαρμογή της θεωρίας στους πολυθεϊστές «Πάλαι Ρωμαίους» που με την «φυσική μεγαλοφροσύνη» τους αντιστάθμισαν το ότι δεν είχαν ακόμα λάβει το λόγο και τη νομοθεσία του Θεού, καταφέρνοντας παρά ταύτα να δείξουν την δέουσα ευσέβεια.

[24.1] Ἀλλ΄ οἱ πάλαι Ῥωμαῖοι οὐχ΄ οὕτω ποιοῦντες τὰς φοβερὰς ἐκείνας καὶ μάχας καὶ στρατηγίας κατώρθουν, ἀλλὰ καίπερ τὴν ἐκ τοῦ Θεοῦ λόγου καὶ τῆς ἐκ τῆς ἀρρήτου καὶ ὑπερφυοῦς σαρκώσεως αὐτοῦ καὶ κατὰ τόνδε τὸν κόσμον συναναστροφῆς νομοθεσίαν μηκέτι λαβόντες ἐπὶ τὸ σέβειν τὰ θεῖα καὶ ἀρετῆς ἀντιποιεῖσθαι καὶ τοὺς τῆς ἀγαθοεργίας νόμους καὶ εὐσεβείας καὶ καθαρότητος ἐκθύμως τηρεῖν, ὅμως τῇ φυσικῇ μεγαλοφροσύνῃ πρὸς τὰς τούτων παρατηρήσεις νουνεχῶς ἐπαιδεύοντο.

Στην πρώτη ανάρτηση παρέθεσα την εφαρμογή της θεωρίας αυτής στους μουσουλμάνους Σελτζούκους Τούρκους που αποδείχτηκαν νικητές στο Μαντζικέρτ εξαιτίας της ευσέβειάς τους και της ενάρετης ηγεσίας του Αλπ Αρσλάν που «ἀνεπαισθήτως ποιεῖ τὸν θεῖον νόμον ἐκ φυσικῆς καὶ ἀγαθῆς διαθέσεως.» Ξαναπαραθέτω τα χωρία:

[20.25] Οὕτως ἀνθρωπίνως καὶ νουνεχῶς τὸ προτέρημα τῆς νίκης οἱ Τοῦρκοι ἐδέξαντο, μήτε μεγαλαυχήσαντες, οἷα φιλεῖ περὶ τὰς εὐτυχίας ὡς ἐπίπαν περιπολεῖν, μήτε τῇ οἰκείᾳ δυνάμει τὸ γεγονὸς ἐπιτρέψαντες ἀλλὰ τὸ πᾶν τῷ Θεῷ ἀναφέροντες, ὡς μεῖζον ἢ κατὰ τὴν ἑαυτῶν ἰσχὺν ἀποτελέσαντες τρόπαιον.

[20.26] ὁπότε καὶ ἡ τοῦ Θεοῦ κρίσις μετὰ τῶν ἄλλων κἀνταῦθα δικαία καὶ ἀρρεπὴς κατεφάνη, οὐ γὰρ οἱ ἄλλοι μόνον ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ὁ ἁλωθεὶς βασιλεὺς ἄξιον εἶναι νικᾶν αὐτὸν [τὸν Σουλτάνον], εἰ νόμον μὴ ἔχων ἀγαπᾶν τοὺς ἐχθρούς, ἀνεπαισθήτως ποιεῖ τὸν θεῖον νόμον ἐκ φυσικῆς καὶ ἀγαθῆς διαθέσεως.

Αντιθέτως, ο «περιούσιος λαός» των Ρωμαίων ταλαιπωρείται επειδή, όντας πια «τῶν ἀρετῶνέκπτωτος», ΔΕΝ εφαρμόζει τον θείο νόμο που έχει διδαχθεί (σε αντίθεση με τους επιτυχείς αλλόθρησκους λαούς που δεν τον έχουν διδαχθεί, αλλά τον εφαρμόζουν «ἐν ἀγνοίᾳ» τους). Γι΄αυτό παραθέτει σε αυτό το σημείο ο Ατταλειάτης το χωρίο από το Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο [12:47] πως « εἰδῶς τὸ θέλημα τοῦ κυρίου αὐτοῦ καὶ μὴ ποιῶν, δαρήσεται πολλάς.»

9) «Αλλόφυλοι/αλλογενείς» και «ομόφυλοι/ομογενείς»

Επειδή τα ρωμαϊκά στρατεύματα είχαν προσεθιστεί από τους διεφθαρμένους στρατηγούς τους να κακομεταχειρίζονται τους ομόφυλούς τους, αντί για ευχές εισέπρατταν τις «παλαμναιότατες» κατάρες («ἀραί») των ομογενών τους, γιατί οι κακομεταχειρισμένοι πληθυσμοί πίστευαν ότι η ήττα των Ρωμαίων στρατιωτών θα επέφερε ανακούφηση σε όλες τις κώμες, χώρες και πόλεις των Ρωμαίων.

[24.3] Τοῖς δὲ νῦν Ῥωμαίοις […] Τὸ δὲ λοιπὸν πλῆθος ἐκ τῶν ἡγεμόνων τὰς ἀφορμὰς λαμβάνον τῆς ἀδικίας, ἀκαθέκτοις καὶ ἀναισχύντοις ὁρμαῖς τοὺς ὁμοφύλους κακῶς καὶ ἀπανθρώπως μετέρχονται […] ἀφ΄ὧν αἱ παλαμναιόταται τούτοις ἀραὶ παρὰ τῶν ὁμογενῶν ἐπιφέρονται, ὡς τῆς ἥττης αὐτῶν ἄνεσιν παρεχομένης πάσαις ταῖς τῶν Ῥωμαίων κώμαις καὶ χώραις καὶ πόλεσι,

Ως ένδειξη «θεοβλαβείας και μανίας» ο Ατταλειάτης αναφέρει το ότι οι Ρωμαίοι αλληλοσπαράττονται και μάχονται μανιωδώς στους ομόφυλους πολέμους καταφρονώντας τον θάνατο ενώ, την ίδια στιγμή, στους αλλόφυλους πολέμους συμπεριφέρονται ως δειλοί και ανάλκιδες, εγκαταλείποντας τη μάχη πριν καν αυτή αρχίσει.

[24.5] ἢ τὸ γε ἀληθέστερον εἰπεῖν, θεοβλαβείας καὶ μανίας, ὅτι κατ΄ἀλλήλων λυττῶντες καὶ ἀκρατῶς τοῖς ὁμοφύλοις μαχόμενοι καὶ θανάτου καταφρονοῦντες, ἐν τοῖς ἀλλοφύλοις πολέμοις δειλοὶ καὶ ἀνάλκιδες καὶ πρὸ πολέμου νῶτα διδοῦντες φαινόμεθα.

Όταν ο Νικηφόρος Βρυέννιος έφτασε στην γενέτειρά του Αδριανούπολη, πλήθος Πατζινάκων εισέβαλε στο θέμα Μακεδονίας και ο Βρυέννιος αναγκάστηκε να ταμπουρωθεί στην Αδριανούπολη, η οποία πολιορκήθηκε από τους βάρβαρους. Ο Ατταλειάτης γράφει πως ο Βρυέννιος παρέμεινε κρυμμένος εντός των τειχών της Αδριανουπόλεως «ὥσπερ τις πτὼξ ἐν ὕλῃ» (σαν τον κυνηγημένο λαγό που κρύβεται στο δάσος) και δεν έκανε τίποτε το γενναίο εναντίον των αλλόφυλων αντιπάλων του (Πατζινάκοι) ενώ, την ίδια στιγμή, συνέχισε να παριστάνει τον καμπόσο στους ομόφυλους (Ρωμαίοι) αντιπάλους του.

[32.6] οἱ δὲ Πατζινάκοι τὴν τῶν Μακεδόνων ἀποστασίαν ἰδίαν εὐπραγίαν καὶ εὔνοιαν λογισάμενοι, μετὰ πλήθους οὐκ ἐλαχίστου τῇ Ἀδριανουπόλει προσήγγισαν καὶ ταύτην περικαθίσαντες, τὸν παρὰ τῶν Μακεδόνων προχειρισθέντα βασιλέα πατάξειν ἠπείλουν μετὰ τῶν συναραμένων καὶ συνδραμόντων αὐτῷ, […] Ὁ δὲ Βρυέννιος ἐν πλήθει καὶ ἀγερωχίαις τὸ πρόσθεν καυχώμενος, ἀγενὴς ἐφάνη πρὸς τοὺς βαρβάρους καὶ ἄτονος καὶ τὸ τεῖχος τῆς τοῦ Ἀδριανοῦ καταφυγὴν εἶχε μόνην, οὐ τὴν τῶν ὅπλων ἀντίθεσιν, […] τοῖς Πατζινάκοις ἀντίλυτρον δέδωκεν […] καὶ τοῦτον τὸν τρόπον ἀπαναστῆναι τοὺς Πατζινάκους ἐκ τῆς πολιορκίας διέθετο. […] πρὸς μὲν τοὺς ἐναντίους καὶ ἀλλοφύλους οὐδὲν γενναῖον ἐπιδειξάμενος, ἀλλ΄ ὥσπερ τις πτὼξ ἐν ὕλῃ, οὕτως ἐν τοῖς τείχεσι τῆς Ἀδριανουπόλεως κρυπτόμενος, πρὸς δὲ τοὺς ὁμοφύλους ἐπιγαυρούμενος ἀκρατῶς καὶ πολυειδεῖς ἀπαιτήσεις καὶ τιμωρίας κατασκεδάζων αὐτῶν

Μια μοίρα των εσπερίων στρατευμάτων από την Αδριανούπολη ξεκίνησε για την Κωνσταντινούπολη με σκοπό να συζητήσει με τους ιθύνοντες την στέρηση του «οψωνιασμού» (= πληρωμή/ανεφοδιασμός) της. Οι περι τον βασιλέα προτίμησαν να στείσουν ενέδρα στους ομόφυλούς τους και να τους εξοντώσουν, από το να συζητήσουν μαζί τους.

[26.7] Μοῖρα δὲ τις τῶν ἑσπερίων στρατευμάτων ἐξ Ἀδριανουπόλεως ἄρασα τῷ βασιλεῖ προσελήλυθεν εἰπεῖν τε καὶ ἀκοῦσαι παρ΄αὐτοῦ σπεύδουσα τὴν τῶν ἐπιζητουμένων αὐτοῖς ἀπόκρισιν, ἐπενεκάλουν γὰρ στέρησιν τῶν στρατιωτικῶν ὀψωνίων καὶ κακοπαθείας τινὰς ἐξ ἀπρονοησίας τῶν κρατούντων καὶ ἀπληστίας. Οἱ δὲ περὶ τὸν βασιλέα ἀδίκως αὐτοὺς μετελθόντες, στρατιωτικὸν τι πλῆθος εἰς ἐνέδραν αὐτῶν προητοίμασαν […] καὶ οἱ περιχυθέντες τοὺς ὁμοφύλους σφοδρῶς καὶ πολεμίως κατῄκιζον.

10) Οι αυτόμολοι Κουτουλμούσιοι Τούρκοι

Για το πραξικόπημά του ο Βοτανειάτης στρατολόγησε και Τούρκους που είχαν για αρχηγούς τους αδελφούς Κουτουλμουσίους  Σουλεϊμάν και Μανσούρ (γιοι του ευγενούς Σελτζούκου Qutulmush που ήταν συγγενής του σουλτάνου Αλπ Αρσλάν), οι οποίοι είχαν αποστατήσει κατά του Σουλτάνου των Σελτζούκων. Ο Ατταλειάτης δεν μπορεί να το γράψει επειδή κάνει προπαγάνδα υπέρ του Βοτανειάτη, αλλά το αντάλλαγμα της στρατιωτικής βοήθειας ήταν λίγο πολύ η παράδοση της Νίκαιας στους Κουτουλμούσιους. Η μονή Κουτλουμουσίου στο Άγιον Όρος ιδρύθηκε λίγο αργότερα από εκχρισιανισμένο μέλος της οικογένειας.

Οι Καλδέλλης-Κράλλης γράφουν:

[σλσ 607-8, υποσημ. #313]

A Seljukid family, related to the family of Alp Arslan (Koutloumous was a cousin of Tughril Beg, and Süleyman and Mansur were two of his sons). A member of this family was responsible for the foundation of the Athonite monastery of Koutloumousiou, bearing the family name. Botaneiates basically gave them Nikaia in exchange for their help.

Η προπαγάνδα του Ατταλειάτη θέλει τους Κουτουλμούσιους αδελφούς να «αυτομολούν» στον Βοτανειάτη έχοντας μείνει «κατάπληκτοι» από την μεγαλοφροσύνη του. Και από τη στιγμή που ο στρατός του Βοτανειάτη ήταν σύμμικτος, περιέχοντας Ρωμαίους και Τούρκους, ο Ατταλειάτης γράφει ότι οι Τούρκοι άλλαξαν χαρακτήρα «καὶ τοῖς σὺν αὐτῷ Ῥωμαίοις ὁμονοῆσαι καὶ μιᾶς γενέσθαι συμφυΐας καὶ δεσποτείας» και πως πραγματοποιήθηκε η προφητεία που θέλει «πρόβατον μετὰ λύκων συμβοσκηθήσονται καὶ παρδάλεις μετὰ ἐριφίων» (Ησαΐας, 11:6).

[27.5] ὁ νέος οὗτος δεσπότης καὶ βασιλεὺς καὶ πρῶτον μὲν καταπλήττει τοὺς Οὔννους ἅπαντας ὅσοι τὴν ἑῴαν κατέτρεχον καὶ θάμβους καὶ ἀπορίας πληροῖ καὶ ἤρξατο συρρεῖν ἐπ΄αὐτὸν πλεῖστον ὅσον τουρκικὸν πλῆθος ἐν δουλικῷ τῷ φρονήματι. Παρῆσαν γὰρ τούτῳ αὐτόμολοι τὴν τε δουλείαν ὁμολογοῦντες καὶ τὴν πρὸς αὐτὸν ὁμιλίαν καὶ τὴν αὐτοῦ θέαν εὐεργεσίαν μεγίστην εἶναι κατατιθέμενοι.

[32.12] Διὸ καὶ τινες τῶν εὐπατριδῶν τῆς Περσίδος ἀδελφοὶ κατὰ σάρκα καὶ φύσιν ὑπάρχοντες καὶ τὴν τοῦ Κουτλουμούση ἐπωνυμίαν ἐκ πατρῴας προσηγορίας ἐφέλκοντες, τῆς σουλτανικῆς δὲ μερίδος καὶ ἐξουσίας ἀντιποιούμενοι καὶ τῷ ἐθνάρχῃ τῶν Οὔννων ἀντιταττόμενοι καὶ κατὰ τοῦτο τῇ Ῥωμαίων προσφοιτήσαντες γῇ καὶ κράτος ἑαυτοῖς ἀντίθετον ἐκείνῳ περιποιούμενοι, προσῆλθον αὐτῷ κατὰ Νίκαιαν. Καὶ ὅπερ ἂν οὐδενὶ βασιλεῖ τῶν Περσὠν, γένους ὄντες βασιλικοῦ, οὔτε Ῥωμαίων κατεδέξαντο πρᾶξαι, τοῦτο πρὸς αὐτὸν παραδόξως ἀπέδειξαν, γόνυ τε κλίναντες καὶ προοδοποιεῖν αὐτῷ τὴν εἰς τὴν βασιλίδα ὁδοιπορίαν σὺν πολλῇ πεποιθήσει διασημαίνοντες. […] καὶ τῆς αὐτοῦ βασιλείας ἐραστὰς ἀπειργάσατο, ὡς καὶ ἄλλους, ὃ δὴ λέγεται, γενέσθαι ἐξ ἄλλων καὶ τοῖς σὺν αὐτῷ Ῥωμαίοις ὁμονοῆσαι καὶ μιᾶς γενέσθαι συμφυΐας καὶ δεσποτείας. Τότε γὰρ πεπλήρωται τὸ προφητικόν, ὅτι πρόβατον μετὰ λύκων συμβοσκηθήσονται καὶ παρδάλεις μετὰ ἐρίφων.

Ωστόσο, παρά την «μεταμόρφωση» των Τούρκων, ο Ατταλειάτης συνεχίζει σταθερά να διακρίνει τους ακόλουθους του Βοτανειάτη σε Ρωμαίους και Τούρκους/εθνικούς. Στο χωρίο [33.5] ο Ατταλειάτης διακρίνει την «εθνική μερίδα» (οι Κουτουλμούσιοι Τούρκοι αδελφοί και το «ουννικό» πλήθος τους) από την [ρωμαϊκή] μερίδα των «πολιτών και στρατιωτών».

[33.5] Ἀλλ΄ἐπὶ μὲν τῶν πολιτῶν καὶ τῶν σὺν αὐτῷ κἀν τῇ βασιλευούσῃ προϋπόντων στρατιωτῶν τὰ τοιαῦτα ἐτερατουργοῦντο καὶ ξενοτρόπως ἐπράττοντο. Ἐπὶ δὲ τῆς ἐθνικῆς μερίδος ὑστέρει τὸ κατορθούμενον; Οὐ μὲν οὖν, ἀλλ΄ ἐπ΄ἐκείνων μᾶλλον τὰ βραβεῖα προσεπετείνοντο. Οἱ γὰρ Κουτουλμούσιοι Τοῦρκοι μετὰ πλήθους οὐννικοῦ ἐν Χρυσοπόλει κατασκηνούμενοι,

Οι δυνάμεις με τις οποίες ο Αλέξιος Κομνηνός νίκησε (για λογαριασμό του Βοτανειάτη) το στρατό του αποστάτη Νικηφόρου Βρυέννιου στη μάχη της Γαλαβρύης περιελάμβαναν ρωμαϊκές δυνάμεις από την Κρήτη και τους Κουτουλμούσιους Τούρκους. Κατά τη διάρκεια της μάχης ο Κομνηνός έστειλε τους Τούρκους να καθηλώσουν με τα τόξα τους τις δυνάμεις του Βρυέννιου και, αφού το έκαναν, οι Τούρκοι μαζί με τους συμπολεμούντες Ρωμαίους πέτυχαν την υποχώρηση των εναντίων.

[34.4] Ἀλλ’ ὁ βασιλεὺς τὰ πρὸς τὸν πόλεμον ἐξαρτύων καὶ πάντα κατὰ λόγον καὶ τρόπον συνέσεως καταρτίζων ἐν τῷ ἀσφαλεὶ καὶ δυνάμεις ῥωμαϊκὰς ἐκ Κρήτης συναθροίσας εἰς τὸ πρὸ τῆς Πόλεως πεδίον καὶ Τούρκους διαπεραιωσάμενος καὶ καταριθμήσας τοῖς ἑαυτοῦ στρατιώταις, […] ἀρχηγὸν τοῦ πολέμου προχειρίσασθαι διεσκέπτετο. Ἱκανώτατος δὲ ὤν συμβαλεῖν τὸ δέον καὶ κατανοήσασθαι ἄνθρωπον, ὁ Βοτανειάτης τὸν νωβελλίσιμον Ἀλέξιον τὸν Κομνηνόν […] ἄξιον τῆς ἡγεμονίας ἔκρινε καὶ δομέστικον τοῦτον προχειρισάμενος μετὰ τῶν αὐτοῦ δυνάμεων ἐξαπέστειλε […] κατὰ τοῦ Βρυεννίου […] Καὶ πρὸς τόπον Γαλαβρύην ἐπονομαζόμενον διαναπαύων τὸν στρατόν, ἔμαθε παρὰ τῶν σκοπῶν ὡς ὁ Βρυέννιος ἐγγίζει πανστρατιᾷ τῆς Μεσήνης ἀπαναστὰς.

[34.6] […] σύνθημα δοὺς τοῖς τὸν λόχον ἔχουσι Τούρκοις ὁ Κομνηνός, οὓς εἰς καιρὸν ἀπεκρύψατο χρείας, παραβοηθῆσαι τοῖς οἰκείοις προσέταξεν. Οἳ καὶ […] τοῖς ἐναντίοις ἐπιχυθέντες καὶ τοῖς τοξεύμασι βάλλοντες ἐκ μέρους τοῦ τὸν λόφον ἐγκάρσιον ἔχοντος, τροπὴν αὐτῶν μετὰ τῶν συμπολεμούντων Ῥωμαίων εἰργάσαντο. Καὶ τηνικαῦτα ἑάλω μὲν ὁ Βρυέννιος ζῶν,

Ο Βρυέννιος σε αυτή τη μάχη, εκτός από τα πιστά του μακεδονικά στρατεύματα είχε και Πατζινάκους μισθοφόρους οι οποίοι, κάποια στιγμή, έγιναν ανεξέλεγκτοι και άρχισαν να λεηλατούν τις σκηνές των Μακεδόνων συμμάχων τους.

[34.5] […] ἤρξαντο πάσχειν ἐκεῖνοι τὰς ψυχὰς καὶ κατὰ μικρὸν ὑπορρεῖν, ἐξαιρέτως δὲ τὸ προσὸν αὐτῷ σκυθικόν. Εἶχε γὰρ συμμαχοῦν Πατζινάκων πλῆθος πολύ, οἳ καὶ ὀπισθόρμητοι γεγονότες, τὰς σκηνὰς τῶν Μακεδόνων ἐσκύλευσαν καὶ διήρπασαν.

Αλλού οι Κουτουλμούσιοι Τούρκοι αναφέρονται ως αυτοί που κοινώνησαν με τους Ρωμαίους και επαναστάτησαν κατά των ομογενών τους.

[36.4] Ἐπεῖπερ ὁ βασιλεὺς τοιούτοις ἀγωνίσμασι καὶ τροπαίοις τὰ τῆς ἐσπέρας καλῶς διατέθεικεν, ἐνόσει δὲ τὰ τῆς ἑῴας καὶ ταῖς Τούρκων ἐπιδρομαῖς καὶ τῇ συνθήκῃ τῶν κοινωνησάντων Ῥωμαίων αὐτοῖς καὶ κατὰ τῶν ὁμογενῶν ἐπανισταμένων,

Όταν ο Ατταλειάτης αναφέρεται στους «πολέμιους» που προσέφυγαν ευμενώς στον Βοτανειάτη και έλαβαν από αυτόν «δημόσια χώρα» και φιλότιμη υποδοχή, προφανώς αναφέρεται στους Κουτουλμούσιους Τούρκους.

[36.17] ὁ γὰρ αὐτὸς βασιλεὺς καὶ τυράννους καταβληθέντας καὶ ὑποταγέντας αὐτῷ, οὐ μόνον συμπαθείας καὶ φιλανθρωπίας ἠξίωσεν, ἀλλὰ καὶ μεγίσταις εὐεργεσίαις ἐψυχαγώγησεν […] καὶ πολεμίους προσφυγόντας εὐμενῶς προσεδέξατο καὶ χώραν αὐτοῖς δημοσίαν ἀπένειμε καὶ φιλοτίμου διατριβῆς μεταδέδωκεν.

11) Οι μιξοβάρβαροι του Παριστρίου και ο «ομότιμός» τους Νέστωρ

Ο Ατταλειάτης αναφέρει ένα Νέστορα «από το γένος των Ιλλυρικών» που στάλθηκε «σατράπης» στον μιξοβάρβαρο πληθυσμό του Παριστρίου. Η εγκατάσταση «Σκυθών» (Πατζινάκων) στο Παρίστριον είχε επιφέρει τον «σκυθικόν βίον» στην περιοχή που ήταν ήδη πολύγλωσση. Οι μιξοβάρβαροι του Παριστρίου, σύμφωνα πάντοτε με τον Ατταλειάτη, ήθελαν να αποστατήσουν χρησιμοποιώντας το έθνος των Πατζινακών ως συμμάχο, επειδή ο Νικηφόρος/Νικηφορίτζης τους είχε διακόψει τις «φιλοτιμίαις» (χρηματικές δωρεές).

Ο Ατταλειάτης στη συνέχεια παραθέτει τους πιθανούς λόγους που ώθησαν τον Νέστορα να συμμετάσχει στην εξέγερση του Παριστρίου: το έκανε είτε γιατί φοβόταν να εναντιωθεί στους εξεγερθέντες μιξοβάρβαρους, είτε γιατί ήταν ομότιμος στο γένος με αυτούς είτε, τέλος, επειδή ήθελε να εκδικηθεί τον λογοθέτη Νικηφόρο που τον είχε αδικήσει. Αργότερα στη διήγησή του ο Ατταλειάτης εξηγεί πως ήταν ο τελευταίος λόγος. Έχω ήδη παραθέσει το χωρίο όπου ο Νέστωρ με τους Πατζινάκους έξω από τα τείχη της Κων/πόλεως ζήτησε την παράδοση του Νικηφόρου για να φύγει και ο Μιχαήλ Ζ΄ Δούκας αρνήθηκε να θυσιάσει τον Νικηφόρο για την σωτηρία όλου του γένους των Ρωμαίων.

Το χωρίο της αποστασίας του Νικηφόρου έχει πολλά σημεία εθνολογικού ενδιαφέροντος. Επομένως, τα παραθέτω πριν συνεχίσω τον σχολιασμό.

[26.1] Ἐθρυλλεῖτο δὲ καὶ τὸ περὶ τὸν Ἴστρον κατοικοῦν μιξοβάρβαρον. Παράκεινται γὰρ τῇ ὄχθῃ τούτου πολλαὶ καὶ μεγάλαι πόλεις ἐκ πάσης γλώσσης συνηγμένον ἔχουσαι πλῆθος καὶ ὁπλιτικὸν οὐ μικρὸν ἀποτρέφουσαι, πρὸς αἷς οἱ περαιωθέντες Σκύθαι τὸ πρότερον τὸν σκυθικὸν ἐπιφέρουσι βίον, παρ΄ὧν καταληϊζόμεναι, καὶ τὰς ἐκ τῶν βασιλικῶν ταμιείων ἀποστελλομένας ἐτησίως φιλοτιμίας σπουδῇ τοῦ Νικηφόρου περιεκόπτοντο καὶ κατὰ τοῦτο τινες τῶν τοιούτων πόλεων εἰς ἀποστασίαν ἀπέβλεψαν καὶ εἰς τὸ ἔθνος τῶν Πατζινάκων παρήγγελλον.

[26.2] Σκεψάμενοι δ΄οἱ περὶ τὸν βασιλέα σατράπην στεῖλαι τῶν οἰκειοτάτων αὐτῷ, ἔγνωσαν κατεπάνω τῆς Δρίστρας χειροτονῆσαι Νέστορα τινα τῷ τῶν βεσταρχῶν μὲν ἀξιώματι τετιμημένον, ἀπὸ Ἰλλυρικῶν δὲ τὸ γένος ἕλκοντα καὶ δούλον πατρῷον γεγονότα τοῦ βασιλεύοντος, […] Ἀπελθὼν δὲ καὶ τινα χρόνον διηνυκώς, εὕρισκε τοὺς ἐγχωρίους μικρόν τι ἢ οὐδὲν τὴν τοῦ βασιλέως τῶν Ῥωμαίων κυριότητα ἐπιστρεφόμενους, εἰς δὲ τὸν ἐξάρχοντα τούτων, Τατοὺς αὐτῷ ἡ προσηγορία, τὴν ἐξουσίαν τῆς ἄκρας ὁλοσχερῶς ἀναφέροντας. Εἴτε δὲ φόβῳ τούτων ὁ Νέστωρ κατασεισθεὶς, εἴτε τῷ ὁμοτίμῳ τοῦ γένους τῆς ἐκείνων ἐρασθεὶς προαιρέσεως, εἴτ΄ […] καὶ γὰρ δυσμενῶς ἔχων πρὸς αὐτὸν ὁ Νικηφόρος […] τιμωρῶν ἐπισφαλῶς τὸν ἀκρίτην […] τῆς αὐτῆς ἐκείνοις βουλῆς καὶ γνώμης ἐπὶ συνθήκαις καὶ ὅρκοις κοινωνὸς ἐχρημάτισε. Καὶ πρὸς τὰς ὁμολογίας ταύτας καὶ τὸ τῶν Πατζινακῶν ἔθνος συναρμοσάμενος πολεμεῖν τοῖς Ρωμαίοις μετ΄αὐτῶν ἀσπόνδῳ τῇ μάχῃ συνέθετο. Συγκινήσεως οὖν γενομένης τοιαύτης, τὰ περὶ τὸν πόλεμον καὶ τὴν τῆς ῥωμαϊκῆς χώρας ἐπιδρομὴν αὐτοῖς ἐξηρτύετο.

Τι εννοεί ο Ατταλειάτης όταν γράφει «Νέστορα τινα … ἀπὸ Ἰλλυρικῶν δὲ τὸ γένος ἕλκοντα»;

Στην πρώτη ανάρτηση έδειξα ότι ο Ατταλειάτης ονομάζει «Ἰλλυρικόν» το θέμα της Βουλγαρίας και, επομένως, ο Νέστωρ ήταν από το θέμα Βουλγαρίας. Η φράση «ἀπὸ Ἰλλυρικῶν τὸ γένος ἕλκοντα» είναι παρόμοια με την φράση που χρησιμοποιεί ο Ατταλειάτης για να μας πει ότι ο Νικηφόρος/Νικηφορίτζης ήταν από το θέμα των Βουκελλαρίων:

[22.2] Ἦν γὰρ τις εὐνοῦχος ὀνόματι Νικηφόρος, ἐκ Βουκελλαρίων ἕλκων τὸ γένος, δεινὸς ἐπινοῆσαι καὶ ῥάψαι πράγματα […]

Το εννοεί ο Ατταλειάτης όταν γράφει ότι ο Νέστωρ ήταν «ομότιμος στο γένος» με το μιξοβάρβαρο πληθυσμό του Παριστρίου;

Η φράση αυτή δείχνει ότι ο Ατταλειάτης διέθετε μια «κλίμακα ρωμαϊκότητας» των υπήκοων πληθυσμών. Στα μάτια του Ατταλειάτη δεν ήταν εξίσου Ρωμαίοι όλοι οι χριστιανοί υπήκοοι του βασιλέα των Ρωμαίων. Υπήρχαν «τέλειοι Ρωμαίοι» και «ατελείς Ρωμαίοι» υπήκοοι. Ο Νέστωρ από το θέμα της Βουλγαρίας θεωρείται «ομότιμος στο γένος» με τους μιξοβάρβαρους του Παριστρίου, προφανώς επειδή ο Ατταλειάτης πίστευε ότι και ο Νέστωρ ήταν μιξοβάρβαρος, δηλαδή προερχόταν από τους πληθυσμούς «ατελούς ρωμαϊκότητας».

Για να μην πολυλογώ, εδώ ο Ατταλειάτης κάνει χρήση της εθνοτικής/αποκλείουσας Ρωμαϊκής ταυτότητας, με την οποία αποκλείει από το «Ρωμαϊκόν» τόσο το Νέστορα από το θέμα Βουλγαρίας («Ἰλλυρικόν») όσο και το μιξοβάρβαρο πληθυσμό του Παριστρίου.

Τα στοιχεία που προσδιορίζουν «τους μιξοβάρβαρους του Παριστρίου» είναι η πολυγλωσσία τους («ἐκ πάσης γλώσσης συνηγμένον ἔχουσαι πλῆθος»), τα «σκυθικά» έθιμα που είχαν αποκτήσει («οἱ περαιωθέντες Σκύθαι τὸ πρότερον τὸν σκυθικὸν ἐπιφέρουσι βίον») και το ότι είχαν αρχίσει ν΄αψηφούν την εξουσία του βασιλέα των Ρωμαίων («εὕρισκε τοὺς ἐγχωρίους μικρόν τι ἢ οὐδὲν τὴν τοῦ βασιλέως τῶν Ῥωμαίων κυριότητα ἐπιστρεφόμενους»).

12) Ο όρος «σατράπης» στον Ατταλειάτη

Υπάρχει ακόμα ένα στοιχείο στην γλώσσα του Ατταλειάτη που δείχνει ότι ο Ατταλειάτης αποκλείει αυτούς τους πληθυσμούς από το «Ῥωμαϊκὸν γένος/ἔθνος».

Το χωρίο [26.2] ξεκινάει με τους συμβούλους του βασιλέα να συσκέπτονται για το ποιον θα στείλουν ως «σατράπη» στο Παρίστριον. Ο Ατταλειάτης χρησιμοποιεί τέσσερις φορές τον όρο «σατράπης»: δύο για τον Ρωμαίο διοικητή της Βουλγαρίας, μία για τον Ρωμαίοι διοικητή του Παριστρίου και μία για τον Ρωμαίο διοικητή του Ανίου. Όλοι αυτοί οι «σατράπες» στέλνονται σε περιοχές που προσαρτήθηκαν στην Ρωμανία μετά το 1000 μ.Χ. και κατοικούνται από πληθυσμούς που ο Ατταλειάτης αντιπαραβάλλει ρητά στους Ρωμαίους, όταν κάνει χρήση της εθνοτικής/αποκλείουσας ρωμαϊκής ταυτότητας.

Παραθέτω τα τέσσερα χωρία όπου ο Ατταλειάτης χρησιμοποιεί τον όρο «σατράπης».

Ο «σατράπης» των Βουλγάρων:

[7.9] ἐπιτρέπει δὲ καὶ τὸν τῶν Βουλγάρων σατράπην, ἦν δὲ οὗτος τοῖς μοναχοῖς μὲν ἐγκατειλεγμένος ἐκτομίας […]

[7.10] ὁ δὲ τῶν Βουλγάρων σατράπης φθόνῳ κατεστρατηγημένος καὶ δόλῳ,

Ο «σατράπης» του Ανίου:

[14.2] Τὸ Ἀνίον πόλις ἐστὶ μεγάλη καὶ πολυάνθρωπος […] ὁ τῆς ἀοιδίμου λήξεως βασιλεύς ὁ Μονομάχος […] τὸν άρχοντα ταύτης […] συνέπεισε μεταθέσθαι πρὸς τὰ ἡμέτερα καὶ τὴν πόλιν θέσθαι Ῥωμαίοις […] ἡ δὲ πόλις […] δουκικῇ κατεκοσμήθη ἀρχῇ,

[14.3] Τὸ δὲ φειδωλὸν τοῦ κρατοῦντος καὶ ταύτης τοὺς Ῥωμαίους ἐστέρησεν, ἐπὶ γὰρ σιτηρέσιον καὶ ὁ ἐν ταύτῃ σατράπης ἐλάμβανε, προσελθών τις Ἀρμένιος Παγκράτιος […] καὶ δοὺξ ἀναδεικνύεται καὶ καταλαμβάνει τὴν ἐν τούτοιος ἡγεμονίαν.

Ο «σατράπης» του Παριστρίου:

[26.1] Ἐθρυλλεῖτο δὲ καὶ τὸ περὶ τὸν Ἴστρον κατοικοῦν μιξοβάρβαρον.

[26.2] Σκεψάμενοι δ΄οἱ περὶ τὸν βασιλέα σατράπην στεῖλαι τῶν οἰκειοτάτων αὐτῷ, ἔγνωσαν κατεπάνω τῆς Δρίστρας χειροτονῆσαι Νέστορα τινα […]

Αν ψάξετε όλη την υπόλοιπη ιστορία του Ατταλειάτη δεν θα βρείτε κάποιον Ρωμαίο διοικητή άλλης περιοχής να χαρακτηρίζεται «σατράπης». Σε όλες τις άλλες περιοχές ο Ατταλειάτης μιλάει για στρατηγούς, δούκες και κατεπάνω, χωρίς να τους χαρακτηρίζει ως «σατράπες». Έτσι ο Νικηφόρος Βοτανειάτης ξεκίνησε την καριέρα του ως στρατηγός των Ανατολικών και στη συνέχεια έγινε δουξ Αντιοχείας, ο Νικηφορίτζης ξεκίνησε την καριέρα του ως δουξ Αντιοχείας, ο Γεώργιος Μανιάκης ήταν κατεπάνω Ιταλίας και οι δύο αποστάτες Νικηφόροι (Βρυέννιος και Βασιλάκης) αποστάτησαν όσο ήταν δούκες Δυρραχίου.

[27.2] Νικηφόρος κουροπαλάτης ὁ Βοτανειάτης, […] καὶ τῆς τῶν Ἀνατολικῶν ἐπαρχίας τυγχάνων πρώτιστος πλούτῳ καὶγένει […] καὶ τὴν στρατηγίαν ἔχων τοῦ αὐτοῦ θέματος,

[16.6] τῷ ἐν Ἀντιοχείᾳ ἡγεμονεύοντι, […] Τοῦ παραλαβόντος αὐτοὺς δουκός, ἦν δὲ ὁ μάγιστρος Νικηφόρος ὁ Βοτανειάτης,

[22.2] Ἦν γάρ τις εὐνοῦχος ὀνόματι Νικηφόρος, ἐκ Βουκελλαρίων ἕλκων τὸ γένος, […] δοὺξ δὲ τῆς κατὰ Κοίλην Συρίαν Ἀντιοχείας ἀποδειχθείς,

[4.3] καὶ τὸν πατρίκιον ἐκεῖνον Γεώργιον τὸν Μανιάκην, ὅν καὶ τῷ τῶν μαγίστρων τετιμηκὼς ἀξιώματι, κατεπάνω Ἰταλίας προεχειρίσατο.

[31.1] Είς γὰρ Ἐπίδαμνον, τὸ νῦν κεκλημένον Δυρράχιον, τὴν δουκικὴν ἔχων ἀρχὴν Νικηφόρος πρόεδρος ὁ Βρυέννιος […]

[31.4] ὅτε καὶ τῷ Βασιλάκῃ, τῷ ἀποσταλέντι μετ΄αὐτὸν δουκὶ Δυρραχίου,

Επομένως, συνειδητοποίησα ότι η χρήση του όρου «σατράπης» από τον Ατταλείατη δεν ήταν τυχαία και κενή σημασίας, αλλά έφερε κάποια συγκεκριμένη σημασία. Όλοι οι πληθυσμοί των οποίων οι διοικητές χαρακτηρίζονται «σατράπες» είναι πληθυσμοί τους οποίους ο Ατταλειάτης διακρίνει ρητά από τους Ρωμαίους στην ιστορία του, όταν κάνει χρήση της εθνοτικής/αποκλείουσας ρωμαϊκής ταυτότητας.

Οι Βούλγαροι αντιπαραβάλλονται ρητά στους Ρωμαίους δύο φορές. Η μια φορά είναι στην βουλγαρική πολιορκία της Θεσσαλονίκης όταν το «πολέμιον» [Βουλγαρικόν έθνος] και «πᾶν τὸ Ῥωμαϊκὸν» θαύμασαν τον πατέρα του Νικηφόρου Βοτανειάτη Μιχαήλ και η άλλη είναι όταν οι πληθυσμοί που στρατολόγησε γύρω από το Δυρράχιο ο Βασιλάκης διακρίνονται σε Ρωμαίους, Βούλγαρους και Αρβανίτες.

[29.3] Ἐθαύμασαν αὐτὸν ὑπερφυῶς καὶ ὑπερηγάσθησαν τὸ τε πολέμιον καὶ πᾶν τὸ Ῥωμαϊκὸν καὶ δῆμοι πάντες ἀνθρώπων πρὸς τοῦτο ἐξεθαμβήσαν.

[35.4-5] ὁ πρωτοπρόεδρος Βασιλάκης […] καταλαβὼν τὸ Δυρράχιον, στρατιὰν ἐκ πασῶν τῶν ἐπικειμένων ἐκεῖσε χωρῶν συνελέγετο. Καὶ Φράγγους μεταπεμψάμενος ἐξ Ἰταλίας […] εἶχε γὰρ καὶ Ῥωμαίων πολλῶν στρατιωτικόν, Βουλγάρων τε καὶ Ἀρβανιτῶν, καὶ οἰκείους ὑπασπιστὰς οὐκ ὀλίγους, ἄρας ἐκεῖθεν πρὸς τὴν Θεσσαλονίκην ἠπείγετο.

Το επίθετο «μιξοβάρβαροι» που χρησιμοποιεί ο Ατταλειάτης για τους κατοίκους του Παριστρίου αυτομάτως τους αποκλείει από αυτούς που ο συγγραφέας εκλαμβάνει ως κανονικούς Ρωμαίους. Επιπρόσθετα, ο Ατταλειάτης έχει αναφερθεί στην πολυγλωσσία τους, τα σκυθικά έθιμα που είχαν αποκτήσει και στο ότι είχαν αρχίσει να αψηφούν την «κυριότητα» του βασιλέα των Ρωμαίων.

Τέλος, το Ανίον ήταν η πρωτεύουσα του αρμενικού Βαγρατιδικού βασιλείου (961-1045) και μετά το 992 είχε γίνει η έδρα του αρχιερέα («Καθολικός») των «αιρετικών» Αρμενίων. Το βασίλειο των Βαγρατιδών προσαρτήθηκε εφήμερα από τον Βασίλειο Β΄, αργότερα αυτονομήθηκε και, στη συνέχεια, ο Κωνσταντίνος Μονομάχος κατάφερε να πείσει τον άρχοντα του Ανίου να παραδώσει την περιοχή και την πόλη του στην αρχή των Ρωμαίων. Στην πρώτη ανάρτηση έχω εξηγήσει λεπτομερώς όλες τις περιστάσεις στις οποίες ο Ατταλειάτης αντιπαραβάλλει τους Αρμένιους στους Ρωμαίους (οι δύο πληθυσμοί διακρίνονται βάσει γένους, θρησκεύματος και γλώσσας). Εδώ θα παραθέσω στα γρήγορα τα παρακάτω χωρία:

Ορθόδοξοι είναι «οἱ τὰ Ῥωμαίων θρησκεύοντες» και οι Αρμένιοι διακρίνονται ως «αιρετικοί»:

[16.7] ἐδόκει μὲν γὰρ ἡ τοσαύτη τῶν ἐθνῶν ἔπαρσις καὶ κατακοπή τῶν ὑπὸ τῶν Ῥωμαίων τελούντων, ὀργὴ κατὰ τῶν αἱρετικῶν οἵ τὴν Ἰβηρίαν καὶ Μεσοποταμίαν καὶ ἄχρι Λυκανδοὺ καὶ Μελιτηνῆς καὶ τῶν παρακειμένων οἰκούσιν Ἀρμένιοι καὶ οἱ τὴν ἱουδαϊκὴν τοῦ Νεστορίου καὶ τὴν τῶν Ἀκεφάλων θρησκεύοντες αἱρεσιν, καἰ γὰρ πλήθουσιν αἱ χῶραι τῆς τοιαύτης κακοδοξίας. Ἐπὰν δὲ καὶ τῶν ὀρθοδόξων ἥψατο τὸ δεινόν, εἰς ἀμηχανίαν ἦσαν πάντες οἱ τὰ Ῥωμαίων θρησκεύοντες.

[20.1] περὶ αὐτὴν τὴν ἡμέραν τὴς ἐπισήμου λεγομένης Ὁρθοδοξίας, ἐν ᾖ φυλοκρινεῖν τοὺς αἱρετικοὺς ἀπὸ τῶν ὀρθοδόξων καὶ ἀναθέματι καθυποβάλλειν τοὺς ἑτεροδόξους τῇ ἐκκλησίᾳ νενόμισται,

Ο Διογένης εποίκησε την Ιεράπολη με Ρωμαίους και Αρμένιους και όρισε έναν Αρμένιο το γένος ως στρατηγό.

[17.15] ὁ βασιλεῦς […] ἔγνω τὴν ἀκρόπολιν τῆς Ἱεραπόλεως ἐνοικίσαι καὶ στρατηγὸν ἀποδεῖξαι ταὐτης, ἐφ΄ᾦ κατὰ μικρὸν καὶ τὴν ἄλλην πόλιν Ῥωμαίων γενέσθαι καὶ Ἀρμενίων κατοικητήριον […] καὶ στρατηγὸν ἐπιστήσας Φαρασμάνιον ἐκεῖνον βέστην τὸν Ἀποκάπην, ἐξ Ἀρμενίων τὸ γένος ἕλκοντα,

Τέλος, οι Αρμένιοι διακρίνονται ως γλωσσική ομάδα όταν ο Ατταλειάτης γράφει πως ο Ρωμανός Διογένης έφτασε «στο θέμα που οι Αρμένιοι ονομάζουν Τελούχ» (ο ανατολικός γείτονας του θέματος Κιλικίας):

[17.6] εἰς Γερμανίκειαν καταστάς, εἰς τὸ θέμα τὸ καλούμενον Τελοὺχ παρὰ τοῖς Ἀρμενίοις εἰσβάλλει,

Οι Ρωμαίοι διοικητές όλων αυτών των πληθυσμών που ο Ατταλειάτης, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, διακρίνει από τους Ρωμαίους χαρακτηρίζονται «σατράπες». Για ποιο λόγο, όμως, επέλεξε τον όρο «σατράπης» ο Ατταλειάτης;

Νομίζω πως η απάντηση βρίσκεται σε ένα γνωστό χωρίο του Ηροδότου όπου περιγράφει τις 20 σατραπείες της Περσικής αυτοκρατορίας αντιπαραβάλλοντας σε αυτές την «Περσίδα», ως κοιτίδα των Αχαιμενιδών Περσών. Οι «σατραπείες» ήταν οι δασμοφόρες περιοχές που οι Πέρσες είχαν κατακτήσει. Αντίθετα, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, η Περσίδα δεν ήταν «δασμοφόρος» περιοχή, επειδή ήταν η κοιτίδα των Περσών.

Η λίστα των περσικών σατραπειών του Ηροδότου [3.89-97]:

[3.89] Ποιήσας δὲ ταῦτα ἐν Πέρσῃσι ἀρχὰς κατεστήσατο εἴκοσι, τὰς αὐτοὶ καλέουσι σατραπηίας· καταστήσας δὲ τὰς ἀρχὰς καὶ ἄρχοντας ἐπιστήσας ἐτάξατο φόρους οἱ προσιέναι κατὰ ἔθνεά τε καὶ πρὸς τοῖσι ἔθνεσι τοὺς πλησιοχώρους προστάσσων, καὶ ὑπερβαίνων τοὺς προσεχέας τὰ ἑκαστέρω ἄλλοισι ἄλλα ἔθνεα νέμων

[…] (Αναφέρει τις 20 σατραπείες)

[3.97] Αὗται μὲν ἀρχαί τε ἦσαν καὶ φόρων ἐπιτάξιες. ἡ Περσὶς δὲ χώρη μούνη μοι οὐκ εἴρηται δασμοφόρος· ἀτελέα γὰρ Πέρσαι νέμονται χώρην. οἵδε δὲ φόρον μὲν οὐδένα ἐτάχθησαν φέρειν, δῶρα δὲ ἀγίνεον·

satrapy

Αν ο Ατταλειάτης είχε κατά νου αυτά τα χωρία του Ηροδότου τότε, με την χρήση του όρου «σατράπης» για τον Ρωμαίο διοικητή της Βουλγαρίας, του Παριστρίου και του Ανίου, εμμέσως μας λέει ότι ΔΕΝ θεωρούσε αυτές τις «σατραπείες» τμήμα της «Ρωμαΐδος» (το αντίστοιχο της ηροδότειας «Περσίδος», δηλαδή η γεωγραφική «κοιτίδα» του Ρωμαϊκού έθνους/γένους που έχει κατά νου ο Ατταλειάτης, η sensu stricto «Ῥωμαίων γῆ» ή «τὰ τῶν Ῥωμαίων (γεωγραφικά) ἤθη»).

Μπορεί, όμως, ο Ατταλειάτης να είχε ψάξει ακόμη περισσότερο και να είχε βρει ότι κατά τον 4° μ.Χ. αι. οι «Σατραπείες» ήταν αυτόνομες περιοχές της περσορωμαϊκής παραμεθορίου, που κατοικούνταν από Αρμένιους foederati (Gentes = Ἔθνη, Civitates Foederatae) των Ρωμαίων, οι οποίοι απλώς πλήρωναν ετήσια πάκτα στην Αρχή των Ρωμαίων και ήταν υποχρεωμένοι να παρέχουν στρατιωτική βοήθεια όταν ο Ρωμαϊκός στρατός εξεστράτευε σε εκείνα τα μέρη.

satrapiae

13) Ο Φράγκος μισθοφόρος Ρουσέλιος (Roussel de Bailleul)

Ένα πρόσωπο που αναφέρεται συχνά στην ιστορία του Ατταλειάτη είναι ο ΦράγκοςΛατῖνος») μισθοφόρος «Ῥουσέλιος», ο οποίος ξεκίνησε μια αποστασία των Φράγκων μισθοφόρων που οδήγησε στην δημιουργία ενός αυτονομημένου κρατιδίου στην τουρκορωμαϊκή παραμεθόριο, με κέντρο το (μικρό) θέμα των Αρμενιακών. Η καριέρα του Ρουσελίου ξεκίνησε όταν διορίστηκε αρχηγός των Φράγγων μισθοφόρων που συνόδευαν στο ανατολικό μέτωπο τα Ρωμαϊκά στρατεύματα που διοικούσε ο Ισαάκιος Κομνηνός (αδελφός του Αλεξίου). Κάποια στιγμή στο Ικόνιον οι Φράγκοι του Ροσελίου αποστάτησαν και συνέχισαν να πολεμάνε μόνοι τους τους Τούρκους στην Μελιτηνή. Αφού νίκησε και αιχμαλώτησε τον Καίσαρα Ιωάννη Δούκα, ο Ρουσέλιος κινήθηκε κατά της Κων/πόλεως. Η καριέρα του τελείωσε όταν στάλθηκε εναντίον του ο νεαρός Αλέξιος Κομνηνός, ο οποίος κατάφερε να πείσει τον Τούρκο τοπάρχη που γειτνίαζε στον Ρουσέλιο να τον συλλάβει και να του τον παραδώσει. Αυτή η πρώτη αποστολή του Κομνηνού περιγράφεται και από τον Ατταλειάτη και από την Άννα Κομνηνή στην Αλεξιάδα, και έχουν ενδιαφέρον οι μικρές διαφορές στις δύο διηγήσεις. Ο Αλέξιος οδήγησε δεσμώτη τον Ρουσέλιο στην Κωνσταντινούπολη, όπου ο Φράγκος παρέμεινε φυλακισμένος μέχρι που ελευθερώθηκε από τον Μιχαήλ Δούκα και στάλθηκε στο θέμα της Μακεδονίας με σκοπό να πείσει τους Φράγκους του αποστάτη Βρυέννιου να μην πολεμήσουν.

Όσο ο Ρουσέλιος κρατούσε αιχμάλωτο τον Καίσαρα Ιωάννη Δούκα (θείο του αυτοκράτορα Μιχαήλ Ζ΄ Δούκα), προσπάθησε να τον ανακηρύξει βασιλέα των Ρωμαίων, για να κερδίσει τα ρωμαϊκά στρατεύματα της Μικράς Ασίας με το μέρος του. Ο Ατταλειάτης γράφει πως κανένας Ρωμαίος δεν πήγε με το μέρος του Ρουσέλιου, επειδή δεν είχε διαδοθεί η φήμη της αναγορεύσεως του Ιωάννη Δούκα και, κατά συνέπεια, ο Ρουσέλιος αναγκάστηκε να αντιμετωπίσει μόνο με τους 2700 Φράγκους ένα σώμα 6000 Τούρκων που ο Μιχαήλ Ζ΄Δούκας κατάφερε να στείλει εναντίον του. Σε αυτήν την αναμέτρηση Φράγκων και Τούρκων ο Ατταλειάτης βρήκε την ευκαιρία να παραθέσει ένα χωρίο στρατιωτικής εθνογραφίας: οι μεν «Λατῖνοι» ήταν θαρραλέοι αλλά άμυαλοι και επιτέθηκαν αμέσως με την «ανύποιστη» πρώτη έφοδο του Νορμανδικού ιππικού (που μνημονεύει συχνά και η Κομνηνή), οι δε Τούρκοι, ως «εκηβόλοι» ιπποτοξότες, σκότωσαν τα άλογα των Φράγκων και, σταδιακά, κατάφεραν να επιβληθούν με το «χαλάζι» των βελών τους, αιχμαλωτίζοντας και τον Ρουσέλιο και τον Καίσαρα Ιωάννη.

[23.1] θεήλατος τις ὀργὴ τὴν ἑῴαν κατέλαβεν. Οἱ γὰρ ἐκ Περσίδος ἐπιφανέντες Τοῦρκοι τοῖς ῥωμαϊκοῖς ὲπιστρατεύσαντες θέμασι, […] ὁ βασιλεὺς […] συναγείρει μὲν στρατόπεδον, νεώτερον δὲ τούτοις ἡγεμόνα [Ισαάκιο Κομνηνό] προβάλλεται. Συνίστησι δ΄αὐτῷ καὶ τινα Λατῖνον Ῥουσέλιον ἐπονομαζόμενον, Φράγγους αὐτῷ παραδοὺς τῶν τετρακοσίων οὐχ ἥττονας. Ἐν δὲ τῷ Ἰκονίῳ γενομένου τοῦ στρατοπέδου καὶ φιλονεικίας συνενεχθείσης τινος, ἀποστατεῖ τηνικαῦτα προφανῶς ὁ Ῥουσέλιος καὶ τοὺς Φράγγους παραλαβών, […] Ἀνελθὼν οὖν εἰς Μελιτηνὴν καὶ Τούρκοις τισὶ συντυχών, ἀριστεύει κατ΄αὐτῶν ἐξεφόδου τούτοις ἐπεισπεσών.

[23.2] Τὸ δὲ λοιπὸν ἅπαν τῶν Ῥωμαίων στρατόπεδον τῇ Καισαρέων μητροπόλει παραβαλόν, ἐν ταύτῃ τὸν χάρακα τίθησι. Σκεψάμενος δὲ ὁ τὴν ἡγεμονίαν τοῦ πολέμου ἐπέχων, Ἰσαάκιος ὁ Κομνηνὸς οὗτος ἦν, ἐξεφόδου τοῖς ἐναντίοις Τούρκοις συμμῖξαι, […] Αἰχμάλωτος δὲ γεγονὼς διὰ τὸ ἐρρωμένως ταῖς οἰκείες χερσὶν ἀντιτάξασθαι καὶ μὴ δοῦναι νῶτα τοὶς πολεμίοις,

[23.3] καὶ προχειρίζεται στρατηγὸς αὐτοκράτωρ ὁ καῖσαρ Ἰωάννης, ὁ τοῦ βασιλευόντος Μιχαήλ πατράδελφος, ὃς διαπεραιωθεὶς καὶ μέχρι τοῦ Δορυλαίου πανστρατιᾷ, διελθὼν κἁκεῖσε τὴν στρατοπεδίαν καταστησάμενος, […] καὶ μέχρι τῆς γεφύρας τῆς τοῦ Ζόμπου καλουμένης, ἥτις τὸν Σαγγάρην ποταμὸν ἐπικαθημένη τὴν τῶν Ἀνατολικῶν καὶ Καππαδοκῶν ἐπιζευγνύει ἐπαρχίαν, γενόμενος, πρὸ τοῦ ταύτην περαιωθῆναι, τὸν Ῥουσέλιον ἐμεμαθήκει πρὸς τὴν ἀντιπέραν στρατοπεδεύσασθαι γῆν, ἐκ τῆς τῶν Ἀρμενιακῶν ἄραντα μετὰ πολλῆς καὶ ἀγρυπνου τῆς ἱππασίας καὶ ἐπιτάσεως.

[23.4] συνεβούλευε δ΄ὁ συστράτηγος, ἦν δ’οὗτος Νικηφόρος κουροπαλάτης ὁ Βοτανειάτης […] μὴ διαβῆναι τὸν ποταμόν, ἀλλὰ περιμεῖναι καὶ τὸ λοιπὸν τοῦ στρατοῦ καὶ ἢ καταμαλάξαι τὸν βάρβαρον ὑποσχέσεσιν ἐκ τῆς ὑπερθέσεως […] Ὁ γὰρ Ῥουσέλιος μετὰ τῶν ἐπιλέκτων αὐτῷ ἐπελθών, κατακράτος τοῦτον νικᾷ καὶ ταῖς ἰδίαις χερσὶν αἰχμάλωτον τίθησι, τὸ δὲ λοιπὸν τοῦ στρατοῦ διασκεδασθέν, πρὸς φυγὴν αἰσχρῶς ὥρμησε. Καὶ οὗτω τῶν ἀγώνων ἐκράτησεν ὁ Ῥουσέλιος,

[23.5] Τί δε τὸ ἀπὸ τοῦδε; Γέγονε μὲν ὁ Ῥουσέλιος μέγας καὶ περιώνυμος λίαν τῷ μεγέθει τοῦ κατορθώματος, χρῶν δὲ κατευθὺ τοῦ Βυζαντίου τὸν καίσαρα σιδηροδέσμιον εἶχε […]

[23.9] Ἐν τῷ μέσῳ δὲ τὴν ὁδοιπορίαν τοῦ Ῥουσελίου διηνυκότος καὶ τὰς σκηνὰς ἐν Χρυσοπόλει θεμένου καταντικρὺ τοῦ τῆς βασιλίδος πορθμοῦ, […] τῶν ἁπανταχῇ γὰρ Φράγγων συναθροισθέντων καὶ συνελθόντων αὐτῷ, στρατὸς ἀξιόλογος τὸ τούτου στρατόπεδον ἐγνωρίζετο, ἐγγὺς γὰρ τῶν τρισχιλίων ἦσαν οἱ συνδραμόντες Φράγγοι αὐτῷ. […] Καταμαλάξαι δὲ βουληθεὶς ὁ βασιλεὺς τὴν τοῦ βαρβάρου θρασύτητα […] καὶ τοὺς Τούρκους λαθραίως ἤδη τῇ Ῥωμαίων προσβαλόντας ἐπικρατείᾳ καὶ πολλαῖς ὑποσχέσεσι τῷ Ῥουσελίῳ ἀνταγωνίσασθαι. Ὁ δὲ Ῥούσέλιος ἄρας ἐκ Χρυσουπόλεως, εἰς τὴν Νικομήδειαν σπουδαίως ὑπανεχώρησε. Βουλεύεται τοίνυν τοὺς στρατιώτας τῶν Ῥωμαίων ὑποποιήσασθαι […] Καὶ διατοῦτο τῶν δεσμῶν ἀπολύσας τὸν καίσαρα καὶ […] βασιλέα Ῥωμαίων τοῦτον ἀνἰστησιν, εὐφημίαις καὶ παρασήμοις βασιλικοῖς τὸ κράτος αὐτῷ μεγαλοπρεπῶς συγκαταστησάμενος.

[23.10] εὐθὺς ὁ Ῥουσέλιος τὸ ἐνυάλιον ἀλαλάξαι προσέταττε καὶ τὸ στρατιωτικὸν ἅπαν ἐξώπλιζε πρὸς τὸν πόλεμον. Ἦσαν δὲ πάντες οἱ τούτῳ συστρατευόμενοι Φράγγοι ἐπτακόσιοι καὶ δισχίλιοι, οὐδεὶς γὰρ ἔτι τῶν Ῥωμαίων αὐτοῖς προσερρύη, διὰ τὸ τὴν φήμην τῆς ἀναγορεύσεως τοῦ καίσαρος ἔτι μὴ πλατυνθῆναι καὶ ἀκουσθῆναι τοῖς Ῥωμαίοις.

Από αυτό το σημείο και μετά ο Ατταλειάτης αρχίζει την στρατιωτική εθνογραφία. Θυμίζω την διάκριση πολεμικής νοοτροπίας που θα κάνει αργότερα ο Νικηφόρος Γρηγοράς, όταν μιλάει για το «εὔτολμον» των Λατίνων και το «ἐσκεμμένως μάχεσθαι» των Ρωμαίων (οι Ρωμαίοι αποφασίζουν να πολεμήσουν, αφού πρώτα «ζυγίσουν» την κατάσταση με σκέψη και διαβούλευση και κρίνουν ότι η κατάσταση είναι ευνοϊκή για μάχη).

Gregoras-Latin-Roman

Λίγο πριν αρχίσει η μάχη, ο καίσαρ πρότεινε στον Ρουσέλιο να μην δώσει τη μάχη επειδή οι Τούρκοι ήταν υπεράριθμοι (ρωμαϊκό «ζύγισμα» κατάστασης, οι τούρκοι ήταν διπλάσιοι) και ο Ρουσέλιος απάντησε πως «ο Ρουσέλιος δεν φοβάται 6000 Τούρκους» (το «εὔτολμον» των Λατίνων):

[23.10] ὡς δὲ ἀνέστελλον αὐτοῦ τὴν ὁρμὴν ὅ καῖσαρ καὶ τινες τῶν ἐξοχωτέρων, ἐφ΄ᾦ καθαρῶς ἐπιγνῶναι τὸ πλῆθος τῶν ἐναντίων, «Οὐκ ἀνεκτόν,» εἶπε, «τῷ Ῥουσελίῳ ἐστὶ τὸ πρὸς ἕξ χιλιάδας Τούρκων ἀμφιγνωμονεῖν καὶ τὸν πόλεμον ἀναβάλλεσθαι

Έτσι οι έφιπποι Φράγκοι (Νορμανδοί) επιτέθηκαν στους υπεράριθμους Τούρκους με την περιβόητη «ανύποιστη» (ακατάσχετη) έφοδό τους, σκοτώνοντας πάρα πολλούς Τούρκους και αναγκάζοντάς τους να υποχωρήσουν (αν οι Τούρκοι δεν επιτέλεσαν το σύνηθες τέχνασμά τους της «επίπλαστης φυγής») και, όπως ανέφερα παραπάνω, οι «ἑκηβόλοι ἱπποτοξόται» Τούρκοι ανασυγκροτήθηκαν λίγο πιο πίσω και κατάφεραν να κερδίσουν την μάχη, σκοτώνοντας πρώτα τα άλογα των Φράγγων και τραυματίζοντας βαθμιαία τους ίδιους τους Φράγκους, μέχρι το σημείο όπου δεν μπορούσαν πια να πολεμήσουν.

[23.10] Σὺν πολλῇ ῥύμῃ καὶ βοῇ τῶν Φράγγων κατὰ τῶν ἐναντίων καταπληκτικῶς ἐπεληλυθότων, ἐδέξαντο μὲν οἱ Τοῦρκοι τούτους ἐπιόντας ἀντικαταστῆναι βουλόμενοι, μὴ ἐνεγκόντες δὲ τὸ σφοδρὸν καὶ ἀνύποιστον τῆς ἐπιφορὰς, οἱ μὲν ἔπεσον μαχαίρας ἔργον γενόμενοι, μηδενὸς τῶν Φράγγων κενὴν ἐσχηκότος τὴν χεῖρα σφαγῆς, οἱ δ΄ἄλλοι πρὸς φυγὴν ὥρμησαν, κατόπιν δὲ διωκόντων τῶν Φράγγων, […] προῆλθον μὲν οἱ Τοῦρκοι τὴν φυγὴν ἐπιτείνοντες, ἀκρατεῖ δὲ ῥυτῆρι τοὺς Φράγγους παρασκευάζων ὁ Ῥουσέλιος φέρεσθαι, […] Περικυκλώσαντες δὲ ὀλίγους ὄντας τοὺς ἀμφὶ τὸν Ῥουσέλιον τοσοῦτοι καὶ τηλικοῦτοι τὸ πλῆθος ὄντες οἱ Τοῦρκοι βέλεσι συχνοτάτοις αὐτοὺς κατετίτρωσκον τοῖς ἑκηβόλοις τόξοις αἰεὶ κεχρημένοι καὶ τοὺς ἵππους ἐκ τούτων ἀσυμφανῶς κατασφάττοντες καὶ διὰ πολλῶν χειρῶν καὶ βελῶν τούτους ἐν κύκλῳ περισχόντες ἀδιεξοδεύτῳ καὶ παναλκεῖ, πεζοὺς τῇ τῶν ἵππων σφαγῇ κατεστήσαντο.

[23.11] Καὶ οὕτω πολλοὶ μὲν τῶν Φράγγων μετὰ Τούρκων πλειόνων τηνικαῦτα θανόντες κατέπεσον, ἥλω δὲ ζωγρίᾳ ὁ τε καῖσαρ καὶ ὁ Ῥουσέλιος.

Στη συνέχεια ο Ατταλειάτης περιγράφει ένα ακόμα πιο περίεργο περιστατικό από την αποτυχημένη στέψη του καίσαρος από τον Ρουσέλιο ως βασιλέα των Ρωμαίων. Ο καίσαρ ειδοποίησε τον ανιψιό του Μιχαήλ Ζ΄ Δούκα να πληρώσει τα λύτρα και να τον ελευθερώσει από τους Τούρκους, γιατί οι τελευταίοι ήθελαν να τον ανακηρύξουν βασιλέα των Ρωμαίων, για να μπορούν να ελέγξουν τους δυνάστες, τις πόλεις και τις κώμες των Ρωμαίων.

[23.12] ἵνα μὴ οἱ Τοῦρκοι, ὡς ἔστι βεβουλευμένον αὐτοῖς, βασιλέα Ῥωμαίων τὸν καίσαρα προχειρίσωνται καὶ διατοῦτο μεγάλης ὠφελείας παρὰ  τῶν ῥωμαϊκῶν πόλεων καὶ κωμῶν καὶ δυναστῶν ἀμαχητὶ ἐπιτεύξωνται.

Αυτά τα δύο χωρία όπου ο αιχμαλωτισμένος καίσαρ Ιωάννης Δούκας παρουσιάζεται ως ένα άβουλο πλάσμα που αναγορεύεται Βασιλέας των Ρωμαίων από βάρβαρους (= μη Ρωμαίους, Φράγκους και Τούρκους) που θέλουν να τον χρησιμοποιήσουν ως μαριονέτα για να ελέγξουν τους Ῥωμαίους, είναι πολύ περίεργα για να είναι αληθινά. Θέτουν, όμως, το ερώτημα τι πρέπει να διαθέτει μια απόπειρα αναγόρευσης, για να θεωρηθεί «κανονική» από τους Ρωμαίους. Δεν νομίζω πως τα έθιμα της Πολιτείας των Ρωμαίων ήταν τέτοια, ώστε οι Ρωμαίοι πολίτες να αναγνώριζαν ως νόμιμο βασιλέα τους έναν αιχμάλωτο Ρωμαίο, ο οποίος είχε αναγορευθεί «βασιλεύς Ρωμαίων» από τους ίδιους τους βάρβαρους που τον είχαν αιχμαλωτήσει.

Ο Ρουσέλιος κατάφερε να δημιουργήσει το εφήμερο κρατίδιό του επειδή, όντας αποτελεσματικός αμύντορας του «γένους Χριστιανών» κατά των Τούρκων («ἀπείργειν τὰς ἐκείνων ἐπιδρομὰς»)είχε κερδίσει την εκτίμηση των εγχωρίων του (μικρού) θέματος των Αρμενιακών. Ακόμα και ο Ατταλειάτης παραδέχεται ότι ο Ρουσέλιος ήταν ένα χρήσιμο κεφάλαιο στην αναχαίτηση των Τούρκων που οι βασιλείς των Ρωμαίων έπρεπε να είχαν αξιοποιήσει καλύτερα.

[25.1] Τὴν γὰρ τῶν Τούρκων κατὰ τῶν Ῥωμαίων ἐπιστρατείαν καὶ τὸ σφάττεσθαι τοσοῦτον γένος Χριστιανῶν καὶ δῃούσθαι κώμας καὶ χώρας καὶ ἄρδην ἀνάστατον τὴν ἑῴαν ὁρᾶσθαι,

[25.2] Ὁ δὲ γὲ Ῥουσέλιος, εἰ καὶ οἱ Τοῦρκοι διεσπαρμένοι πρὸς πάντα τὰ ῥωμαϊκὰ ἐτύγχανον θέματα, ἀλλ΄αὐτὸς ἄρας ἐκ τοῦ τῆς Μεταβολῆς φρουρίου μετὰ τῶν ὑπολειφθέντων Φράγγων στρατιωτῶν καὶ τῆς συνεύνου καὶ τῶν τέκνων καὶ τῶν ὑπαρχόντων αὐτῷ, διὰ μέσης τῆς χώρας ἀτρέστως ἐβάδιζε. Καὶ τὸ θέμα τῶν Ἀρμενιακῶν καταλαβών, τοῖς προτέροις αὐτοῦ κάστροις καὶ αὖθις ἀποκατέστη καὶ οὕτως ἐκδρομὰς κατὰ τῶν Τούρκων ποιούμενος, ἀπεῖρξεν αὐτοὺς τοῦ τῷ τοιούτῳ θέματι προσβάλλειν καὶ πολεμικοῖς περιβάλλειν κακοῖς. Ὁ δὲ βασιλεὺς […] προῃρεῖτο μᾶλλον τοὺς Τούρκους τὰ Ῥωμαίων ἔχειν καὶ ἄγειν πράγματα ἢ τὸν Λατῖνον τοῦτον ἐν ἑνὶ τόπῳ χωρεῖσθαι καὶ ἀπείργειν τὰς ἐκείνων ἐπιδρομάς.

14) Η εξέγερση των Βαράγγων κατά του Βοτανειάτη

Ο Ατταλειάτης περιγράφει μια εξέγερση του τάγματος των Βαράγγων, την οποία ο Βοτανειάτης κατάφερε να καταπνίξει και να πείσει τους «σωματοφυλακοῦντες βαρβάρους» να ξαναγίνουν πειθήνιοι. Σημειώνω εδώ ότι οι Βάραγγοι της ιστορίας του Ατταλειάτη είναι ακόμα «Ρως» (τα «Ρωσικά» πλοία φέρουν Βαράγγους). Ωστόσο, όταν η Άννα Κομνηνή περιγράφει το πραξικόπημα που έφερε τον πατέρα της στον θρόνο το 1081 (λίγους μήνες αφού ο Ατταλειάτης ολοκλήρωσε την ιστορία του), οι Βάραγγοι περιγράφονται πια ως «εκ Θούλης» (Σκανδιναβία ή Αγγλία). Ή ο Ατταλειάτης δεν πήρε χαμπάρι ότι το Τάγμα των Βαράγγων είχε αλλάξει τόπο καταγωγής κάποια στιγμή κατά την περίοδο που διηγείται ή η Κομνηνή μετέφερε στο 1081 την κατάσταση του 12ου αιώνα, όταν το τάγμα των Βαράγγων είναι πια Άγγλοι (και Σκανδιναβοί).

Το παρακάτω χωρίο είναι από το τέλος τη βασιλείας του Μιχαήλ Δούκα, όταν οι Ρως Βάραγγοι στάλθηκαν κατά των Μακεδόνων του αποστάτη Βρυέννιου.

[31.12] Ῥωσικὰ δὲ πλοῖα τὴν ἀπὸ θαλάσσης παραγγελθέντα ἐπίθεσιν, […] τοῖς δὲ Βαράγγοις οὐ συνεδύασαν ὅτε τῷ Ἀθύρᾳ προσέβαλον. Ὅμως δ΄οὖν οἱ μὲν Βάραγγοι τὰς πύλας αὐτοῦ βιασάμενοι […] Ἔπεσον δὲ τινες Μακεδόνες ἐν τῷ κάστρῳ παρὰ τῶν Ῥῶς, ἄλλοι δὲ ζῶντες ᾐχμαλωτίσθησαν,

Η εξέγερση των Βαράγγων επί Βοτανειάτη:

[35.1] οὐκ ἤνεγκεν ὁ τοῖς ἀγαθοῖς βασκαίνων δαίμων τὴν τοσαύτην τῶν ἀνθρώπων εύδαιμονίαν […] ἀνίστησι τοῖς τὴν φυλακὴν ἔχουσι τοῦ παλατίου θυμοφθόροις ἀνδράσι καὶ ἐθνικοῖς, κακίστην ὁρμὴν καὶ τόλμαν μιαιφόνον καὶ ἀγριότητος γέμουσαν […] ὁρμῇ μεγάλῃ καὶ φονικῇ καὶ θυμῷ ζέοντι κατ΄αὐτοῦ τοῦ βασιλέως ἐξώρμησαν, […] Ὁ δὲ βασιλεύς, ἀπαράσκευος ὤν διὰ τὸ τῆς ἐπιβουλῆς τὸ ἀπρόοπτον καὶ ἀνέλπιστον, […] οὐκ ἐθροήθη καὶ δρασμὸν ἐβουλεύσατο […] ἀλλ΄ἀναλαβὼν ἑαυτόν, σὺν ὀλίγοις τοῖς ἐκεῖσε περιτρέχουσιν ἐν κόσμῳ, καὶ τάξει καὶ ἀτρέστῳ φρονήματι ἐρρωμένως ἡμύνατο. Καὶ τοὺς ἀπανθρώπους βαρβάρους θυμῷ ζέοντας ἀδίκῳ καὶ βεβακχευμένους τῇ μέθῃ […] Ὡς δὲ κατὰ μικρὸν ἐπισυναθροίζοντο οἱ τῷ βασιλεῖ τὴν φρουρὰν ἀποπληροῦντες Ῥωμαῖοι, συνέστη μὲν πόλεμος ἐπὶχρόνον τινά, τὴν ἥττω δὲ οἱ βάρβαροι κληρωσάμενοι τῶν οἰκείων ἐπάλξεων ὡς φρουρίου τινὸς ἀντείχοντο,

[35.2] παντὶ μὲν πλήθει τῶν σωματοφυλακούντων βαρβάρων τιμωρίαν ούκ ἐπεστήριζε, […] καὶ ὑποθήκαις χρησταῖς φρονεῖν παρεσκεύασεν ὡς οὐκ ἄν αὐτὸν ζητοῦσαι περιτρέψαι δυνηθεῖεν πολλαὶ μυριάδες ἀνδρῶν ἐκ Θεοῦ λαβόντα τὴν ἡγεμονίαν.

Προσέξτε ότι οι Βάραγγοι περιγράφονται ως «εντελώς απάνθρωποι και μέθυσοι βάρβαροι» και αντιπαραβάλλονται στην φρουρά Ρωμαίων που συναθροίστηκε για να υπερασπίσει τον Βοτανειάτη («οἱ τῷ βασιλεῖ τὴν φρουρὰν ἀποπληροῦντες Ῥωμαῖοι»). Όπως ήδη ανέφερα παραπάνω, αφού οι «σωματοφυλακοῦντες βάρβαροι» έγιναν πειθήνιοι, ο Βοτανειάτης τους υπενθύμισε ότι έχοντας λάβει «ἐκ Θεοῦ» την βασιλεία, θα μπορούσε να αντιμετωπίσει πολλές μυριάδες ανδρών.

15) Η «κοινή διάλεκτος» και ο «δημώδης λόγος»

Ο Ατταλειάτης, όπως και άλλοι συγγραφείς, αναφέρεται στην «κοινή διάλεκτο» ή στον «δημώδη λόγο» (δημώδης μεσαιωνική Ελληνική) των απλών Ρωμαίων. Άλλοι συγγραφείς (λ.χ. Θεοφύλακτος Σιμοκάττης, Άννα Κομνηνή) χρησιμοποιούν τον όρο «ἰδιώτις» (= άκομψη/ανεπιτηδευμένη) γλώσσα/φωνή γι΄αυτήν την κοινή διάλεκτο. Έτσι στον «δημώδη λόγο» οι «Σκύθες» ήταν γνωστοί ως Πατζινάκοι και οι «στενωποί» ως κλεισούρες, ενώ οι ξύλινες αποβάθρες ήταν (και είναι μέχρι σήμερα) γνωστές ως «σκάλες» στην «κοινή διάλεκτο

[7.1] Σκύθαι δὲ, οὓς Πατζινάκους οἶδεν ὁ δημώδης λόγος καλεῖν, τὸν Ἴστρον παγγενεὶ διαβάντες […]

[7.9] καὶ στενωποὺς ἔχει πολλοὺς, οὓς ὁ δημώδης λόγος κλεισούρας καλεῖν παρέλαβε,

[33.7] Ἐν ταῖς παραλίοις ἀκταῖς ταῖς τὴν βασιλίδα περιζωννυούσαις τῶν πόλεων προτειχίσματα διὰ ξύλων ἐκ χρόνων μακρῶν γενόμενα […] καὶ ταῖς καταίρουσιν ὁλκάσι καὶ τοῖς ἐκ γῆς ἐμπόροις ἐυμάρειαν πρὸς τὴν στάσιν καὶ τὴν τῶν συναλλαγμάτων σύστασιν παρεχόμενα, σκάλαι τῇ κοινῇ διαλέκτῳ κατονομάζονται,

16) Η απουσία των «Ρωμαίων» από τον στρατό του Φιλάρετου Βραχάμιου

Προς το τέλος της ιστορίας του ο Ατταλειάτης αναφέρει πως ο αυτονομημένος Αρμένιος τοπάρχης Φιλάρετος Βραχάμιος επέστρεψε στο ρωμαϊκό μαντρί μόλις ανέβηκε στο θρόνο ο Νικηφόρος Βοτανειάτης (1078). Ο Βραχάμιος είχε αυτονομήσει τα δύσβατα ορεινά αρμενιακά θέματα της νοτιοανατολικής παραμεθορίου μετά το θάνατο του Ρωμανού Διογένη (1071) και ανέλαβε την υπεράσπισή τους από τις επιδρομές των Τούρκων. Ο Ατταλειάτης αναφέρει ότι ο στρατός του Βραχάμιου αποτελούνταν «από Αρμένιους και ξύγκλυδες άνδρες.» Το ενδιαφέρον σε αυτήν την συστατική φόρμουλα είναι ότι λείπουν οι Ρωμαίοι. Αντιπαραβάλλω αυτή την φόρμουλα σε εκείνη όπου ο Ατταλειάτης περιγράφει την σύσταση του αποστατικού στρατού του Νικηφόρου Βασιλάκη (Φράγκοι εξ Ιταλίας και Ρωμαίοι, Βούλγαροι και Αρβανίτες από τις πέριξ του Δυρραχίου περιοχές). Κατά τη γνώμη μου, ο λόγος που ο Ατταλειάτης δεν αναφέρει «Ρωμαίους» στον στρατό του Βραχάμιου είναι ότι δεν πίστευε ότι ζούσαν [εθνοτικοί] Ρωμαίοι στα μέρη που είχε αυτονομήσει ο Βραχάμιος, τα οποία βρίσκονταν εκτός της sensu stricto «Ῥωμαίων γῆς» του Ατταλειάτη. Παραθέτω επίσης το χωρίο του Λέοντα Διακόνου, όπου ο Φωκάς εποίκησε την Κρήτη με φατρίες Ρωμαίων, Αρμενίων και συγκλύδων ανδρών (= πληθυσμοί ποικίλης άλλης καταγωγής).

[35.10] Ἐν δὲ τῷ ἔτει τούτῳ δουλικὴν ὡμολόγησε πίστιν τῷ βασιλεῖ ὁ κουροπαλάτης Φιλάρετος ὁ Βραχάμιος. Οὗτος γὰρ ἐν τόποις δυσβάτοις καὶ ὀρεινοῖς καὶ τῶν τουρκικῶν παρόδων ἀπῴκισμένοις τὰς οἰκήσεις ποιούμενος […] ἀνάλωτον τοῖς ἐκεῖσε χώραν ἀπὸ τῶν ἐναντίων εἰργάσατο, καὶ πλῆθος Ἀρμενίων καὶ ξυγκλύδων ἀνδρῶν συλλεξάμενος, δύναμιν ἑαυτῷ περιμάχητον ἀπειργάσατο καὶ τὸ προβεβασιλευκότι ἀκαταδούλωτος ἦν καὶ κατ’ἐξουσίαν τὰ ἑαυτοῦ προμηθούμενος καὶ πόλεις βασιλικὰς εἰς ἑαυτὸν οἰκειούμενος καὶ εἰς μῆκος ἐξαίρων τὴν ἰδίαν κατάκτησιν.

[Ιστορία Λέων Διάκονος, 2.8] [Ὁ Νικηφόρος] καὶ τὴν νῆσον ἐξημερώσας ἅπασαν, Ἀρμενίων τε καὶ Ῥωμαίων καὶ συγκλύδων ἀνδρῶν φατρίας ἐνοικησάμενος.

17) δυσβουλία και ευβουλία

Οι όροι αυτοί έχουν κεντρική σημασία στον Ατταλειάτη. Ο όρος «δυσβουλία» χρησιμοποιείται για να περιγράψει τη λήψη κακών αποφάσεων. Το αντίθετό του, δηλαδή η λήψη σωστών αποφάσεων, ονομάζεται «εὐβουλία». Ο Ατταλειάτης παρουσιάζει τον Βοτανειάτη να θεωρεί τον φρόνιμο σύμβουλο ως «δοκιμώτατον ὄργανον εὐβουλίας», και να διορθώνει την «Ῥωμαίων δυσβουλίαν» όποτε την εντόπιζε, όπως στο χωρίο που παραθέτω παρακάτω όπου ο Βοτανειάτης διορθώνει μια «δίκην προβάτων» άτακτη φυγή (= ατύχημα = προϊόν δυσβουλίας) του ρωμαϊκού στρατεύματος.

[33.9] Φρόνιμον ὑπερῇρεν ὡς εύβουλίας δοκιμώτατον ὄργανον […]

[7.13] Τότε δὲ τότε κατὰ τὴν νύκτα τῆς ἀσυντάκτου φυγῆς ἐκ τῆς κατασκοπῆς ὁ Βοτανειάτης τὸ πραττόμενον ἀτύχημα καὶ τὰ παρ΄ἐλπίδα τῇ Ῥωμαίων δυσβουλίᾳ συμβεβηκότα θεώμενος, […] Εἶτα τοῖς ἀμφ΄αὐτὸν παρεκελεύσατο μὴ δίκην προβάτων ἀπ΄ἀλλήλων διασκεδασθῆναι,

Σταματάω την δεύτερη αυτή ανάρτηση εδώ. Αν δω ότι έχω αφήσει ασχολίαστα κάποια ενδιαφέροντα χωρία του Ατταλειάτη, μπορεί να κάνω και μια τρίτη ανάρτηση, όπου θα παραθέσω και τα γενικά συμπεράσματα.

 

Advertisements

Leave a comment

Filed under Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s