Ο Κόμης, ο Σπούτνικ και ο Ακόλουθος

Στη σημερινή ανάρτηση θα περιγράψω την ετυμολογία τριών όρων που έχουν την κυριολεκτική σημασία «συνοδοιπόροςσύνοδος/συνοδός, συνοδίτης» σε τρεις διαφορετικούς ΙΕ κλάδους.

Ο ακόλουθος και η κέλευθος

Ο όρος ἀκόλουθος έχει σχηματιστεί από την προσθήκη του αθροιστικού *sm.- > (h)a- = ἁ-/ἀ- στον ο-βαθμό του θέματος του όρου (ἡ) κέλευθος = «οδός, μονοπάτι, πορεία» (κελευθ- > ἁ-κολουθ-). Ἐχω περιγράψει το αθροιστικό ἁ-/ἀ- σε παλαιότερη ανάρτηση (λ.χ. ΙΕ *sm.-gwelbhew-os > ἀ-δελφεϝ-ός > ἀδελφός = «ομομήτριος», δελφύς = μήτρα). Επομένως, ο ἀ-κόλουθος είναι κυριολεκτικά ο «συν-οδός». Ο Beekes γράφει για τον όρο ἀκόλουθος:

akolouthos

Σύμφωνα με τον Beekes, πάντα, ο όρος κέλευθος δεν έχει ξεκάθαρη ετυμολογία. Ωστόσο παραθέτει μερικές ενδιαφέρουσες ετυμολογικές προτάσεις.

keleuthos

Η πρώτη τοποθετεί τον όρο κέλευθος στην περίεργη κατηγορία ελληνικών όρων που εμφανίζονται με και χωρίς αρκτικό «κ-» (λ.χ. κάρυον ~ ἄρυον, καύχημα ~ αὔχημα, κόγχνη ~ ὄγχνηκνέφας ~ νέφος κλπ) και, κατά συνέπεια, ανάγει τον όρο κ-έλευθος στην σίγουρη ΙΕ ρηματική ρίζα *h1leudh- «βαίνω» (που στην Ελληνική εν τέλει απέκτησε τη σημασία «έρχομαι» λ.χ. ἤλυθον/εἰλήλουθα, ἔλευσις και, πιο κοντά στη σημασία του όρου κέλευθος, ἤλυσις = «βήμα, πορεία» και ἠλυσίη = «οδός» στον Ησύχιο).

ἠλυσίη· ὁδός

ἤλυσις· ἔλευσις. πορεία. σύνοδος

Ο Steve Reece εξέτασε αυτήν την παράξενη ομάδα όρων «με και χωρίς κ-» στο βιβλίο του «Τα Έπεα Πτερόεντα του Ομήρου». Η γνώμη του είναι πως προέκυψαν από μετανάλυση στην επική γλώσσα (λ.χ. οὐκ+Λ > οὐ+κ-Λ, Λ= λέξη, όπως λ.χ. με το «ν» των όρων οικοκύρης > τον οικοκύρη > το νοικοκύρη > νοικοκύρης, Εύριπος > τον Εύριπο > το Νεύριπο > Νεύριπος/Νέγριπος > Negriponte, Εζερός > τον Εζερό > το Νεζερό > Νεζερός κλπ) και οι μεταναλυμένοι τύποι διαδόθηκαν μαζί με την επική παράδοση. Παραθέτει έναν στίχο από την Οδύσσεια, όπου η φράση «οὐκ ὄγχνη», μέσα από την μετανάλυση «οὐ κόγχνη», μπορεί να υπήρξε η αιτία της μεταγενέστερης διτυπίας ὄγχνη ~ κόγχνη.

Reece-k

Ορισμένες από αυτές τις λέξεις της ομάδας «με και χωρίς κ-» μπορεί να έχουν και μια βαθύτερη εξήγηση που πηγαίνει πίσω στην αλληλεπίδραση Πρωτο-Ελλήνων και «λουβοειδών» Προελλήνων. Αν υπήρξε ένα «λουβικό» (ανατολιακό ΙΕ) προελληνικό υπόστρωμα (όπως ισχυρίζονται πολλοί μελετητές και όπως δείχνουν προελληνικά τοπωνύμια του τύπου Παρνασσός ~ Parnassa και Γόρτυν/Γορτυνία ~ λουβ. gurta = «ακρόπολις»), τότε οι Πρωτο-Έλληνες θα χρειάστηκε να προσαρμόσουν στο φωνολογικό τους σύστημα προελληνικούς όρους που περιείχαν το ανατολιακό /ḫ/ που, με τη σειρά του, προέρχεται από τα ΙΕ λαρυγγικά *h2,h3. Η μεταγενέστερη αλληλεπίδραση μεταξύ των Ελλήνων και των ανατολιακών πληθυσμών της Μικράς Ασίας δείχνει ότι το ανατολιακό /ḫ/ αποδίδεται ελληννιστί κυρίως ως «χ» ή «κ» (λ.χ. Aḫḫiyawa > Ἀχαιϝοί, Tarun/Taruntaš > Τροκόνδας, ilakku > Κιλικία, και τα άλλα παραδείγματα που έχω παραθέσει σε παλαιότερη ανάρτηση).

Αυτή η αλληλεπίδραση λ.χ. μπορεί θεωρητικά να εξηγήσει την διτυπία κάρυον ~ ἄρυον = «καρύδι». Η ΙΕ ρίζα για το «καρύδι» είναι *h2er- (λ.χ. OCS *h2eroysos > orěχŭ, αλβανικό *h2er-w-eh2 > *arwā > arrë κλπ). Η κανονική ελληνική εξέλιξη του όρου είναι *h2er-u-om > ἄρυον. Αν όμως το λουβικό προελληνικό υπόστρωμα διέθετε την ίδια ΙΕ ρίζα *h2er- «καρύδι», τότε ο κανονικός λουβικός απόγονος της ρίζας θα ήταν *ḫar-, τον οποίο οι πρωτοέλληνες θα απέδιδαν ως **χαρ-/**καρ-. Αυτή η αλληλεπίδραση μπορεί θεωρητικά να εξηγήσει την διτυπία IE *h2er- > ἄρυον ~ κάρυον. Φυσικά, η πλειοψηφία των όρων «με και χωρίς κ-» που έχει συλλέξει ο Reece ΔΕΝ μπορεί να εξηγηθεί με αυτόν τον τρόπο.

Η δεύτερη ετυμολογική πρόταση που παραθέτει ο Beekes συνδέει τον όρο κέλευθος με την ρίζα *kel- «άγω, οδηγώ» του ρήματος κέλλω = «άγω/οδηγώ (όχημα)», το οποίο μπορεί να συσχετιστεί με το σανσκριτικό ρήμα kalayati = «άγω» και το λατινικό επίθετο celer = «ταχύς» (λ.χ. ο λατινογενής αγγλικός όρος accelerate = επιταχύνω). Σε αυτήν την περίπτωση, η παραγωγή κέλλωκελ-εύ-ωκέλευ-θος = «οδός» θυμίζει την παραγωγή ἄγω > ἄγυια = «οδός, λεωφόρος». Ωστόσο, ο Beekes θεωρεί προβληματική την συνήθη παραγωγή ἄγω > ἄγυια (αν και παραθέτει το παρόμοιο παράδειγμα μη διπλασιασμένης ουσιαστικοποιημένης ενεργητικής μετοχής παρακειμένου οἶδα > ἰδυῖα = «αυτή που γνωρίζει», δίπλα στον κανονικό διπλασιασμένο τύπο *we-wid-us-ih2 > εἰδυῖα).

aguia

Όποια κι αν είναι η ετυμολογία του όρου κέλευθος, στην Ιλιάδα ο Αχιλλέας χρησιμοποιεί τον όρο «ἱπποκέλευθος» (ἱππηλάτης ; , ἱπποβάτης ; ἱπποδρόμος/ἱππόδρομος ; ) για τον νεκρό Πάτροκλο.

[16.126] Ἀχιλλεὺς …

μηρὼ πληξάμενος Πατροκλῆα προσέειπεν·
ὄρσεο διογενὲς Πατρόκλεες ἱπποκέλευθε·

Ο Comes/Κόμης, ο Sacer Comitātus και οι Comitātēnsēs

Πρωτού αποκτήσει την σημασία του στρατιωτικού αξιώματος (που εν τέλει οδήγησε στην μεταρρωμαϊκή σημασία του όρου ως «τίτλο ευγενείας») ο λατινικός όρος comes/comitem σήμαινε απλά «σύντροφος». Η κυριολεκτική σημασία του όρου είναι «ακόλουθος, συνοδός» μιας και ο όρος ανάγεται στο σύνθετο ΙE σχηματισμό *k’om-h1i-t- που περιέχει την πρόθεση *k’om = «συν» (λ.χ. λατινικό cum, con-ventio/con-ventum = συν-έλευσις) και το ρηματικό επίθετο *h1i-tos = «βατός» (*h1ey- = «βαίνω» > ελλην. εἶμι ~ λατ. *ey-ō >  και, κατά συνέπεια *k’om-h1ey- = σύν-ειμι και *k’om-h1i-t- ~ συν-ιτ-ικός). Ένας άλλος λατινικός όρος που σχηματίστηκε από τη ρίζα *h1i-t- είναι το ουσιαστικό iter = «πορεία, διαδρομή, ταξίδι» (και το παράγωγο itinerārium > αγγλ. itinerary). Ελληνικά σύνθετα επίθετα που περιέχουν το ρηματικό επίθετο *h1i-tos > ἰτός = βατός είναι τα παρακάτω: προσιτός = προσβατός (πρόσειμι = προσβαίνω), ἐξιτός = ἐκβατός (ἔξειμι = ἐκβαίνω >βγαίνω) με παράγωγα τους όρους δυσέξιτοςδυσ(δι)εξίτητος = δυσδιέξοδος) = «ο χώρος από τον οποίο βγαίνεις/διέρχεσαι δύσκολα» και ἐξίτηλος/ἀνεξίτηλοςἀπρόιτος = «ανίκανος να προχωρήσει» (πρόειμι = προχωρέω). Το όνομα Προῖτος προέρχεται από το επίθετο προϊτός του ρήματος πρόειμι = «προηγούμαι» και έχει την ίδια σημασία με το επίθετο πρέσβυς ( < ΙΕ *pres-gwh2-us = «αυτός που προηγείται» είτε ηλικιακά είτε λόγω τιμής, λ.χ. λιθουαν. žmogus = «γαιοβάτης» >  «άνθρωπος»). Ο ακριβέστερος συγγενής του λατινικού iter = «πορεία» στην Ελληνική είναι ο όρος *h1oy-tos > οἶτος που κατέληξε να σημαίνει «μοίρα» (= «πορεία της ζωής»). Ο πρωτογερμανικός «όρκος» *aiθaz (λ.χ. αγγλικό oath) είναι ο ακριβής συγγενής του ελληνικού όρου οἶτος. Η σημασιακή αλλαγή πορεία > όρκος του γερμανικού όρου έχει να κάνει με τον ΙΕ τρόπο ορκωμοσίας που γινόταν με τελετουργική «διάβαση» (< *h1oytos = «πορεία») από έναν διάδρομο.

oath

Ο Μιχαήλ Ατταλειάτης, με αφορμή την εκστρατεία του Μιχάηλ του Παφλαγόνος στο «Ἰλλυρικόν» (θέμα Βουλγαρίας) κατά των αποστατών του Πέτρου Δελεάνου, γράφει πως (μετά το πάθημα του Νικηφόρου Α΄ στη μάχη της Πλίσκας το 811) οι Ρωμαίοι συνήθιζαν να αποφεύγουν τις μάχες στην Βουλγαρία «διὰ τὸ δυσεξίτητον τῶν ἐν αὐτῇ αὐλώνων». Αλλού γράφει πως ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ο Μονομάχος αν και ήθελε να αναλάβει την ηγεμονία στις μάχες για την ανάσχεση των Πατζινακών («Σκυθῶν»), δεν μπορούσε επειδή είχε καταντήσει «παντελῶς ἀπρόιτος» (= εντελώς ανίκανος να περπατήσει) λόγω ποδάγρας (= οξύ επεισόδιο ουρικής αρθρίτιδας).

[3.2] θᾶττον ἐξ ἁπασῶν τῶν ἐπαρχιῶν συνεστήσατο στρατιάν, καὶ μετὰ τῶν δυνάμεων τῇ Σαρδικῇ τῇ νῦν λεγομένῃ Τριαδίτζῃ καὶ διαὐτῆς Ἰλλυρικῷ προσβαλὼν κατὰ κράτος τοὺς ἀποστατήσαντας ἐτροπώσατο, καὶ τὴν χώραν αὐτῶν πολλὴν καὶ μεγάλην καὶ στενόπορον οὖσαν, καὶ χρόνοις πολλοῖς ἀνταγωνιζομένην τοῖς πρὸ τοῦ βασιλεῦσι διὰ τὸ δυσεξίτητον τῶν ἐν αὐτῇ αὐλώνων,

[7.6] Ἤσχαλλε τοίνυν ὁ βασιλεύς, καὶ μηχανὴν ἐζήτει διἧς ἂν ἀποκρούσασθαι δυνήσαιτο τὸ ἀντίπαλον· αὐτὸς μὲν γὰρ διἑαυτοῦ τὴν ἡγεμονίαν ἀναδέξασθαι τοῦ πολέμου καὶ βουλόμενος οὐκ ἠδύνατο, νόσῳ ποδαγρικῇ περὶ τὰ ἄκρα κακῶς διακείμενος καὶ παντελῶς ἀπρόϊτος ὢν καὶ ἀντὶ ποδὸς κεχρημένος τῷ δίφρῳ·

Μετά από αυτήν την περιγραφή των διάφορων όρων που προέρχονται από το ρηματικό επίθετο *h1i-tosἰτός = «βατός» επιστρέφω στον λατινικό όρο comes/comitem. Ο Michael De Vaan στο Ετυμολογικό Λεξικό της Λατινικής και των άλλων αρχαίων γλωσσών του Ιταλικού κλάδου παραθέτει και τους λατινικούς όρους *ped-h1it-pedes/peditem = «πεζός, πεζικάριος» (κυριολεκτικά «ποδ-ίτ-ης = ποδοβάτης» = «αυτός που πάει με τα πόδια»), *h1ek’w-h1it- > eques/equitem = «ἱππεύς» (κυριολεκτικά «ιππ-ίτ-ης = ιππο-βάτης»), mīles/mīlitem = «στρατιώτης» (με το *-h1it- > -it- προσαρτημένο στο αγνώστου ετύμου θέμα mīl-, το οποίο όμως μπορεί να σχετίζεται με το mīlle = «χίλια», κάνοντας τους mīlites κάτι σαν «μέλη χιλιαρχίας») και vēles/vēlitem = «ψιλός στρατιώτης» (άραγε «γοργοκίνητος, ευκίνητος» και ομόρριζο του vēlōx; ).

comes

Ο αυτοκράτορας Γαλλιηνός στα μέσα του 3ου μ.Χ. αιώνα σχημάτισε ένα σώμα ιππέων που θα ακολουθούσαν/συνόδευαν τον Ρωμαίο αυτοκράτορα στα διάφορα πολεμικά θέατρα. Το σώμα αυτό ονομάστηκε (SacerComitātus (κυριολεκτικά «(Ιερή) Ακολουθία»). Αργότερα, κατά την τετραρχική περίοδο το «κομιτάτο» αυτό διευρύνθηκε σε πλήρη εκστρατευτική εφεδρεία που αποτελούνταν κυρίως από πεζούς στρατιώτες, που έγιναν γνωστοί ως Comitātēnsēs. Οι κινητές αυτές εφεδρείες ακολουθούσαν τον αυτοκράτορα στις εκστρατείες, σε αντίθεση με τους καθηλωμένους «Ακρίτες/Οχθίτες» (Līmitāneī/Ripēnsēs, līmes/līmitem = «σύνορο», rīpa = «όχθη», γιατί τα ευρωπαϊκά σύνορα συνέπεφταν με τους ποταμούς Ρήνο και Δούναβη).

Παράλληλα με αυτές τις στρατιωτικές μεταρρυθμίσεις, ο Sōl Invictus Comes = «Ανίκητος Συμπολεμιστής Ήλιος» λατρεύεται ως η επίσημη θεότητα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Τα νομίσματα του Μεγάλου Κωνσταντίνου φέρουν την αφιέρωση SOLI INVICTO COMITI μέχρι το 323, 11 χρόνια ύστερα από την υποτιθέμενη (χριστιανική) θεοπτία του IN HOC SIGNO VINCESἐν τοῦτῳ νίκα») στη Μιλβία Γέφυρα το 312.

Sol-Invictus-Comes

Ο δορυφόρος Σπούτνικ

Όλοι ξέρετε ότι ο πρώτος δορυφόρος που στάλθηκε στο διάστημα ήταν ο περίφημος «Σπούτνικ 1» που εκτοξεύτηκε στις 4 Οκτωβρίου 1957. Ο ελληνικός όρος «δορυφόρος» πέρα από την σημερινή του διαστημική σημασία, σημαίνει «σωματοφύλακας, ένοπλος ακόλουθος». Ο αγγλικός όρος satellite ανάγεται στον λατινικό όρο satelles = «ένοπλος ακόλουθος, σωματοφύλακας». Το ίδιο ισχύει και για τον ρωσικό όρο sputnik που σημαίνει «συνταξιδιώτης, ακόλουθος, συνοδός, συνοδίτης» και ανάγεται στον πρωτοσλαβικό όρο *sŭ-pǫtĭ-nikŭ, κυριολεκτικά «ακόλουθος, συνοδίτης» (λ.χ. σρβ-κρ. putnik = «οδίτης, ταξιδιώτης, περαστικός»).

Το πρωτοσλαβικό και παλαιοσλαβωνικό sŭ- είναι ΙΕ συγγενής του ελληνικού αθροιστικού ἁ-/ἀ- μιας και αμφότερα ανάγονται στο ΠΙΕ *sm.-. Ο πλήρης ο-βαθμός *som έδωσε το πρωτοσλαβικό/παλαιοσλαβωνικό πρόθημα sǫ- = «συν-». Ο ομηρικός όρος ἄλοχος = «σύζυγος» και ο μεσαιωνικός σερβικός όρος sulogŭ = «σύζυγος» είναι ακριβείς ΙΕ συγγενείς (*sm.-logh-os ~ *som-logh-os= «αυτή που ξαπλώνει (*legh-, λέχος) μαζί (*sm.-/*som-) με τον άνδρα», δηλαδή «ἄκοιτις», «σύγκοιτος/σύγκοιτις» ή «σύνευνος/συνευνίς», εὐνή = λέχος = κοίτη = «κρεβάτι»).

alokhos

Το δεύτερο μόρφημα του όρου *sŭ-pǫtĭ-nikŭ είναι το πρωτοσλαβικό/παλαιοσλαβωνικό ουσιαστικό pǫtĭ = «δρόμος, μονοπάτι» (λ.χ. σρβκρ. put, βουλγ. pǎt, σλβμακ. pat κλπ) που, με τη σειρά του, ανάγεται στο ΙΕ θέμα *pontΗ- = «δρόμος, διάβαση» που έχει δώσει το λατινικό pōns/pontem = «γέφυρα» (λ.χ. ιταλικό ponte, βλαχικό punte/punti κλπ), το ιρανικό paθa (< *pn.tH-) «δρόμος, μονοπάτι» που εισήλθε ως δάνειο και στην πρωτογερμανική (PGmc *paθaz > αγγλικό path = «μονοπάτι»), το σανσκριτικό pánthāḥ και το αβεστικό pantā κλπ.

Στην Ελληνική βρίσκουμε το μηδενόβαθμο *pn.tH- > πάτος = «μονοπάτι, πορεία» (λ.χ. περίπατος) και το ο-βαθμο πόντος που απέκτησε την παράξενη σημασία «θάλασσα». Πριν αποκτήσει την γενική σημασία «θάλασσα», ο πόντος μάλλον σήμαινε «θαλάσσια πορεία, ρότα» ή, ομηριστί «τὰ ὐγρὰ/ἰχθυόεντα κέλευθα» (θυμίζω κέλευθος = «δρόμος, πορεία», για τα κτητικά επίθετα *-went- του τύπου ἰχθυόεις έχω κάνει παλαιότερη ανάρτηση).

[Ιλιάδα, 1.310]

Οἳ μὲν ἔπειτ᾿ ἀναβάντες ἐπέπλεον ὑγρὰ κέλευθα,

Μπήκαν λοιπόν αυτοί κι αρμένιζαν στης θάλασσας τις στράτες! (Μετάφραση Κακριδή-Καζαντζάκη)

[Οδύσσεια, 3.177]

ἰχθυόεντα κέλευθα διέδραμον, ἐς δὲ Γεραιστὸν

τις ψαροθρόφες στράτες διάβαιναν (Μετάφραση Κακριδή-Καζαντζάκη)

Παραθέτω τα λήμματα των παραπάνω όρων από τα ΙΕ ετυμολογικά λεξικά της σειράς Brill-Leiden.

pontH

Κλείνω επαναλαμβάνοντας τις βασικές ετυμολογίες:

  1. αθροιστικό *sm.- > (h)a-κέλευθος «δρόμος, πορεία» => ἀκόλουθος = κυριολεκτικά «συνοδοιπόρος, συνοδίτης»
  2. πρόθεση *k’om «συν» + *h1i-t- (< *h1ey- = «εἶμι, βαίνω») => comes/comitem = κυριολεκτικά «συνοδοιπόρος, συνοδίτης»
  3. αθροιστικό *sm.- > PSlv. – + *pontH- > PSlv. pǫtĭ = «δρόμος, μονοπάτι» => PSlv. *sŭ-pǫtĭ-nikŭ > ρωσικό sputnik = «συνοδοιπόρος, συνοδίτης»
Advertisements

7 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

7 responses to “Ο Κόμης, ο Σπούτνικ και ο Ακόλουθος

  1. Παίρνω την ευκαιρία να επικοινωνήσω μαζί σας, λόγω μιας ερώτησης που θέλω να σας κάνω, η οποία είναι κάπως σχετική με αυτή την ανάρτησή σας.
    Καταρχάς συγχαρητήρια για την σελίδα σας, δεν χρειάζεστε ίσως κολακείες, αλλά είναι εκπληκτική, ένα διαμάντι στο εγχώριο νετ.
    Κάνετε δωρεά.
    Πάμε τώρα στο “σχετικά” σχετικό μας ερώτημα.
    Αναφερθήκατε στο “¨λουβικό” προ-ελληνικό (η προ-πρωτοελληνικό) υπόστρωμα κάποιων λέξεων. Το ερώτημά μου έχει να κάνει με το αν υπάρχει (κατά την γνώμη σας) και έπειτα “ανατολική” Ι.Ε “υφής” ή ακόμα και σημιτικής “υφής” επίδραση. Το λέω αυτό γιατί έχω την (ακόμα αστήρικτη, ή απλά εποπτική) αντίληψη ότι η “ανατολική” επίδραση είναι μεγαλύτερη από ότι συνήθως θεωρείται.
    Έκανα το λάθος να βιαστώ σε μιαν ανάρτηση στο δικό μου τσαρδί, και να υποθέσω κάπως εντονότερα από ότι.έπρεπε (για υπόθεση) ότι ακόμα και η λέξη Ζαγρεύς (Διόνυσος) πιθανά έχει άλλη προέλευση από αυτή που λέγεται και έχει να κάνει με την (υποτιθέμενη;) “ικανότητα σύλληψης” ζωών κ.λπ.
    Δεν έχω καμμία γλωσσολογική ειδίκευση, και κακώς υπέθεσα βιαστικά πως η λέξη Ζαγρεύς έχει να κάνει με την οροσειρά Ζάγρος στο δυτικό ή β/δυτικό (σημερινό) Ιράν, εφόσον εκεί και στην Αρμενία είναι επιβεβαιωμένο πως δημιουργήθηκε το πρώτο κρασί στο κόσμο (αυτό δεν είναι μούφα).
    Έκανα την σύνδεση, έτσι κι αλλιώς ο Διόνυσος μάλλον εξ’ανατολών ήρθε, και τώρα ζητάω την γνώμη σας.
    Επίσης (μιας και βρήκαμε παπά ας θάψουμε πέντ”εξη) έχω μια απορία (προερχόμενη και αυτή από την “ανατολική εμμονή” μου) όσον αφορά την Σουμεριανή γλώσσα: δεν είναι (ήταν) σημιτική, δεν ήταν μάλλον Ι.Ε, τι ήταν; έχω αναρτήσει ένα άρθρο ενός αμερικάνου γλωσσολόγου που θέτει το πρόβλημα, και ένα σωρό άλλα (τα απομεινάρια της γλώσσας αυτής κατά την βαβυλωνιακή περίοδο και άλλο).
    Επειδή με απασχολεί συνέχεια και εμμονικώς το θέμα της Σουμερίας, μιας και όπως δεν το ξέρουν ή δεν το λαμβάνουν πολλοί υπόψει τους είναι η εκκίνηση του (ανατολικομεσογειακού, μεσοποταμιακού, μεσανατολικού, άρα και δυτικού) πολιτισμού σε θεμελιακές διαστάσεις της έννοιας “πολιτισμός”,, επειδή λοιπόν έχω αυτή την “εμμονή” πολύ θα μου άρεζε αν μου λύνατε αυτές τις απορίες. Βέβαια, δώσε θάρος στον ιντερνετοχωριάτη (και άσχετο εις τα γλωσσολογικά) να σ΄ανέβει στο κρεββάτι…
    (Μια τελευταία ερώτηση: αναφερόμενος στην πηγή ΦΥΣΙΚΑ, μπορώ να προβώ σε αναδημοσιεύσεις αρθρων ή μερών τους;,)
    Σας ευχαριστώ για την υπομονή σας..

    • Γειά σου Γιάννη και καλωσόρισες!

      Θα ξεκινήσω από το τελευταίο σου ερώτημα, γιατί έχει την ευκολότερη απάντηση. Μπορείς να κάνεις ό,τι θέλεις με τις αναρτήσεις μου και δεν χρειάζεται να ρωτήσεις.

      Πάμε τώρα στα άλλα ερωτήματα.

      1) Το «λουβικό» υπόστρωμα. Η ιδέα ότι οι πρωτοέλληνες βρήκαν ένα «λουβικό» (ανατολιακό ΙΕ) υπόστρωμα στον ελλαδικό χώρο (πέρα από το τυπικό μη ΙΕ) κέρδισε έδαφος την δεκαετία του 1960. Τότε ήταν που ο Leonhard Palmer έκανε την πρώτη έκθεση της ιδέας σε μονογραφία και ο Μιχάηλ Σακελλαρίου ασχολήθηκε θερμά με την αυτήν την ιδέα στα τέλη του 1970, στα βιβλία του “Peuples prehelleniques d’origine indo-europeenne” (Aθήνα 1977), – “Les Proto-grecs” (Aθήνα 1980).

      Άπό τους πιο πρόσφατους μελετητές που ασχολήθηκαν με το θέμα, αυτή τη στιγμή έχω κατά νου την Malgarit Finkelberg στο βιβλίο της “Greeks and Pre-Greeks“.

      Τώρα τα τοπωνυμικά στοιχεία που είναι ενδεικτικά ενός «λουβικού» υποστρώματος τα έχω αναφέρει στην ανάρτηση για τα προελληνικά τοπωνύμια.

      Στην άλλη όχθη του ζητήματος, ο Robert Beekes δεν πιστεύει ότι υπήρξε ΙΕ υπόστρωμα, αλλά μόνο προ-ΙΕ (περιγράφει τη θέση του σε ένα εισαγωγικό κεφάλαιο του Ετυμολογικού Λεξικού του, όπου λέει κάποια γενικά πράγματα για τους προελληνικούς όρους).

      2) Το γενικότερο θέμα της επίδρασης της δυτικής Ασίας στην αρχαιοελληνική μυθολογία και ποίηση το έχει εξετάσει ο ML West το βιβλίο του «Η ανατολική Όψη του Ελικώνα» (The Εast Face of Helicon: West Asiatic Elements in Greek Poetry and Myth, OUP,1999).

      Αρκετές σποραδικές αναφορές στο θέμα της ασιατικής επίδρασης κάνει και ο Walter Burkert στο βιβλίο του “Greek Religion“. Εκεί λ.χ. εγώ διάβασα για πρώτη φορά την ετυμολογική πρόταση της Λέρνας ως «χαττοειδή» πληθυντικό (Le-) ενός όρου arn- με τη σημασία «πηγή» (arna = πηγή, le-arna = πηγές). Μία άλλη ενδιαφέρουσα παρατήρηση του Burkert, από αυτές που θυμάμαι χωρίς ν΄ανοίξω το βιβλίο, είναι το θέμα «του βουνού στο βορρά» (Όλυμπος) ως «κατοικία των θεών», το οποίο ήταν και στοιχείο της σημιτικής μυθολογίας, λ.χ. της Ουγκαριτικής παράδοσης όπου η συνέλευση των θεών γινόταν στο όρος Ζεφών/Ζαφών (Jebel Aqra), του οποίου άρχοντας θεωρούνταν ο θεός Baal-Zephon.

      Το ενδιαφέρον είναι ότι το θεωνύμιο Baal-Zephon απαντά ως τοπωνύμιο Βεελσεπφῶν στην Έξοδο της Παλαιάς Διαθήκης (14,2), στο χωρίο για την διάβαση της Ερυθράς Θάλασσας:

      [14.2] λάλησον τοῖς υἱοῖς Ἰσραήλ, καὶ ἀποστρέψαντες στρατοπεδευσάτωσαν ἀπέναντι τῆς ἐπαύλεως, ἀνὰ μέσον Μαγδώλου καὶ ἀνὰ μέσον τῆς θαλάσσης, ἐξεναντίας Βεελσεπφῶν, ἐνώπιον αὐτῶν στρατοπεδεύσεις ἐπὶ τῆς θαλάσσης.

      3) Για το θεωνύμιο Ζαγρεύς δεν έχω κάτι σίγουρο να σου πω, αλλά το κόβω για μη Ελληνικό. Δεν αποκλείεται να σχετίζεται με το ορωνύμιο Ζαγρός (Ζάγριον όρος στον Στράβωνα).

      4) Η Σουμερική γλώσσα δεν ανήκε σε κάποια γνωστή γλωσσική οικογένεια, αλλά περιγράφεται -μέχρι στιγμής- ως “language isolate” (= μεμονωμένη γλώσσα). Ολόκληρη η περιοχή εκεί ήταν γεμάτη με τέτοιες «μεμονωμένες» γλώσσες, λ.χ. η Ελαμιτική γλώσσα των Ελαμιτών, η Χουρριτική γλώσσα των Χουρριτών, η Κασσιτική γλώσσα των Κασσιτών, η Χαττική γλώσσα που μιλιόταν στα εδάφη της ανατολικής Μικράς Ασίας που κατέληξε να μιλιέται η ΙΕ ανατολιακή Χεττιτική, η Ουραρτική γλώσσα που μιλιόταν στα μέρη που εν τέλει κατέληξαν να μιλάνε την ΙΕ Αρμενική κλπ.

      Δυστυχώς, δεν έχω εντρυφήσει σ΄αυτές τις γλώσσες για να σε βοηθήσω, γιατί περιορίζομαι μόνο στις ΙΕ γλώσσες (λ.χ. έχω γράψει για τις Ανατολιακές γλώσσες της Μικράς Ασίας και την Αρμενική σε εκείνα τα μέρη και, πέρα από αυτά τα μέρη, την Κοινή Ινδο-Ιρανική που κατά πάσα πιθανότητα μιλιόταν στον πολιτισμό Αντρόνοβο γύρω στο 2000 π.Χ., όποιος ενδιαφέρεται γι΄αυτό το λεπτομερέστερο βιβλίο στο θέμα είναι αυτό).

      Πες μου αν ξέχασα ν΄απαντήσω σε κάποιο από τα ερωτήματά σου.

      • Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

        -Αναφέρεις σε κάποια ανάρτηση την ετυμολογία της λέξης “ελευθερία” ;

        satellite

        Κέρδισε και γιουροβίζιον το ’10. 🙂

        Κασσίτες

        Δικά μας παιδιά (Ινδοευρωπαίοι) πρέπει να ήταν αυτοί. Κάποιοι ληστρικοί “Κοσσαίοι” που βρήκε ο Μ. Αλέξανδρος και τους μακέλεψε γιατί εμπόδιζαν τις συγκοινωνίες πρέπει να ήταν απόγονοί τους.

      • Καλώς τον Ριβαλδίνιο!

        Ο όρος ἐλεύθερος είναι από την ρίζα *h1leudh- που, περιέργως, είναι ακριβώς ολόιδια με την ρίζα *h1leudh- «βαίνω» πυο έδωσε τα ἤλυθον/εἰλήλουθα/ἔλευσις.

        Ο όρος ἐλεύθερος αρχικά σήμαινε «μέλος της φυλής» («όχι αιχμαλωτισμένος άλλος/εχθρός») και είναι συγγενής με το γερμανικό Leute = «κόσμος» (αρχικά «λαός/φυλή», πρωτογερμανικό *ljudiz) και το σλαβικό ljudi = «κόσμος».

        Ο λατινικός όρος līber = «ελεύθερος, παιδί» είναι επίσης συγγενής του όρου ελεύθερος.

        Για τους Κασσίτες δεν ξέρω τίποτε να σου πω. Εκεί, μέχρι την άφιξη των Ιρανών, τα μόνα σίγουρα «δικά μας παιδιά» (ΙΕ) ήταν η ινδοάρια άρχουσα κάστα των Μιτάννι που επιβλήθηκε στους Χουρρίτες.

        bi-ir-ya-aš-šu-wa, bi-ir-da-aš-šu-wa = Priya-aśva ~ Prītāśva ο Φίλιππος ινδιστί (prīya = «φίλος, αγαπητός», λ.χ. σλαβικό prijatelʹĭ και aśva = «ίππος»).

  2. Ευχαριστώ πολύ για την αναλυτική απάντηση, θα έλεγα πως είμαι ενθουσιασμένος!
    Ευτυχώς έχω και άδεια, αύριο πάω στο Πήλιο, οπότε θα επανέλθω από “εκεί” πολλές φορές, έχω πολλά να ρωτήσω και να συζητήσουμε.
    Εν τάχει:
    Θα φέρω ότι έχω μαζέψει για όλα αυτά από μόνος μου, όταν είχα μιαν “έξαψη” με το θέμα Σουμερία, και τον ρόλο της όχι μόνον στο “εν γένει”, αλλά στην ίδια την κοντινή (με την ευρεία έννοια κοντινή!) εποχή της μετά την παρακμή και το τέλος της ή το “χώνεμά” της πρώτα από τους Ακκαδαίους. Θεωρώ, αυθαιρέτως (ακόμα τουλάχιστον) πως είναι αδύνατον ένας πολιτισμός που γεννάει σχεδόν τις περισσότερες “υλικές” και “διανοητικές” δομές, και έχει διαρκέσει τόσο, να μην έχει βάλει την “υπογραφή” του στους επόμενους, τους άμεσα επόμενους (οικειοποιητές Ακκαδαίους κλπ) αλλά και σε πιό απομακρυσμένους. Η έρευνα για τις “πρώτες” μετα-νεολιθικές εποχές τρέχει πλέον γοργά., αυτό το αντιλαμβάνεται και ένας απλός αναγνώστης ή έχων καλούτσικη επιστημονική κατάρτιση σε άλλους κλάδους (συγγενείς έστω), αλλά υπάρχουν παράδοξα αποτελέσματα με την συνεχή έκπληξή μας.
    Αυτό που αναφέρεις για το Βουνό, υπάρχει νομίζω και αυτό στον σουμεριακό κύκλο, βρίσκει κανείς στο γουϊκι εύκολα (τώρα είναι βράδυ) όλη την έρευνα για τα ιερά Βουνά με ένα απλό γκουγκλάρισμα, θυμάμαι τα γενικά στοιχεία, αλλά δεν θυμάμαι αν το “πρωτο-Βουνό”, υπήρχε και στην Σουμερία ως θρησκευτικό σύμβολο αναφορά, θα το ψάξω πάλι. Και άλλα πολλά: ξέρουμε λ.χ πως η έννοια και η παράσταση του Ποιμένα-Ηγέτη υπήρχε (σίγουρα) στην Σουμερία; Μιλάμε για ένα πρωτοφαντασιακό πολιτικο-θεολογικό δημιούργημα μεγάλης ιστορικής εμβέλειας και διάρκειας, και δεν γίνεται να πέρασε “πάνω” από τις εποχές, υπήρχε διάδοση εποχη εποχή και διασπορά. Ή, ακόμα, για να μην μείνω στην Σουμερία, μιλάμε για ένα υπόστρωμα πρωταρχικών μύθων, παραστάσεων, εντός της ευρύτερης σουμεριακής ακκαδικής και βαβυλωνιακής εποχής, αλλά και υπόστρωμα πολιτικο-θεοκρατικών πρακτικών. Μπορεί κανείς να υποθέσει πως θα μπορουσαν να αναδύονται ισως από την “κοινή γενική δομή” και όχι από μια συγκεκριμένη διάδοση-διασπορά, αλλά όταν μιλάμε για έναν ευρύτερο χώρο δεν είναι δυνατόν η δομική ανάλυση ως δίδουσα εξηγήσεις που δεν είναι περιορισμένες στην “δομή διασποράς-διάδοσης”, να εμποδίσει τους συνειρμούς της σχεδόν κοινής διεπιστημονικής λογικής ότι κάτι άλλο τρέχει.
    Τα είπα πολύ συμπυκνωμένα και τα πεταξα όπως πετάς τα ρούχα στον καναπε, αλλά θα επανέλθω σίγουρα, και πιο οργανωμένος,
    (αυτό με το Ζάγρο με ενθουσίασε, ότι δεν έκανα πατάτα ολκής, έχω και άλλα στοιχεία ως ερασιτέχνης κουρδολόγος: θεωρείται ακόμα από τους Κούρδους ιερό βουνό, και είναι όντως αποδεδειγμένο ότι εκεί και στην Αρμενία παρήχθη πρώτη φορά κρασί. Πολύ πρόχειρη και κοινότοπη η συνειρμική σκέψη που έκανα (Διόνυσος=Κρασί=Ζαγρεύς=Ζάγρος) αλλά δεν σου κρυβω πως έκανα το τόλμημα της σκέψης αυτής όταν διάβασα την “ελληνοκεντρική” ετυμολογία που με έβαλε σε πολλές καχυποψίες, με ώθησε σε μια μικρή αναζήτηση)…
    Ευχαριστώ πολύ, χάρηκα αλήθεια για την συνάντηση, μόλις αποκτήσατε έναν κουραστικό αναγνώστη, που δεν ξέρει από που να αρχίσει τις ήδη πολλές μαζεμένες ερωτήσεις από διάφορες αναρτήσεις σας!

  3. Λίγα στοιχειώδη απο το γουίκι, θα με υποχρεώνατε αν τους ρίχνατε μια ματιά να μου πείτε τις εντυπώσεις σας:
    1) Για την σουμεριακή γλώσσα
    Συγκριτική θεώρηση της ζωής και του θανάτου της Σουμεριακής γλώσσας – Piotr Michalowski : https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A3%CE%BF%CF%85%CE%BC%CE%B5%CF%81%CE%B9%CE%B1%CE%BA%CE%AE_%CE%B3%CE%BB%CF%8E%CF%83%CF%83%CE%B1
    2) Για τα “ελληνοσημιτικά” περί Ζαγρέα:
    https://books.google.gr/books?id=NMkUAAAAIAAJ&pg=PA204&lpg=PA204&dq=zagreus+hellenosemitic&source=bl&ots=NZsEJ_54Ky&sig=7ou8vrFOm18WRCqRAdlYZ6OLo3M&hl=el&sa=X&ved=0ahUKEwj49L60zLbNAhXKVxQKHeNaC40Q6AEIHjAA#v=onepage&q=zagreus%20hellenosemitic&f=false
    3) Για το ίδιο το όρος:
    https://en.wikipedia.org/wiki/Zagros_Mountains
    4) για τα ιερά βουνά:
    https://en.wikipedia.org/wiki/Sacred_mountains
    5) Για τον σουμεριακό παράδεισο και το ιερό βουνό:
    Garden of the gods (Sumerian paradise) –
    https://en.wikipedia.org/wiki/Garden_of_the_gods_(Sumerian_paradise)
    ΕΙΔΙΚΑ ΑΥΤΟ:
    Ekur – Wikipedia, the free encyclopedia
    https://en.wikipedia.org/wiki/Ekur

    Ο Μεσοποταμιόπληκτος σας ευχαριστεί για την υπομονή σας

    • Γεια σου Γιάννη,

      Θα κοιτάξω τους συνδέσμους σου και θα σου απαντήσω αν και, όπως είπα, στα θέματα των μη ΙΕ λαών είμαι σαν το ψάρι στη στεριά.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s