Η Αγγλία των Τυδώρ #2: το «πρωτότοκο» Αγγλικό Έθνος

Στην προηγούμενη ανάρτηση έκανα μια συνοπτική περιγραφή της πολυεθνικής αυτοκρατορίας των Τυδώρ. Στη σημερινή θα περιγράψω την διαμόρφωση του Αγγλικού Έθνους κατά τον 16° αιώνα, όπως την εξηγεί η Liah Greenfeld στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου της Nationalism: Five Roads to Modernity (Harvard University Press, 1992).

Πριν ξεκινήσει το κεφάλαιό της για την Αγγλία, η Greenfeld έχει ένα εισαγωγικό κεφάλαιο για την διασαφήνιση των γενικών εννοιών.

Η Αγγλία των Τυδώρ έχει εθνολογικό ενδιαφέρον γιατί δημιουργεί προβλήματα στις θεωρίες των «ακραιφνών» Μοντερνιστών/Νεωτεριστών, όπως ο Ernest Gellner και ο Eric Hobsbawm, που πιστεύουν ότι τα [νεωτερικά] Έθνη δημιουργήθηκαν κατά τον 18° αιώνα. Έτσι ο ίδιος Gellner που είπε χαρακτηριστικά πως «οι Νεωτεριστές όπως εγώ πιστεύουμε ότι ο κόσμος δημιουργήθηκε στα τέλη του 18ου αιώνα και τίποτε από αυτά που προϋπήρχαν δεν κάνει την παραμικρή διαφορά στα θέματα που εξετάζουμε» αναγκάστηκε να παραδεχτεί ότι η Αγγλία του 16ου αιώνα δημιουργεί προβλήματα στην θεωρία του, ενώ ο Hobsbawm, με τη σειρά του, παραδέχτηκε ότι στην Αγγλία των Τυδώρ υπήρχε ένας κρατοκεντρικός πατριωτισμός (state-centred patriotism) avant la lettre.

Gellner-Hobsbawm

Εκ πρώτης όψεως, η θέση της Greenfeld δεν διαφέρει πολύ από αυτή του Gellner. Αμφότεροι στην ουσία τοποθετούν την γένεση των [Νεωτερικών] Εθνών στον 18° αιώνα και απλώς αναγνωρίζουν τις ιδιαίτερες συνθήκες της Αγγλίας των Τυδώρ (αμφότεροι αναγνωρίζουν την σημασία της διευρυμένης εγγραμματοσύνης και της υψηλής κοινωνικής κινητικότητας) που επέτρεψαν την πρώιμη εμφάνιση του φαινομένου. Όπως γράφει η Greenfeld:

[σλδ 14] Η ιδέα του Έθνους πρωτοεμφανίστηκε στην Αγγλία του 16ου αιώνα, που αποτελεί το πρώτο Έθνος σε όλον τον κόσμο (και, με την εξαίρεση ίσως της Ολλανδίας, το μόνο που υπήρχε για τα επόμενα διακόσια χρόνια). […] Ο παρτικουλαριστικός Εθνικισμός […] εμφανίστηκε κατά τον 18° αιώνα. Αυτό συνέβη στην ηπειρωτική Ευρώπη και από εκεί άρχισε να διαδίδεται στον υπόλοιπο κόσμο.

Ωστόσο, αντίθετα με την βασική πεποίθηση των Νεωτεριστών ότι η Νεωτερικότητα αρχίζει στα μέσα του 18ου αιώνα και είναι αυτή που γέννησε τον Εθνικισμό, η Greenfeld ισχυρίζεται σε πολλά σημεία του βιβλίου της ότι είναι ο Εθνικισμός που δημιούργησε την Νεωτερικότητα και ότι η Αγγλία είχε ήδη εισέλθει στην Νεωτερική εποχή μετά το 1530.

[σλδ 30] Η ριζική αλλαγή συμπεριφοράς που προέκυψε από την εφαρμογή του όρου «έθνος» (nation) σε ένα λαό και η οποία κατά διάφορους τρόπους σηματοδότησε την έναρξη της Νεωτερικής Εποχής, ήταν ήδη εν εξελίξει (στην Αγγλία) κατά την δεκαετία μετά το 1530 […] και, γύρω στο 1600, η ύπαρξη στην Αγγλία μιας Εθνικής συνείδησης και ταυτότητας […] ήταν γεγονός.

Greenfeld-outline

Επομένως, για την Greenfeld η Νεωτερικότητα δεν είναι η χρονική περίοδος της Βιομηχανικής Επανάστασης (όπως λ.χ. για τον Gellner), αλλά πρόκειται για μια κοινωνική κατάσταση στην οποία -θεωρητικά- μπορεί να φτάσει μια κοινωνία που διαθέτει ως υπόβαθρο μια διευρυμένη εγγράμματη μέση τάξη που έχει διαποτιστεί από τις ιδέες του Αναγεννησιακού Ουμανισμού και στην οποία συνέβησαν συγκεκριμένες ιστορικές συγκυρίες, όπως αυτές που χαρακτήρισαν την Αγγλία του 16ου αιώνα. Το γενικό χρονολογικό terminus post quem του απαραίτητου υποβάθρου (διευρυμένη εγγράμματη μέση τάξη διαποτισμένη από τις ιδέες του Ουμανισμού), αν και δεν δηλώνεται ρητά, είναι φυσικά η εφεύρεση της Τυπογραφίας από τον Γουτεμβέργιο γύρω στο 1440.

Η Greenfeld ξεκινάει με την ιστορία της σημασίας του λατινικού όρου nātiō που στις περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες κατέληξε να σημαίνει αυτό που στην ελληνική εθνολογική ορολογία αποδόθηκε ως «έθνος». Ο λατινικός όρος ανάγεται στο ΙΕ *g’n.h1-t-ih3onh2 > PIt *gnātiō , δηλαδή πρόκειται για μια συλλογική έννοια (όπως μαρτυρεί το συλλογικό επίθημα Hoffmann *-(i)h2onh2) που περιέχει το ΙΕ θέμα *g’n.h1-t- που απαντά στους ελληνικούς όρους κασί-γνητος = «αδελφός» και ὁμό-γνητος = «ομογενής/ομόγνιος». Επομένως, η αρχική κυριολεκτική σημασία του λατινικού όρου nātiō/nātiōnem ήταν «ομάδα ανθρώπων με κοινή καταγωγή», δηλαδή η συλλογικότητα που στην ελληνική γλώσσα περιγράφεται ετυμολογικά με τον όρο «γένος». (*g’enh1-/g’n.h1- > γεννιέμαι ~ nāscor).

Κάποια στιγμή, ο όρος natio άρχισε να χρησιμοποιείται για να περιγράψει «τὰ Ἔθνη», δηλαδή τους «ξένους/βάρβαρους» λαούς ενώ, στις μεσαιωνικές εκκλησιαστικές συνόδους, η φράση «αντιπρόσωπος της natione X», στην ουσία δήλωνε τον αντιπρόσωπο της πολιτικής και εκκλησιαστικής ελίτ του πολιτικού μορφώματος Χ (αντιπρόσωπος κάποιου βασιλιά ή αρχιεπισκόπου).

Ήταν στην Αγγλία των αρχών του 16ου αιώνα, σύμφωνα με την Greenfeld, όταν για πρώτη φορά καθιερώθηκε μια σημασία του όρου nation που συμπεριελάμβανε και τον απλό λαό (people, populus). Αυτή η εξίσωση δεν ήταν μόνο λεκτική, αλλά είχε ως συνέπεια την ανάπτυξη ενός αισθήματος αυτοεκτίμησης που απέρρεε από την πεποίθηση του λαού ότι πλέον διέθετε χαρακτηριστικά που μέχρι τότε ήταν τυπικά της αριστοκρατίας. Θα εξηγήσω παρακάτω ποια ήταν τα χαρακτηριστικά που προσέδωσαν αυτοεκτίμηση στον αγγλικό λαό.

Πάντα στην εισαγωγή, η Greenfeld εξηγεί πως οι εθνικιστικές ιδεολογίες συχνά γεννιούνται σε περιόδους ταυτοτικής κρίσης (identity crisis) που προκαλούν γενικευμένη δυσαρέσκεια (dissatisfaction, resentment). Η αντίδραση σε αυτήν την δυσαρέσκεια είναι μια διαδικασία «επανεκτίμησης αξιών» (transvaluation of values), κατά την οποία προκύπτουν δημοφιλείς ιδεολογίες που προσπαθούν ν΄αποκαταστήσουν την αυτοεκτίμηση του λαού, μέσα από τον (υπερ)τονισμό της ιδιαιτερότητάς του (sense of uniqueness). Δεν οδηγούν όλες οι ταυτοτικές κρίσεις σε εθνικιστικά κινήματα, ούτε μπορεί να προβλεφθεί ποιες κρίσεις θα οδηγήσουν σε εθνικιστικά κινήματα. Σε εκείνες, όμως, τις κρίσεις που οδηγούν σε εθνικιστικά κινήματα, κατά την επανεκτίμηση αξιών διαβρώνονται τα παλαιά «τοιχία» (boundaries, κοινωνικά, θρησκευτικά, εθνοτικά κλπ) και οι κοινωνικές τάξεις ευθυγραμμίζονται ιδεολογικά.Ο κάθε άνθρωπος αποκτά ένα αίσθημα αυτοεκτίμησης που απορρέει από την πεποίθηση ότι είναι μέλος μιας «ξεχωριστής κοινότητας», η οποία γίνεται το αντικείμενο της αφοσίωσής του και στην ευημερία της οποίας πιστεύει ότι οφείλει να συνεισφέρει.

Το τελικό βήμα για την δημιουργία ενός νεωτερικού έθνους (αυτού που ο A.D. Smith ονομάζει “modern nation tout court“) είναι το αίτημα πολιτικής αυτονομίας ή, όπως γράφει χαρακτηριστικά η Greenfeld, ο πληθυσμός μιας μοναρχικής πολιτείας πληρεί τις προϋποθέσεις Έθνους μόνον όταν η πολιτεία δεν είναι προσωπική ιδιοκτησία του μονάρχη, αλλά είναι κοινοπολιτεία, δηλαδή συνιδιοκτησία του μονάρχη και του σώματος των πολιτών. Το Έθνος δεν αποτελεί ιδιοκτησία του μονάρχη, αλλά ο μονάρχης είναι μέλος του Έθνους και η εξουσία του απορρέει από το Έθνος.

Από εκεί και μετά, οι διάφοροι τύποι Εθνικισμού διαφέρουν στον τρόπο με τον οποίο κατασκευάζεται η ιδέα της «ξεχωριστής» κοινότητας. Η «ιδιαιτερότητα» της φαντασιακής κοινότητας που την κάνει «ξεχωριστή» μπορεί να είναι πολιτική (λ.χ. η κοινότητα πιστεύει ότι διαθέτει «ξεχωριστούς» θεσμούς και νόμους), θρησκευτική (λ.χ η κοινότητα πιστεύει ότι είναι «περιούσιος λαός» κάποιου θεού), εθνοτική (η κοινότητα πιστεύει ότι έχει «ξεχωριστή» καταγωγή) κλπ.

Greenfeld1

Greenfeld2

Η Ερρικιανή Θρησκευτική Μεταρρύθμιση

Στις 16 Μαΐου 1532 ο αγγλικός κλήρος αναγνώρισε επίσημα τον βασιλιά Ερρίκο Η΄ (ο πατέρας της Ελισάβετ Α΄) ως την Ύψιστη Κεφαλή της αυτοκέφαλης Αγγλικής Εκκλησίας. Η συγκυρία που οδήγησε σε αυτήν την απόσχιση από την Καθολική Ρώμη ήταν η άρνηση του Πάπα να επικυρώσει το διαζύγιο του Ερρίκου με την Αικατερίνη της Αραγονίας. Ο Ερρίκος ήθελε την επικύρωση του διαζυγίου για να μπορέσει να παντρευτεί την Άννα Μπολέυν (η μητέρα της Ελισάβετ Α΄), ενώ ο Πάπας αρνήθηκε επειδή θεωρούσε πως η ευσεβής Καθολική Αικατερίνη στη θέση της βασίλισσας της Αγγλίας ήταν βολική για την άσκηση της παπικής επιρροής στην χώρα.

Η αντίδραση του Ερρίκου ήταν η απόσχιση της Εκκλησίας της Αγγλίας από τον σηκό της Ρώμης και η «Μεταρρύθμισή» της σε αυτοκέφαλη εκκλησία με Ύψιστη Κεφαλή τον ίδιο τον βασιλιά της Αγγλίας. Με αυτή την πράξη η Αγγλική Εκκλησία έγινε η πρώτη «Εθνική» Εκκλησία της δυτικής Ευρώπης. Ο Ερρίκος δημιούργησε την δική του εκκλησία και ως αρχηγός της τελευταίας επικύρωσε το διαζύγιο του επιθυμούσε.

Ακολούθησε μια μακρά περίοδος διχασμού μεταξύ παραδοσιακών Καθολικών και Προτεσταντών που έχαιραν βασιλικής εύνοιας, κατά την οποία Καθολικοί όπως ο Sir Thomas More αποκεφαλίστηκαν επειδή αρνήθηκαν να αναγνωρίσουν το σχίσμα με την Ρώμη και τον νεοκτηθέντα «καισαροπαπισμό» του Άγγλου βασιλιά.

Η Αγγλική Θρησκευτική Μεταρρύθμιση υπήρξε αναμφίβολα ο σημαντικότερος καταλύτης στην διαμόρφωση του Αγγλικού Εθνικισμού.

Henry-Reformation

Η ανεξαρτησία από την Ρώμη εκφράστηκε με την μετάφραση της Βίβλου στην κοινή αγγλική γλώσσα. Μέχρι τότε η κατανόηση των λατινικών κειμένων της Βίβλου ήταν μια ελιτιστική ικανότητα (περιορισμένη σε λόγιους και ιερείς) που προϋπέθετε την γνώση της Λατινικής. Με την Μεταρρύθμιση, η κατανόηση της Βίβλου έγινε προσιτή σε όποιον μπορούσε να διαβάσει την γραπτή Αγγλική του γλώσσα. Η συνειδητοποίηση αυτής της δυνατότητας είχε δύο βασικές συνέπειες:

  1. Σημειώθηκε μια έκρηξη της δημώδους εγγραμματοσύνης (τόση όσο χρειαζόταν για το διάβασμα της Αγγλικής Βίβλου)
  2. Η διάχυτη ικανότητα κατανόησης της Βίβλου, ακριβώς επειδή μέχρι τότε θεωρούνταν ελιτιστική ικανότητα, προσέδωσε στον κόσμο ένα αίσθημα αυτοεκτίμησης επειδή, κατά κάποιο τρόπο, τους εξίσωνε με την λόγια ελίτ.

Η «εθνικοποίηση της πίστης» που επιτέλεσε ο Ερρίκος και η μαζική αυτοεκτίμηση που προέκυψε από την διευρυμένη ανάγνωση της Βίβλου επέτρεψε σε μυριάδες Άγγλων να νιώσουν ένας «ξεχωριστός» λαός. Και επειδή η Βίβλος ήταν το μόνο βιβλίο που διάβαζαν οι κάτοχοι αυτής του δημώδους εγγραμματοσύνης, σύντομα οι «ξεχωριστοί» Άγγλοι άρχισαν να αισθάνονται ότι είναι ο «Νέος Ισραήλ», ο νέος «Περιούσιος λαός του Θεού». Η ιδέα ότι η Αγγλία είναι ο «Νέος Ισραήλ» κυριαρχεί σε εκκλησιαστικά κηρύγματα, ομιλίες του Κοινοβουλίου (Parliament) και σε φυλλάδια αυτής της περιόδου.

Ο Adrian Hastings (τον οποίο ο A.D. Smith κατατάσσει στους «νεοδιηνεκιστές» [neo-perennialists] επειδή πίστευε στην ύπαρξη προνεωτερικών εθνών) στο βιβλίο The Construction of Nationhood: Ethnicity, Religion and Nationalism(CUP, 1997) παρουσίασε την παρακάτω διμερή «συνταγή» για την διαμόρφωση ενός έθνους: τα δύο «υλικά» είναι μία πολιτικά αυτόνομη κοινότητα που φτάνει στο σημείο να αυτοθεωρείται ως «Νέος Ισραήλ» και ένας απειλητικός εχθρός που προκαλεί συσπείρωση και ιδεολογική ευθυγράμμιση των κοινωνικών στρωμάτων. Σύμφωνα με τον Hastings το πακέτο της ιδεολογίας του «Νέου Ισραήλ» βάζει μια κοινότητα σε τροχιά εθνοδόμησης επειδή παρέχει στοιχεία όπως η κοινή πατρίδα (η Γη της Επαγγελίας), το αίσθημα αυτοεκτίμησης (ο Περιούσιος λαός του Θεού), οι κοινοί νόμοι (ο Μωσαϊκός νόμος) και η διάθεση ελευθερίας/αυτονομίας (η έξοδος από τον Αιγυπτιακό ζυγό).

Η μετάφραση της Βίβλου στην αγγλική γλώσσα διέγειρε την διάχυση της εγγραμματοσύνης και αυτή η διάχυση, συνδυαζόμενη με την υψηλή κοινωνική κινητικότητα που χαρακτήριζε την Αγγλία των Τυδώρ, διαμόρφωσε μια διευρυμένη εγγράμματη «αυτοδημιούργητη» μέση τάξη που ήταν το γόνιμο έδαφος του Αγγλικού Εθνικισμού. Για να μπορέσει να χρηματοδοτήσει τις εκστρατείες σε Γαλλία και Σκωτία, ο Ερρίκος ΣΤ΄, ως αρχηγός της Εκκλησίας έβγαλε στην αγορά την γαιοκτησία της Εκκλησίας. Τα εδάφη αυτά αγοράστηκαν από μικροκαλλιεργητές και γαιοκτήμονες που εκμεταλλεύτηκαν την παραγωγικότητά τους για να βελτιώσουν το εισόδημά τους.  Ο John Bate το 1589 περιγράφει την υψηλή κοινωνική κινητικότητα της εποχής με τα λόγια: «ο βοσκός γίνεται μικροκαλλιεργητής (yeoman), ο μικροκαλλιεργητής γίνεται εύπορος (gentleman, ορισμός #4, εύπορος χωρίς αριστοκρατικό τίτλο), ο εύπορος γίνεται ιππότης, ο ιππότης γίνεται λόρδος και ο λόρδος γίνεται δούκας».

middle-class

Η Βασιλεία της Μαρίας, οι διώξεις και η μαζική δυσαρέσκεια

Τον Ερρίκο διαδέχθηκε στον αγγλικό θρόνο ο γιος του Εδουάρδος ΣΤ΄ τον οποίο διαδέχθηκε η Καθολική αδελφή του Μαρία Α΄. Η Μαρία επιχείρησε να επαναφέρει το βασίλειο στον Καθολικό Σηκό αποκαθιστώντας τις σχέσεις του βασιλείου με την Ρώμη. Προεξέχοντες προτεστάντες ιερείς φυλακίστηκαν και περίπου 300 άνθρωποι εκτελέστηκαν (με κάψιμο στην πυρά ή αποκεφαλισμό, απ΄όπου η Μαρία απέκτησε το παρωνύμιο “Bloody Mary” που τελικά  έγινε και όνομα κοκτέιλ). Την ίδια στιγμή, η απόσυρση της «αιρετικής» Αγγλικής Βίβλου και η επαναφορά της Λατινικής στέρησε το νεοαποκτηθέν αίσθημα αυτοεκτίμησης από τις μάζες των στοιχειωδώς εγγράμματων ανθρώπων. Η νέα θρησκευτική πολιτική της Μαρίας Α΄ ήταν πως ο απλός λαός δεν είχε το δικαίωμα να νομίζει πως μπορεί να κατανοήσει την βίβλιο χωρίς τους ιερείς.

Το αποτέλεσμα ήταν ένα μαζικό αίσθημα δυσαρέσκειας που ώθησε τον λαό ακόμα πιο κοντά στην προτεσταντική πολιτική και εκκλησιαστική ελίτ που εν τέλει ανέβασε την Ελισάβετ Α΄ στον θρόνο. Αυτή η παράταξη ευνοήθηκε και από την τύχη, επειδή η βασιλεία της Μαρίας Α΄ ήταν βραχεία (1553-1558). Σημαντικό για την περαιτέρω ανάπτυξη του αγγλικού εθνικού φρονήματος ήταν το «Βιβλίο των Μαρτύρων» του John Foxe, που κατέληξε να είναι το δεύτερο πιο δημοφιλές βιβλίο στην Αγγλία μετά την Βίβλο.

Bloody-Mary

Η «λυτρωτική» βασιλεία της Ελισάβετ Α΄

Η ενθρόνιση της Ελισάβετ Α΄ το 1558 αποκατέστησε τον Προτεσταντισμό ως ορθοδοξία και ξαναέκανε το αγγλικό έθνος «Περιούσιο λαό του θεού». Λίγους μήνες μετά την ενθρόνιση της Ελισάβετ Α΄ ο John Aylmer διεκήρυττε στο «περιούσιο» αγγλικό ποίμνιό του πως «ο Θεός είναι Άγγλος», «να ευχαριστείτε τον Θεό εφτά φορές την ημέρα που είστε Άγγλοι και όχι Ιταλοί, Γάλλοι ή Γερμανοί, γιατί η Αγγλία είναι πλούσια χώρα [ακολουθεί λίστα με αγαθά που διέθετε δαψιλώς η Αγγλία] και πολεμάει τους ξένους εχθρούς της έχοντας ως συμμάχους τον Θεό και τους Αγγέλους του» και «να θυμάστε ότι όταν πολεμάτε για την Χώρα σας, πολεμάτε ταυτόχρονα και για την Αληθινή Πίστη».

Aylmer-Foxe

Κατά την Ελισαβετιανή Περίοδο, λοιπόν, το Αγγλικό Έθνος ως φαντασιακή κοινότητα έγινε ξανά προτεσταντικό και «περιούσιο». Ωστόσο, υπήρχαν ακόμα αρκετοί Καθολικοί Άγγλοι τους οποίους η ρητορική της εποχής απέκλειε από το Αγγλικό Έθνος. Αυτό φαίνεται περίτρανα στα λόγια του Richard Hooker που περιγράφει τους Άγγλους ως μέλη δύο ομοτερμόνων συνόλων (co(n)terminous, το σώμα πιστών της Αγγλικής Εκκλησίας αντιστοιχεί φαντασιακά στο σώμα πολιτών της Κοινοπολιτείας/Commonwealth). Αυτή η ομοτερμονία, σύμφωνα με την Greenfeld, επέτρεψε την προώθηση ενός αγγλικού εθνικού λόγου που ήταν μεταμφιεσμένος σε οικεία θρησκευτική ενδυμασία. Παραθέτω μια φράση του Hooker από το βιβλίο του «Οι νόμοι της Εκκλησιαστικής Πολιτείας»:

«Δεν υπάρχει άνθρωπος που είναι μέλος της Εκκλησίας της Αγγλίας που δεν είναι και μέλος της Κοινοπολιτείας (Commonwealth) και δεν υπάρχει μέλος της Κοινοπολιτείας που δεν είναι και μέλος της Εκκλησίας της Αγγλίας […] το ένα και το αυτό πλήθος (one and the same selfsame multitude) μετέχει σε αμφότερα τα σύνολα».

Hooker

Παραδείγματα αυτής της «θρησκευτικής μεταμφίεσης» του εθνικού λόγου που προέκυψε από την προρρηθείσα ομοτερμονία είναι τα παρακάτω:

  1. Οι εθνομάρτυρες ταυτίζονται με τους μάρτυρες της Πίστεως (από τη στιγμή που όποιος πατριώτης θυσιάζεται για την Αγγλία και τα Κοινά Πράγματα [Commonwealth], ταυτόχρονα θυσιάζεται και για την «Αληθινή Πίστη», η ταύτιση εμφανίζεται ήδη πριν από την βασιλεία της Ελισάβετ, λ.χ. στα γραπτά του John Bale).
  2. Το κοσμικό αίτημα κοινωνικής ισότητας ταυτίζεται με το χριστιανικό «αγαπάτε αλλήλους» και οι κοινωνικοπολιτικές υποχρεώσεις του πολίτη συγκρίνονται με τις χριστιανικές του υποχρεώσεις ως μέλος της Εκκλησίας (λ.χ. ο Sir John Smith στο De Republica Anglorum γράφει πως με το που έγιναν Χριστιανοί, οι Άγγλοι κάποια στιγμή κατάλαβαν πως δεν μπορούσε ο ένας να υποδουλώνει τους αδελφούς του).

coterminous

Ωστόσο, καθώς ο Αγγλικός Εθνικισμός ωρίμαζε, άρχισε σιγά σιγά να αποκτά και μια αυτόνομη κοσμική (secular) υπόσταση ανεξάρτητη από την προτεσταντική θρησκευτική ταυτότητα που τον έθρεψε. Για την αντιμετώπιση της Ισπανικής Αρμάδας το 1585, ο Sir Walter Raleigh κάλεσε στα όπλα «όλους τους Άγγλους ανεξαρτήτως θρησκείας» (“all Englishmen of what religion soever“). Με άλλα λόγια, πίστευε ότι ακόμα και οι Καθολικοί Άγγλοι είχαν την πατριωτική υποχρέωση να υπερασπιστούν την πατρίδα τους, ενάντια σε έναν Καθολικό εισβολέα.

secular-nation

Πρώιμες εκφράσεις Εθνικού Φρονήματος

Η Greenfeld ξεκινάει το κεφάλαιο για την Αγγλία με μια υποενότητα όπου εξετάζει την αλλαγή σημασίας των όρων “country“, “nation” και “commonwealth” κατά την περίοδο 1500-1540, προκειμένου να δείξει ότι «κάτι τρέχει με την Αγγλία» ήδη γύρω στο 1535.

Πριν παραθέσω την περιγραφή της αλλαγής του νοήματος των παραπάνω όρων, θα παραθέσω μερικά ενδιαφέροντα στοιχεία που αναφέρει παρακάτω η Greenfeld. Το 1517 συνέβη μια βίαιη λαϊκή εξέγερση στο Λονδίνο κατά των ξένων τεχνιτών και εμπόρων (Evil May Day Riot). Σύμφωνα με τον χρονικογράφο της εποχής Edward Hall, ο λόγος της εξέγερσης ήταν πως οι ξένοι δεν επέτρεπαν στους γηγενείς Άγγλους να βγάλουν το ψωμί τους στην πόλη.

Την ίδια περίοδο, Άγγλοι λόγιοι όπως οι John Bale και Roger Ascham  γίνονται ολοένα και περισσότερο ευαίσθητοι στην κριτική των ξένων για την Αγγλία και νιώθουν την ανάγκη να υπερασπίσουν την χώρα τους από τον «λίβελο» των ξένων. Σχολιάζοντας ένα χωρίο του Κικέρωνα για τους «βάρβαρους Βρετανούς», ο Ascham γράφει «έλα να μας δεις τώρα, δάσκαλε Κικέρωνα (master Cicero), που σε μια αγγλικήπ όλη υπάρχει πλούτος περισσότερος από αυτόν που έχουν μαζί οι τέσσερεις πλουσιότερες πόλεις όλης της Ιταλίας, με τη Ρώμη συνυπολογισμένη».Ήδη έχω αναφέρει ότι για τον John Bale ο πατριωτισμός συγχέεται με τον θρησκευτικό ζήλο (οι εθνομάρτυρες που θυσιάστηκαν για την πατρίδα τους είναι ομότιμοι των Μαρτύρων της Πίστεως). Στην εισαγωγή του «Τοξόφιλου» ο Ascham ξεκαθαρίζει ότι το βιβλίο γράφτηκε «για Άγγλους … στην Αγγλική γλώσσα» και αναφέρει στη συνέχεια τους μικροκαλλιεργητές και εύπορους (“yeomen and gentlemen of England“) στους οποίους αφιερώνει το βιβλίο («οι Άγγλοι», με άλλα λόγια, εδώ είναι οι εγγράμματοι μεσαίοι και μικρομεσαίοι). Ο Sir Thomas Elyot στην αφιέρωση ενός βιβλίου του στον Ερρίκο ΣΤ΄ γράφει πως «δεν υπάρχει τίποτε σ΄αυτόν τον κόσμο που να εκτιμώ περισσότερο από την Βασιλική Αρχή σας (your Royal estate) […] και τα Κοινά Πράγματα της χώρας μου (public weal ~ commonwealth, res publica)», εξηγώντας παρακάτω πως το κίνητρο της συγγραφής του βιβλίου ήταν «το αίσθημα αφοσίωσής που οφείλω στην γενέθλια χώρα μου» (“to my natural country“). Γύρω στο 1535, λοιπόν, στην Αγγλία ο πατριωτισμός αντικαθιστούσε άλλες μορφές αφοσίωσης.

Bale-Ascham-Elyot

patriotism

Για να υπάρχει, όμως, διάχυτο αίσθημα πατριωτισμού, πρέπει πρώτα να υπάρχει και μια κοινώς συμφωνημένη «πατρίδα». Εδώ μεταφέρω τη συζήτηση στην ενότητα της Greenfeld για την σημασιακή αλλαγή των όρων “country”, “nation” και “commonwealth”.

Μέχρι το 1499, τα λεξικά ορίζουν τον όρο country ως «επαρχία», δηλαδή μια γεωγραφική μερίδα του βασιλείου της Αγγλίας. Γύρω στο 1535, η φράση our [native/natural] country = «η [γενέθλια] χώρα μας» στα γραπτά των λογίων είναι συνώνυμη του όρου England = «Αγγλία».

Παρακάτω παραθέτω τρεις σελίδες της Greenfeld για την σημασία των όρων country, nation και commonwealth (= res publica ~ τα Κοινά Πράγματα, κυριολεκτικά η Κοινή Ευημερία) στα λεξικά του 16ου αιώνα και πως αυτές οι έννοιες κατέληξαν να χρησιμοποιούνται ως πρακτικά συνώνυμα.

country-nation-commonwealth

Για να γίνει η Αγγλία η «γενέθλια χώρα μας» πρέπει όλοι οι τόποι που περικλείονται στα σύνορά της να γεμίσουν με κοινές «μνήμες», δηλαδή η περιοχή πρέπει ν΄αποκτήσει ένα κοινό εθνικό νόημα. Το σημαντικότερο έργο της εποχής που κινήθηκε προς αυτήν την κατεύθυνση (διαδικασία που ο A.D. Smith ονομάζει territorialization) είναι το ποίημα Poly-Olbion του Michael Drayton που εκδόθηκε το 1612 και περιγράφει ποιητικά τα τοπία και τους ποταμούς της Αγγλίας και της Ουαλίας. Έργα όπως το Poly-Olbion και τα θεατρικά έργα του Σαίξπηρ που προωθούσαν στις μάζες μια αίσθηση της κοινής (δραματοποιημένης) εθνικής ιστορίας συνέδεαν τους πληθυσμούς της Αγγλίας και της Ουαλίας με δεσμούς κοινής πατρίδας και ιστορίας. Την ίδια στιγμή ένα σωρό κείμενα εξυμνούν «την μητρική μας γλώσσα» (English … “our mother tongue”) για την ανωτερότητά της και για το ότι δεν είχε τίποτε να ζηλέψει από τις διάσημες κλασικές γλώσσες.

Poly-Olbion-Shakespeare-english

territorialization

Το μόνο που λείπει για να έχουμε ένα “tout court” νεωτερικό έθνος είναι το αίτημα περιορισμού της εξουσίας του μονάρχη, ώστε το Κοινοβούλιο (το θεωρητικό αντιπροσωπευτικό σώμα όλου του Έθνους) να είναι συνιδιοκτήτης της Κοινοπολιτείας μαζί με την μοναρχία. Το αίτημα αυτό εμφανίζεται ήδη στο De Republica Anglorum του Sir Thomas Smith (γραμμένο γύρω στο 1565, αλλά εκδοθέν το 1583), αλλά εξαιτίας της δημοτικότητας της Ελισάβετ (που είχε καταλήξει Εθνικό Σύμβολο), κανένας δεν το προώθησε όσο βασίλευε η Ελισάβετ. Μετά τον θάνατο της Ελισάβετ, όμως, ο νέος οίκος των Stuart ήρθε αντιμέτωπος με ένα έθνος που απαιτούσε με ζήλο τον συνταγματικό έλεγχο της μοναρχικής εξουσίας. Στα μέσα του 17ου αιώνα, κατά την λεγόμενη μεσοβασιλεία (interregnum) το αγγλικό κοινοβούλιο θα καταφέρει εφήμερα να διώξει τον μονάρχη και να επιβάλλει ένα δημοκρατικό πολίτευμα διακυβέρνησης της Κοινοπολιτείας της Αγγλίας».

Greenfeld-ENG

Στα τέλη του 16ου αιώνα, λοιπόν, στην Αγγλία υπάρχει ένα ιδεολογικά πλήρως διαμορφωμένο [νεωτερικό] έθνος. Στις τελευταίες σελίδες του κεφάλαιου η Greenfeld εξηγεί πως αυτή η νεοκτηθείσα εθνική αυτεκτίμηση ώθησε τους Άγγλους στην Νεωτερικότητα και τους Άγγλους λόγιους στην ανακάλυψη της Σύγχρονης Επιστήμης (ο 17ος αιώνας είναι ο αιώνας του Sir Isaac Newton και του Sir Francis Bacon). Όπως προανέφερα στην αρχή, η θέση που επαναλμβάνει σε πολλά σημεία του βιβλίου της είναι πως ο Εθνικισμός γέννησε την Νεωτερικότητα και όχι η Νεωτερικότητα τον Εθνικισμό.

Τα υπόλοιπα θα τα διαβάσετε μόνοι σας στο βιβλίο της Greenfeld.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Εθνολογία

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s