Η Αγγλία των Τυδώρ #1: η πολυεθνική αυτοκρατορία

Σε αυτήν τη σειρά αναρτήσεων θα κάνω μια συνοπτική περιγραφή της Αγγλίας του 16ου αιώνα ή, όπως συνήθως ονομάζεται, της Αγγλίας των Τυδώρ. Η δυναστεία των Τυδώρ (Túdor) βασίλεψε την Αγγλία κατά την περίοδο 1485-1603. Η περίοδος της βασιλείας της Ελισάβετ Α΄ (1558-1603, ο τελευταίος και πιο γνωστός μονάρχης του οίκου των Τυδώρ) ή, αλλιώς, η Ελισαβετιανή Περίοδος, συνήθως περιγράφεται ως η πρώτη «Χρυσή Εποχή» της Αγγλίας (είναι άλλωστε η εποχή του Ουίλλιαμ Σαίξπηρ).

Εθνολογικά η περίοδος αυτή έχει ενδιαφέρον γιατί, σύμφωνα με πολλούς μελετητές, η πολιτική κοινότητα της Αγγλίας των τελών του 16ου αιώνα είναι το πρώτο Νεωτερικό Έθνος (Modern Nation) της ιστορίας. Τονίζω το επίθετο «Νεωτερικό» γιατί κατά τις τελευταίες δεκαετίες υπάρχει μεγάλη συζήτηση για την δυνατότητα ύπαρξης και Προνεωτερικών Εθνών, αλλά αυτό είναι ένα θέμα για άλλες … ατέρμονες και εξίσου ενδιαφέρουσες συζητήσεις.

Η Liah Greenfeld έχει γράψει ένα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο (Nationalism: Five Roads to Modernity, Harvard University Press 1992) στο οποίο υποστηρίζει εύλογα και κατανοητά ότι οι κοινωνικές εξελίξεις που οδήγησαν στην δημιουργία του Αγγλικού Έθνους στα τέλη του 16ου αιώνα δεν ήταν απλά η γέννηση ενός Έθνους, αλλά η γέννηση της Ιδέας του Έθνους όπως την κατανοούμε σήμερα. Με άλλα λόγια, το Αγγλικό Έθνος είναι το «πρωτότοκο» Νεωτερικό Έθνος.

Τα Νεωτερικά Έθνη προέκυψαν από προϋπάρχουσες κοινότητες οι οποίες ήταν πολιτικά ενοποιημένες από την συγκεντρωτική εξουσία των μοναρχικών καθεστώτων. Το «παθογνωμονικό» στοιχείο της μετάβασης είναι η απαίτηση του αυτοσυνειδητοποιημένου Έθνους για συμμετοχή στην εξουσία και συνταγματικό περιορισμό της εξουσίας του μονάρχη. Στην Αγγλία αυτή η απαίτηση απαντά ήδη το βιβλίο De Republica Anglorum (~ The English Commonwealth) του Sir Thomas Smith, γραμμένο γύρω στο 1565, αλλά πρωτοεκδοθέν το 1583.

Το βιβλίο αυτό προωθεί αφενός μεν μια ταυτότητα πολίτη που οφείλει να συνεισφέρει στην γενική ευημερία της Κοινοπολιτείας, αφετέρου δε ένα είδος διακυβέρνησης με άμεση ή έμμεση εκπροσώπηση στο Κοινοβούλιο (Parliament) όλων των μελών της Κοινοπολιτείας (Commonwealth ~ Res publica) «από τον πρίγκιπα μέχρι τον φτωχότερο πολίτη», αναγνωρίζοντας στο Κοινοβούλιο το δικαίωμα νομοθετικής εξουσίας, επικύρωσης της διαδοχής του στέμματος και συνιδιοκτησίας μαζί με το Στέμμα της Κοινοπολιτείας. Όλα τα αιτήματα που ο Σμιθ προβάλλει στο De Republica Anglorum πραγματοποιήθηκαν μετά τον θάνατο της Ελισάβετ, ύστερα από μια περίοδο έντονου ανταγωνισμού μεταξύ του Κοινοβουλίου και του σκωτσέζικου βασιλικού οίκου των Στιούαρτ (Stuart/Steward) που διαδέχθηκε τους Τυδώρ. Σύμφωνα με την Greenfeld, η αγγλική ιντελλιγκέντσια ήταν ήδη έτοιμη να απαιτήσει από το Στέμμα αυτές τις παραχωρήσεις ήδη από τα τέλη του 16ου αιώνα, αλλά δεν το έκανε εξαιτίας της δημοτικότητας της Ελισάβετ, η οποία είχε εξελιχθεί σε εθνικό σύμβολο. Μετά τον θάνατο της Ελισάβετ, όμως, με την δικαιολογία ότι οι Στιούαρτ ήταν έπηλυς σκωτσέζικος οίκος, το Κοινοβούλιο απαίτησε ισότιμο μερίδιο στην άσκηση της εξουσίας, «για να συμβουλεύει τον Ιάκωβο Α΄στα ζητήματα των εθίμων της χώρας που ως ξένος αγνοούσε». Σε βιβλίο που εκδόθηκε το 1714 (έν χρόνο μετά το θάνατό του) ο Anthony Ashley Cooper γράφει την περίφημη φράση (την μεταφέρω σε συνοπτική απόδοση, παραθέτοντας παρακάτω τα ακριβή του λόγια):

«Χωρίς Κοινά Πράγματα (“publick” = public = Res Publica) και χωρίς σύνταγμα (για τον περιορισμό της απόλυτης εξουσίας του Μονάρχη), δεν υπάρχει ούτε Πατρίδα (Mother Country) ούτε Έθνος (Nation)!»

Greenfeld-ENG

Θα αφήσω για την επόμενη ανάρτηση την διαμόρφωση του Αγγλικού Έθνους κατά τον 16ο αιώνα, όπως την περιγράφει η Greenfeld στο πρώτο κεφάλαιό της (στα υπόλοιπα τέσσερα κεφάλαια εξετάζει την διαμόρφωση του Γαλλικού, Γερμανικού, Ρωσικού και Αμερικανικού Έθνους). Στην σημερινή πρώτη ανάρτηση θα περιγράψω την «πολυεθνική αυτοκρατορία των Τυδώρ», όπου γεννήθηκαν αυτές οι ιδέες.

Το πρώτο μέλος της Δυναστείας των Τυδώρ που κάθισε στον θρόνο της Αγγλίας ήταν ο Ενρίκος/Ερρίκος Ζ΄(Henry VII). Ο «Πόλεμος των Ρόδων» τον βρήκε Ηγεμόνα της Ουαλικής Ηγεμονίας και οι νίκες του σ΄αυτή τη σειρά μαχών τον ανέβασαν στον Αγγλικό θρόνο το 1485. Ο οίκος των Τυδώρ ήταν Ουαλικής και όχι Αγγλικής καταγωγής, αν και είχε συνάψει επιγαμίες με τις Αγγλικές αριστοκρατικές οικογένειες. Το όνομα Tudor είναι ουαλικό και ανάγεται στον πρωτοκελτικό σύνθετο τίτλο *Toutorīxs = «φύλαρχος, εθνάρχης» (κυριολεκτικά «βασιλιάς του λαού», το κελτικό ανάλογο του πρωτογερμανικού *Þeudarīks που επιβιώνει στα ονόματα Θευδέριχος, Derek, Dirk κλπ). Ο επίσημος τίτλος του Ερρίκου Ζ΄ ήταν «Βασιλιάς Αγγλίας και Γαλλίας και Λόρδος της Ιρλaνδίας». Ο γιος και διάδοχός του Ερρίκος Η΄ (Henry VIII, ο πατέρας της Ελισάβετ Α΄) άλλαξε τον τίτλο σε «Βασιλιάς Αγγλίας, Ιρλανδίας και Γαλλίας».

Ας εξετάσουμε τα επιμέρους συστατικά αυτών των σύνθετων τίτλων.

Βασιλιάς της Αγγλίας

Την άφιξη των Αγγλο-Σαξόνων στην Βρετανία κατά τον 5° μ.Χ. αιώνα την έχω περιγράψει σε παλαιότερη ανάρτηση. Κατά τον πρώιμο μεσαίωνα ο αγγλοσαξονικός πληθυσμός ήταν πολιτικά διαιρημένος σε μικρά Αγγλοσαξονικά βασίλεια, ενώ οι ιθαγενείς κελτόφωνοι Βρετανοί/Ουαλοί αποτραβήχθηκαν στο δυτικό μέρος του νησιού, όπου δημιούργησαν τα δικά τους πολιτικά μορφώματα. Ο ουαλικός όρος gwlad = «ηγεμονία, αρχοντία» είναι ΙΕ συγγενής του παλαιοσλαβονικού vlastĭ = «ηγεμονία», εκ του σλαβικού ρήματος vlasti = «άρχω», ομόρριζο του παλαιοσλαβωνικού όρου vladyka = «άρχων, ηγεμών», εκ της ΙΕ ρίζας *(H)welH(dh)- «άρχω, κυβερνώ», λ.χ. αγγλικό wield. Το όνομα «Ουαλοί» (Welsh) είναι εξωνύμιο που ανάγεται στον πρωτογερμανικό όρο *walhiskaz = «ξένος, μη γερμανός, Κελτός/Ρωμαίος», τον οποίο οι επήλυδες Αγγλοσάξονες προσέδωσαν στον ιθαγενή βρετανικό πληθυσμό. Τον ίδιο πρωτογερμανικό όρο δανείστηκαν από τα Ανατολικά Γερμανικά φύλα και οι βαλκάνιοι Σλάβοι για να ονοματίσουν τους ρωμανόφωνους Βλάχους. Οι ίδιοι οι Ουαλοί χρησιμοποιούσαν παλαιότερα τον όρο Brythoniaid = «Βρετανοί» και, αργότερα, τον όρο Cymro (παλαιότερη μορφή kumroγ) για τον αυτοπροσδιορισμό τους. Ο τελευταίος όρος ανάγεται στο IE σύνθετο *k’om-mrog-os = «συντοπίτης, συμπατριώτης» (κυριολεκτικά «από την ίδια μεριά του συνόρου», IE *k’om- = «συν-» λ.χ. λατ. cum, IE *morg- «σύνορο, άκρη» λ.χ. λατ. margō/marginem = «σύνορο, άκρη» και PGmc markō = «σύνορο, παραμεθόρια χώρα», λ.χ. η Mercia ονομάστηκε έτσι επειδή ήταν το Κελτο-Γερμανικό μεθόριον, παλαιό αγγλικό mearc).

Ο πρώτος κάτοχος του τίτλου «Βασιλιάς των Άγγλων» ήταν ο Αέθελστᾱν (Æþelstan ~ Æðelstān = «Ευγενής Πέτρα», PGmc *aθalaz = «ευγενής» και *stainaz = «πέτρα»). Το 924 απέκτησε τον τίτλο «Βασιλιάς όλων των Αγγλο-Σαξόνων», όταν κατάφερε να ενώσει πολιτικά, θεσμικά, νομικά και νομισματικά τις αγγλοσαξονικές περιοχές και το 927 απλοποίησε τον τίτλο του σε «Βασιλιάς των Άγγλων». Η εξουσία του Αέθελσταν ήταν ισχυρή στο νότο όπου ήταν η βάση του (ο παππούς του Αλφρέδος ο Μέγας ήταν βασιλιάς του Wessex) και υποτυπώδης στο βορρά (Northumbria). Ο παππούς του Αλφρέδος απέκτησε το επίθετο «Μέγας» επειδή κατάφερε να σταματήσει τον «Μεγάλο Παγανικό Στρατό» (παλαιά αγγλικά: Mycel Heathen Here = Great Heathen Army) των Βίκιγκ (Δανοί και Νορβηγοί) που το 865 εισέβαλαν στην Αγγλία. Ο Αλφρέδος κατάφερε να φρενάρει τις κατακτήσεις των Βίκιγκ, χωρίς όμως να καταφέρει να τους διώξει από το νησί. Το αποτέλεσμα ήταν οι Βίκιγκ να εγκατασταθούν στην περιοχή Danelaw (περιοχή όπου ίσχυε ο «Δανέζικος» νόμος). Με τον καιρό οι Βίκιγκ αφομοιώθηκαν από το αγγλοσαξονικό στοιχείο, συνεισφέροντας όμως τον μεγάλο αριθμό παλαιών σκανδιναβικών δανείων που υπάρχουν στη σημερινή Αγγλική (λ.χ. egg, cake, call κλπ).

Το 1066, μετά την νίκη τους στη Μάχη του Χέιστιγκς, τα Νορμανδικά στρατεύματα του Ουίλλιαμ του Κατακτητή επιτέλεσαν την Νορμανδική Κατάκτηση της Αγγλίας. Ολόκληρη η αγγλοσαξονική αριστοκρατία αντικαταστάθηκε από μια νέα νορμανδική που χρησιμοποιούσε ως γλώσσα την λεγόμενη Αγγλο-Νορμανδική ποικιλία της Παλαιάς Γαλλικής. Η γλώσσα της νέας νορμανδικής αριστοκρατίας ευθύνεται για τα αναρίθμητα παλαιογαλλικά δάνεια της Αγγλικής γλώσσας (λ.χ. accusation, affirmation, throne, τα μέσα αγγλικά μηνωνύμια Ieneuer, Feοverel κλπ που αργότερα αντικαταστάθηκαν από τα λογιότερα/λατινοπρεπέστερα January, February κλπ).

Σήμερα στις ταινίες για τον Ρομπέν των Δασών ακούμε τον βασιλιά της Αγγλίας Ριχάρδο τον Λεοντόκαρδο να μιλάει Αγγλικά (τον υποδύεται ο Sean Connery στο Robin Hood: Prince of Thieves και ο Patrick Steward στην παρωδία του Mel Brooks Robin Hood: Men in Tights). Στην πραγματικότητα, όμως, πολλοί ιστορικοί αμφιβάλλουν για το αν ο Λεοντόκαρδος γνώριζε Αγγλικά μιας και οι μόνες γλώσσες που χρησιμοποιούσε ήταν διάφορες ποικιλίες της Παλαιάς Γαλλικής (Langue d’oïl και Langue d’oc) και η συνολική διαμονή του στην Αγγλία σε όλη τη ζωή του ήταν περίπου ένα έτος.

Richard-Lionheart

Πρέπει να φτάσουμε στον 15° αιώνα, τέσσερεις αιώνες μετά από την Νορμανδική Κατάκτηση, για την ανακαθιέρωση της Αγγλικής γλώσσας στον επίσημο δημόσιο βίο της Αγγλίας.

French-ENG

Η ενσωμάτωση της Ουαλίας στο Βασίλειο της Αγγλίας

Ο βασιλιάς Εδουάρδος Α΄ο «Μακροσκελής» (ο κακός Άγγλος βασιλιάς στην ταινία Braveheart) το 1283 ολοκλήρωσε την κατάκτηση της μέχρι τότε ανεξάρτητης Ουαλικής Ηγεμονίας (ουαλικά Tywysogaeth Cymru), την οποία στη συνέχεια εποίκισε με Άγγλους αποίκους. Από αυτή τη στιγμή και έπειτα, η Ουαλία προσδένεται ισχυρά στο βασίλειο της Αγγλίας, αν και θεωρητικά συνεχίζει να υφίσταται ως ημιαυτόνομη Ουαλική Ηγεμονία. Οι όροι “Englishries” και “Welshries” αρχίζουν λίγο αργότερα να χρησιμοποιούνται στην Ουαλία για την διάκριση ανάμεσα στις αγγλικές αποικίες και την δυτική αγγλική παραμεθόριο, από τη μια, που χρησιμοποιούσαν τον «Κοινό Αγγλικό Νόμο» ή «Νόμο του Βασιλιά» και, από την άλλη, τα ουαλικά χωριά που συνέχισαν να χρησιμοποιούν το παραδοσιακό ουαλικό εθιμικό δίκαιο δίπλα στον Αγγλικό νόμο.

Ο πατέρας της Ελισάβετ Α΄ Ερρίκος Η΄ το 1536 θα ολοκληρώσει την πλήρη πολιτικονομική ένταξη της πατρώας του Ουαλικής Ηγεμονίας στο βασίλειο της Αγγλίας.

Welshries-Englishries

Η ένταξη της Ουαλίας στο βασίλειο της Αγγλίας υπό την καθοδήγηση των Τυδώρ ισχυροποίησε παρά εξασθένισε την Ουαλική εθνοτική ταυτότητα. Οι Ουαλοί αν και παρέμειναν εθνοτικά ευδιάκριτοι, εξελίχθηκαν στους «οικειότερους άλλους» των Άγγλων και, κατά την Ελισαβετιανή περίοδο, μπορούσαν να καυχηθούν ότι τόσο ο αγγλικός βασιλικός οίκος των Τυδώρ όσο και ο πολυετής «πρωθυπουργός» της Ελισάβετ William Cecil («ο άνθρωπος που έκανε τα πάντα (στην Αγγλική κυβέρνηση)» σύμφωνα με τον Ισπανό πρέσβη στο Λονδίνο της εποχής) ήταν «δικοί τους» Ουαλοί. Ο παππούς του William David Cecil (ουαλιστί Dafydd Saisylt) ήταν ένας κοινός Ουαλός στρατιώτης που ακολούθησε τον Ερρίκο Τυδώρ στα αγγλόφωνα μέρη, κερδίζοντας την εύνοια του δευτέρου όταν έγινε βασιλιάς της Αγγλίας. Ο πατέρας του William Richard Cecil, σύμφωνα με τον Christopher Maginn, «ανατράφηκε ως Άγγλος» (he grew up an Englishman) μεγαλώνοντας στο χωριό Bourne που βρισκόταν στην καρδιά των παραδοσιακών αγγλόφωνων περιοχών.

William-Cecil

Για να δώσω ένα σύγχρονο παράδειγμα, ο γνωστός Ουαλός ηθοποιός Richard Burton γεννήθηκε στο ουαλόφωνο χωριό Pontrhydyfen αλλά, μετά τον θάνατο της μητέρας του, τον μεγάλωσε η αδελφή του Cecilia που ζούσε στο παραδίπλα ουαλικό αλλά αγγλόφωνο Taibach, το οποίο ο Burton περιγράφει ως «αγγλόφωνο χωριό, όπου όλοι εκτός από τους γηραιότερους μιλούσαν αγγλικά. Εμείς οι πιτσιρικάδες δεν μιλούσαμε καθόλου Ουαλικά».

[04:08-20]

Ο Σαίξπηρ στο έργο του «Ερρίκος Δ΄, Μέρος A’» έχει τον παρακάτω διάλογο μεταξύ του Άγγλου “Hotspur” (Sir Henry Percy) και του Ουαλού Glendower (ουαλιστί Owain Glyndŵr):

Ο Άγγλος παρακινεί κωμικά τον Ουαλό να μιλήσει «ακαταλαβίστικα Ουαλικά» και ο Ουαλός απαντά «γιατί να το κάνω, κύριέ μου, από τη στιγμή που μπορώ να μιλήσω Αγγλικά εξίσου καλά με εσένα, έχοντας εκπαιδευτεί στην Αγγλική Αυλή;» 

Οι παραπάνω στίχοι έχουν ενδιαφέρον, γιατί η δασκάλα που έμαθε την αγγλική γλώσσα στον Σαίξπηρ ήταν Ουαλίδα. Έχουν γραφεί τρία πολυσυγγραφικά βιβλία (αυτό, αυτό και αυτό) για να εξηγήσουν την «εμμονή» του Σαίξπηρ με τους Ουαλούς (συνήθως τους διακωμωδεί ως κωμικά στερεότυπα «οικείου άλλου», αλλά την ίδια στιγμή τους παρουσιάζει να μάχονται δίπλα στους Άγγλους και εξίσου πατριωτικά μ΄αυτούς στις μάχες της Αγγλικής ιστορίας που δραματοποίησε). Η γνώμη του Philip Schwyzer είναι πως η «εμμονή» με τους Ουαλούς δεν χαρακτήριζε μόνο τον Σαίξπηρ, αλλά ήταν τυπική και των άλλων συγγραφέων της εποχής, επειδή οι «οικείοι άλλοι» Ουαλοί, που μπορούν να μιλήσουν «εξίσου καλά» Αγγλικά με τους Άγγλους, «απειλούν» την ικανότητα των δευτέρων να διαφοροποιούνται από τους «άλλους». Με άλλα λόγια, αυτό που απασχολεί τους Άγγλους συγγραφείς της Ελισαβετιανής εποχής είναι το αν θα πρέπει να συμπεριλάβουν ή ν΄αποκλείσουν τους Ουαλούς από το αναδυόμενο κοινοπολιτειακό Αγγλικό Έθνος.

Welshness

Μια ανώνυμη αγγλική πηγή του 16ου αιώνα παρουσιάζει μια παραδοσιακή αντίληψη για την διάκριση Άγγλων και Ουαλών που, κατά την περίοδο των Τυδώρ, σε πολλούς είχε σίγουρα αρχίσει να φαντάζει απαρχαιωμένη:

Welsh-ancestry

Σύμφωνα με τον Άγγλο συγγραφέα, τις Κυριακές και τις γιορτές οι Ουαλοί συγκεντρώνονται παμπληθεί σε ηλιόλουστους λόφους και βουνοπλαγιές και με τη συνοδεία αρπών και “crowthers” (“crwth”, ουαλικό μουσικό όργανο) τραγουδούν για τα κατορθώματα των προγόνων τους, δηλαδή για τους πολέμους που οι τελευταίοι διέπραξαν εναντίον των βασιλέων αυτού του [αγγλικού] βασιλείου και του Αγγλικού έθνους, «ξεδιπλώνοντας» με αυτόν τον τρόπο τις γενεαλογίες τους, για να δείξει ο καθένας τους πως κατάγεται από αυτούς τους παλαιούς πρίγκιπές τους.

Σε αυτό το χωρίο οι «ένδοξοι πρόγονοι» των Ουαλών παρουσιάζονται ως εχθροί των Άγγλων βασιλέων, του βασιλείου της Αγγλίας και του Αγγλικού έθνους. Αλλά, όπως ήδη ανέφερα, κατά τη διάρκεια του 16ου αιώνα αυτές οι «απαρχαιωμένες» αντιλήψεις έδιναν σιγά σιγά τη θέση τους σε αντιλήψεις περί «συνηρμοσμένης γνώμης» Άγγλων και Ουαλών.

Ένα σύγχρονο παράδειγμα Ουαλού που μπορεί κάλλιστα να μιλάει ταυτοχρόνως και «ακαταλαβίστικα Ουαλικά» και «Αγγλικά εξίσου καλά με τους Άγγλους» είναι ο Ουαλός ηθοποιός Ioan Gruffudd (ο γνήσιος ουαλικός τύπος του εξαγγλισμένου ονόματος John Griffith).

Εδώ μιλάει Αγγλικά σαν Άγγλος:

Εδώ μιλάει «ακαταλαβίστικα Ουαλικά»:

Βασιλιάς της Γαλλίας

Οι βασιλικοί οίκοι της Αγγλίας έφεραν τον επιπρόσθετο τίτλο «[και] Βασιλιάς Γαλλίας» από τον 14° αιώνα μέχρι το 1801, όταν πια η Γαλλία ήταν αμόναρχη δημοκρατία. Αυτή η συνήθεια ξεκίνησε το 1328, όταν πέθανε ο βασιλιάς της Γαλλίας Κάρολος Δ΄ και ο πλησιέστερος αρσενικός διάδοχός του ήταν ο ανεψιός του και (νορμανδικής καταγωγής) βασιλιάς της Αγγλίας Εδουάρδος Γ΄. Ο Εδουάρδος ξεκίνησε την πρώτη φάση του «Εκατονταετούς Πολέμου» εισβάλλοντας στην Γαλλία προκειμένου να αναγνωριστεί επίσημα ως «[και] Βασιλιάς της Γαλλίας». Ο Άγγλος βασιλιάς που έφτασε να ελέγχει εκτεταμένες περιοχές της Γαλλίας ήταν ο Ερρίκος ΣΤ΄ (Henry VI). Η Ζαν Ντ΄Αρκ (Ιωάννα της Λωραίνης) θεωρείται σήμερα εθνική ηρωίδα των Γάλλων, επειδή υποστηρίξε τον γηγενή Γάλλο βασιλιά Κάρολο Ζ΄πρωτοστατώντας στις μάχες για την εκδίωξη των Άγγλων του Ερρίκου ΣΤ΄ από την Γαλλία. Τα γαλλικά εδάφη που κατέληξε να ελέγχει ο Ερρίκος ΣΤ΄ φαίνονται στον παρακάτω χάρτη:

Henry-VI-France

Ο Οίκος των Τυδώρ κληρονόμησε τον τίτλο «[και] Βασιλιάς Γαλλίας» από τους προκατόχους του και ο πατέρας της Ελισάβετ Α΄ Ερρίκος Η΄ εισέβαλε στην Γαλλία ξεκινώντας έναν διετή πόλεμο (1512-4) για «την ανάκτηση των χαμένων αγγλικών εδαφών στην Γαλλία». Αν και κατάφερε να αναγνωριστεί ώς «ο αληθινός βασιλιάς της Γαλλίας» από τους Φλαμανδούς και εφήμερα από τον Πάπα Ιούλιο Β΄, τελικά η γαλλική εκστρατεία του Ερρίκου αποδείχτηκε μια πολυδάπανη αποτυχία. Το ίδιο συνέβη και με την αποτυχημένη εκστρατεία του για την κατάκτηση του Βασιλείου της Σκωτίας. Οι άμεσοι διάδοχοι του Ερρίκου Η΄κατάφεραν να διατηρήσουν μια διαλείπουσα κατοχή σε λίγα μόνο γαλλικά λιμάνια της Μάγχης, όπως το Καλαί ( Calais) και η Χάβρη (La Havre), συνεχίζοντας ωστόσο να φέρουν τον επίσημο τίτλο «[και] Βασιλιάς Γαλλίας».

Henry-VIII-France

Βασιλιάς της Ιρλανδίας

Όπως ήδη ανέφερα παραπάνω, ο παραδοσιακός τίτλος του Άγγλου μονάρχη έφερε τον επιπρόσθετο χαρακτηρισμό «[και] Λόρδος Ιρλανδίας» μέχρι το 1542, όταν ο Ερρίκος Η΄ (πάντα ο ίδιος πατέρας της Ελισάβετ Α΄ που ενσωμάτωσε πλήρως την Ουαλία και εισέβαλε ανεπιτυχώς σε Γαλλία και Σκωτία) εξύψωσε την Ιρλανδία σε Βασίλειο και άλλαξε τον τίτλο του σε «[και] Βασιλιάς Ιρλανδίας».

Το δικαίωμα κυριότητας της Ιρλανδίας των Άγγλων βασιλέων πήγαζε από την Αγγλο-Νορμανδική κατάκτηση του νησιού τον 12° αιώνα και την επικύρωση της κατάκτησης από τον Πάπα Αδριανό Δ΄. Όπως συνέβη με τους Άγγλους αποίκους που ο Εδουάρδος Α΄ ο «Μακροσκελής» εγκατέστησε στην κατεκτημένη Ουαλία, έτσι και στην Ιρλανδία εγκαταστάθηκαν οι λεγόμενοι «Παλαιοί Άγγλοι άποικοι», «παλαιοί» σε αντιδιαστολή με τους «Νέους Άγγλους Αποίκους» που η αγγλική κυβέρνηση άρχισε να εγκαθιστά στην Ιρλανδία μετά το 1530, όταν αποφάσισε να επιχειρήσει τον όσο γίνεται υψηλότερο βαθμό αφομοίωσης των Ιρλανδών, προκειμένου να σιγουρέψει τον έλεγχο του νησιού.

Το κέντρο των «Παλαιών Άγγλων αποίκων» ήταν ο λεγόμενος «Αγγλικός Πάσσαλος» γύρω από το Δουβλίνο (The English Pale, pale = πάσσαλος, φράκτης πασσάλων, σύνορο/παραμεθόριος), δηλαδή η «εντεύθεν του φράκτη περιοχή». «Εντεύθεν του Φράκτη» (within the pale) υπήρχε «Αγγλική κοσμιότητα» (“English civility”) και ίσχυε ο Αγγλικός νόμος, ενώ «Πέραν του Φράκτη» (beyond the pale) υπήρχε μια εκτενής “Irishry” στην οποία ζούσαν «Άγριοι Ιρλανδοί» (wild Irish).

Το «Ιρλανδικό ζήτημα» κατά τον 16° αιώνα, όπως παρουσιάζεται σε περίπου 400 επιστολές και υπομνήματα του προαναφερθέντος «πρωθυπουργού» της Ελισάβετ Α΄ William Cecil, είναι το θέμα του βιβλίου του Christopher Maginn που έχω ήδη παρουσιάσει: William Cecil, Ireland and the Tudor State (OUP, 2012).

Σύμφωνα με τον Maginn (σλδ 43,142,157), για να καταλάβουμε τις αγγλικές πηγές του 16ου αιώνα για την Ιρλανδία, πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε ότι είναι διαποτισμένες από μια υπετονισμένη εθνογραφική διάκριση μεταξύ «πολιτισμένων Άγγλων» και «απολίτιστων Ιρλανδών». Ωστόσο, ακόμα και οι ταξιδιώτες από την ηπειρωτική Ευρώπη που επισκέφτηκαν την Ιρλανδία της εποχής, κατά κανόνα περιγράφουν τους Ιρλανδούς ως «άγριο» και «απολίτιστο» λαό.

Έτσι το 1542, σε μια εποχή όπου ήδη έχει αρχίσει το πρόγραμμα «μεταρρύθμισης της Ιρλανδίας» των Τυδώρ και οι Ιρλανδοί έχουν αρχίσει να υπηρετούν στον Αγγλικό στρατό του Ερρίκου Η΄ σε Σκωτία και Γαλλία, ο Άγγλος γιατρός και περιηγητής Andrew Boorde γράφει πως στην «εντεύθεν του φράκτη Αγγλική χώρα» υπήρχαν «ωραίες πόλεις και πολίχνες» όπου επικρατούσε «αγγλική κοσμιότητα» (English fashion), ενώ «πέραν του φράκτη» υπήρχαν «μόνο βάλτοι και βουνά» όπου κατοικούσαν οι «άγριοι Ιρλανδοί» που «αδιαφορούσαν να οργώσουν και να σπείρουν τη γη τους». Ένας Ισπανός καπετάνιος της Ισπανικής Αρμάδας που ξεβράστηκε στην Ιρλανδία άφησε παρόμοιες περιγραφές για «άγριους Ιρλανδούς» που «ζούσαν σε πρόχειρες καλύβες, όπως τα ζώα στα βουνά».

wild-Irish

Ωστόσο πέρα από αυτήν την στερεοτυπική διχοτομία «Άγγλων-Ιρλανδών» κρύβεται μια πραγματικότητα στην οποία υπάρχουν διάφορες εκδοχές «ιρλανδικότητας» και «αγγλικότητας».  Από τη μια, υπήρχαν απλοί Ιρλανδοί που ζούσαν «κόσμια» μαζί με τους Άγγλους στις Αγγλικές πόλεις και Ιρλανδοί αριστοκράτες όπως ο Barnaby Fitzpatrick (πραγματικό επώνυμο MacGillapatrick) που είχε ανατραφεί στην Αγγλική Βασιλική Αυλή και ήταν προσωπικός φίλος τόσο των Άγγλων βασιλέων όσο και του William Cecil και, από την άλλη, υπήρχαν «Παλαιοί Άγγλοι» άποικοι αριστοκράτες που είχαν υιοθετήσει Ιρλανδικά έθιμα, έδειξαν (ημι)αυτονομιστικές τάσεις και υποκίνησαν εξεγέρσεις κατά του Αγγλικού Στέμματος, όταν ένιωσαν παραγκωνισμένοι από την άφιξη των «Νέων Άγγλων» αποίκων. Ο Maginn γράφει χαρακτηριστικά πως ανάμεσα στον θάνατο του Ιρλανδού «αντάρτη» Shane O’Neill (τον οποίο ο Πάπας αναγνώρισε ως «Βασιλιά των Ιρλανδών» και υπερασπιστή της Καθολικής πίστης εναντίον των αιρετικών [προτεσταντών] Άγγλων) και την ιρλανδική επανάσταση του Tyrone, όλες οι εξεγέρσεις υποκινήθηκαν από «παραγκωνισμένους» Παλαιούς Άγγλους αριστοκράτες.

phasma

«Πέραν του φράκτη» η ιρλανδική χώρα ήταν μοιρασμένη σε καμιά εικοσαριά ιρλανδικές «φάρες» (clans) που, κατά κανόνα, ήταν απασχολημένες στις μεταξύ τους αψιμαχίες (για βοηλασίες ή ιρλανδιστί Táin Bó), διαφωνίες για την ιδιοκτησία των εδαφών κλπ) και δεν έδειχναν το παραμικρό ενδιαφέρον για αντιαγγλική συσπείρωση.  Η κάθε φάρα είχε έναν φύλαρχο που στα αγγλικά κείμενα ονομάζεται «καπετάνιος». Η παραδοσιακή ιρλανδική κοινωνία του 16ου αιώνα αγνοούσε εντελώς έννοιες όπως πολιτική ενοποίηση, επιβολή κεντρικά ελεγχόμενων κοινών θεσμών κλπ, οι οποίες ήταν γνωστές στους Άγγλους τουλάχιστον από την εποχή του Αέθελσταν (10ος αιώνας). Ωστόσο η ιρλανδική κοινωνία διέθετε μια ανεπτυγμένη αίσθηση προφορικού εθιμικού δικαίου (ο λεγόμενος νόμος των Brehοn = «κάστα» δικαστών με κληρονομική διαδοχή απο συγκεκριμένες οικογένειες που επέλυαν τις διαφωνίες ανάμεσα στις φάρες) και μια ισχυρή αίσθηση ιρλανδικής εθνότητας που τους επέτρεπε να αυτοπροσδιοριστούν ως “Gaedhil” = «οι γηγενείς της Ιρλανδίας που μιλάνε Γοϊδελική Κελτική» και να διαφοροποιηθούν από τους “Gaill” = «ξένους» (όλοι όσοι δεν μιλούσαν Ιρλανδικά και δεν ήταν γηγενείς της Ιρλανδίας, λ.χ. οι Ιρλανδοί διέκριναν δύο είδη Βίκιγκ, τους «ξανθούς/λευκούς ξένους» και τους «μελαχρινούς/μαύρους ξένους», αναλόγως πως θα μεταφράσει κάποιος τα δυσνόητα πρώτα συνθετικά των όρων Dubgaill και Finngaill).

Τους «Παλαιούς Άγγλους» αποίκους της Ιρλανδίας οι Ιρλανδοί συνήθως τους αποκαλούσαν “Gaill” = «ξένους» (και, μετά τον ερχομό των «Νέων Ξένων», Sean-Gaill = «Παλαιοί ξένοι»), ενώ τους Άγγλους της Βρετανίας τους αποκαλούσαν “Sasanach” = «Σάξονες» ( το γενικό νησιώτικο κελτικό εξωνύμιο για τους Αγγλο-Σάξονες, λ.χ. ουαλικά Saesneg/Saeson και σκωτσέζικα Sassenach/Sasunnach, όλα «Άγγλος, Αγγλο-Σάξονας»). Ενίοτε ο όρος “Sasanach” χρησιμοποιούνταν από τους Ιρλανδούς και για τους «Παλαιούς Άγγλους» (λ.χ. ο Richard Burke, απόγονος εξιρλανδισμένης «Παλαιάς Αγγλικής» οικογένειας είναι γνωστός στα Ιρλανδικά χρονικά ως “Richard Sas(s)anach“).

Οι «Παλαιοί Άγγλοι», με τη σειρά τους, κατά κανόνα αυτοπροσδιορίζονταν ως “English by blood” («Άγγλοι εξ αίματος,  γένει Άγγλοι», στην γραφή της εποχής “by blode”) και, ενίοτε, στις αγγλικές πόλεις της Ιρλανδίας (λ.χ. στο Waterford κατά τον 13° αιώνα) υπήρχαν νόμοι που απαγόρευαν την επιγαμία μεταξύ των “English by blood” και των “Irish by blood” και τιμωρούσαν με πρόστιμο όποιον αποκαλούσε «Ιρλανδό» έναν «Παλαιό Άγγλο» της πόλης.

Αρκετοί Άγγλοι της Βρετανίας πίστευαν ότι οι «Παλαιοί Άγγλοι» της Ιρλανδίας ήταν «εκφυλισμένοι» (degenerated) Άγγλοι που είχαν υιοθετήσει Ιρλανδικά έθιμα. Αυτή η αντίληψη προκάλεσε ένα ρεύμα αντιδραστικού εθνισμού (reactive ethnicism κατά A.D. Smith) στους «Παλαιούς Άγγλους», οι οποίοι συχνά νιώθουν την ανάγκη να υπερτονίζουν τις διαφορές τους με τους Ιρλανδούς και προσπαθούν να αποδείξουν την «αδιάβρωτη» Αγγλικότητά τους. Η Ελισάβετ Α΄ κάποια στιγμή επανεκτύπωσε ένα φυλλάδιο με οδηγίες προς τους «Παλαιούς Άγγλους» που είχε πρώτα εκτυπώσει ο πατέρας της, το οποίο συνιστούσε στους «Παλαιούς Άγγλους» της Ιρλανδίας να μην υιοθετούν Ιρλανδικά έθιμα. Οι «Παλαιοί Άγγλοι», με τη σειρά τους, απαιτούσαν περισσότερο σεβασμό από τους Άγγλους της Βρετανίας και το Στέμμα επειδή, όπως είπε με παράπονο χαρακτηριστικά ο Nicholas White, οι «Παλαιοί Άγγλοι» ήταν οι υπερασπιστές των εδαφών του Αγγλικού Στέμματος στην Ιρλανδία, εδάφη που είχαν κατακτήσει για το Αγγλικό Στέμμα οι πρόγονοί τους. Παρακάτω παραθέτω μερικά δείγματα για όλα τα παραπάνω από το βιβλίο του Maginn (σλδ 22, 25, 34, 42, 50, 92, 144-5, 147).

Gaedhil-Gaill

Θα αφήσω για μια μελλοντική ανάρτηση το σχέδιο «εξαγγλισμού της Ιρλανδίας» ή, όπως το αποκαλούσε ο William Cecil «η μεταρρύθμιση της Ιρλανδίας διά της ευνομίας και του ξίφους».

Advertisements

11 Comments

Filed under Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

11 responses to “Η Αγγλία των Τυδώρ #1: η πολυεθνική αυτοκρατορία

  1. LARISA124

    —η πολιτική κοινότητα της Αγγλίας των τελών του 16ου αιώνα είναι το πρώτο Νεωτερικό Έθνος (Modern Nation) της ιστορίας. Τονίζω το επίθετο «Νεωτερικό» —
    —-Αγγλικού Έθνους στα τέλη του 16ου αιώνα δεν ήταν απλά η γέννηση ενός Έθνους, αλλά η γέννηση της Ιδέας του Έθνους όπως την κατανοούμε σήμερα. Με άλλα λόγια, το Αγγλικό Έθνος είναι το «πρωτότοκο» Νεωτερικό Έθνος.—-

    Από δω το φέρνουν, από κει το πάνε για να μην πουν αυτό που φωνάζει από μόνο του. Γιατί η γέννηση της ιδέας του Έθνους και του πρώτου έθνους γεννήθηκε στην Αγγλία? Γιατί ασφαλώς εκεί γεννήθηκε ο καπιταλισμός ! Και το Έθνος δεν είναι παρά το ένα μέρος του ιδεολογικού επιπέδου αυτού του τρόπου παραγωγής (ο τεχνοκρατισμός-οικονομισμός είναι το υπόλοιπο μέρος της αστικής ιδεολογίας).
    Αντί να το πουν λοιπόν με τ’ όνομα του, όπως είναι, “καπιταλιστικό” έθνος, το κουκουλούνουν με έναν λιγότερο επικίνδυνο και κούφιο όρο όπως ” νεωτερικό”. Γιατί η έννοια του καπιταλιστικού έθνους αποκαλύπτει τις κοινωνικές σχέσεις, και αναδύει την ταξική πάλη, ενώ η έννοια του νεωτερικού τις συσκοτίζει αφού οι έννοιες παλιό και νέο δεν μπορούν να μας δώσουν γνώσεις για τίποτα, ούτε για την φεουδαρχία, ούτε για τον καπιταλισμό, ούτε για τις πολιτικές δομές, ούτε για τις κοινωνικές συγκρούσεις, ούτε για τις ιδεολογίες.
    Μου θυμίζει τις ομιλίες πολιτικών είτε για εθνικές, είτε για κομματικές εκλογές που πάντα αναφέρονται στον διαχωρισμό αυτό παλιό/νέο ακριβώς επειδή είναι κούφιος διαχωρισμός.
    “Ψηφίστε το νέο”, “είμαστε το νέο”, “να φύγει το παλιό” λένε οι πολιτικοί για να πάρουν την ψήφο χωρίς να δεσμεύονται σε τίποτα. Ακριβώς για να κρύψουν, συσκοτίσουν το αντιλαϊκό πρόγραμμα, το ονομάζουν “νέο” που δεν έχει κανένα περιεχόμενο. Αποκορύφωμα αυτής της πολιτικής είναι ένα νεότευκτο υδρόβιο κόμμα.
    Αντί να χρησιμοποιήσουν έναν επιστημονικό όρο που να φωτίζει τις κοινωνικές σχέσεις και διεργασίες γέννησης των κοινωνικών φαινομένων όπως το έθνος, χρησιμοποιούν έναν αντιεπιστημονικό όρο, κούφιο, κενού νοήματος.

    • Χρήστος

      Κατά λάθος γράφτηκε LARISA124 προφανώς Χρήστος είναι το σωστό. Διόρθωσε και το από πάνω αν γίνεται.

    • Γειά σου Χρήστο,

      Περίμενε αν θέλεις να κάνω και την δεύτερη ανάρτηση όπου θα παραθέσω την κοινωνικές διεργασίες που σύμφωνα με την Greenfeld οδήγησαν στο Αγγλικό έθνος και το συζητάμε.

      Κατά τον 16ο αιώνα η Αγγλία όντως χαρακτηρίζεται από μια ασυνήθιστη υψηλή κοινωνική κινητικότητα, η οποία δημιούργησε μια «αυτοδημιούργητη» μέση αστική τάξη που αποτέλεσε το διευρυμένο εγγράμματο υπόστρωμα στο οποίο διαχέθηκαν οι νέες ιδέες.

      Μια πηγή της εποχής (John Bate, 1589) περιγράφει την υψηλή κοινωνική κινητικότητα της εποχής με τα λόγια «ο βοσκός γίνεται μικροκαλλιεργητής (“yeoman”), ο μικροκαλλιεργητής γίνεται (μεγαλο-)γαιοκτήμονας (“gentleman”), ο γαιοκτήμονας γίνεται ιππότης, ο ιππότης γίνεται λόρδος και ο λόρδος γίνεται δούκας».

  2. Philopomeon

    Oh dear Smerdaleos, this looks interesting . Wish you’d publish in English ocassionally !

    • Well, you can always read the same books I’ve read in order to gather info.

      The formation of the United Kingdom and the promotion of a common British identity, during the 1533-1707 period is described very well here.

      The formation of the modern English Nation during the 16th ce. Tudor era is described in Greenfeld’s first chapter here.

      Christopher Maginn here describes very well the plans of the Tudor government for the “Reformation of Ireland by justice and the sword” and what went wrong along the way, through the 400 letters and memoranda about “Ireland matters” of Elisabeth’s chief minister William Cecil.

      “Shakespeare and the Welsh” is a matter described in three different books (here, here and here).

  3. Simplizissimus

    Ο καπιταλισμός δεν γεννήθηκε στην Αγγλία, γεννήθηκε στην Ιταλία στην αυγή των Νεότερων Χρόνων (Modern Era), κάπου μεταξύ 15ου και 16ου αιώνα. Στην Ιταλία, εκεί που γεννήθηκε μια νέα θεώρηση του κόσμου και του ανθρώπου, εκεί που φανερώθηκε ένας νέος ιδεότυπος, ο —ας τον πούμε— «αναγεννησιακός» άνθρωπος. Άλλα μέρη στα οποία άνθησε ο καπιταλισμός, ταυτόχρονα ή αμέσως μετά, ήταν η Φλάνδρα και οι χανσεατικές πόλεις της Γερμανίας. Κατά διαβολική σύμπτωση (καθόλου σύμπτωση και καθόλου διαβολική, απλώς χρησιμοποιώ τις λέξεις για να δώσω δραματικό τόνο και έμφαση) ακριβώς εκεί όπου ξεκίνησε ο καπιταλισμός εκεί έλειψε το νεοτερικό έθνος. Ιταλία, Φλάνδρα και Γερμανία έπρεπε να περιμένουν το Διαφωτισμό και τη Γαλλική Επανάσταση (18ο αιώνα) για να περάσουν στο στάδιο του έθνους, ενώ θα περίμενε κανείς το αντίθετο, αφού διέθεταν πολλά από τα κριτήρια που απαριθμεί η βιβλιογραφία που μας μεταφέρει ο Σμερδαλέος. Συνεπώς ο καπιταλισμός μπορεί να βοηθάει αλλά δεν είναι προϋπόθεση για την ανάδυση του νεοτερικού έθνους. Σε τι να οφείλεται αυτή η «έλλειψη»; Δεν έχω μελετήσει και δεν έχω άποψη. Πιθανόν στην ύπαρξη ισχυρής μοναρχίας. Πολύ πιθανόν, λέω, στις χώρες που εμφανίστηκε η συγκεντρωτική, απολυταρχική μοναρχία (Γαλλία και Ισπανία), να έπαιξε ρόλο (Ισπανοί και Γάλλοι είχαν έντονη την αίσθηση του περιούσου λαού, το ίδιο και οι Ολλανδοί, που διαμόρφωσαν την προνεοτερική εθνική τους συνείδηση μέσα από τον μακρόχρονο πόλεμο της ανεξαρτησίας τους από τους Ισπανούς, αλλά βέβαια οι τελευταίοι πέρασαν ευθύς αμέσως στο στάδιο της συνταγματικά περιορισμένης μοναρχίας). Κι όσο για την ορολογία, οι όροι «νεοτερικότητα» και «νεοτερικός» είναι όροι ποιοτικοί, που δείχνουν μια μετάβαση σ’ ένα νέο τρόπο θεώρησης του κόσμου. Η νεοτερικότητα περικλείει μέσα της τον καπιταλισμό, αλλά όχι μόνο αυτόν. Ας είμαστε πιο προσεκτικοί. Το σχήμα «οικονομικές σχέσεις = βάση — ιδεολογία = εποικοδόμημα» αποδεικνύεται στον καιρό μας ολοένα και πιο άκαμπτο για να ερμηνεύσει την ιστορία, ιδιαίτερα όταν εφαρμόζεται σχεδόν αυτοματικά, από συνήθεια.

    • Είπα και εγώ, τόσο καιρό χωρίς σχόλιο του Simplizissimus ανησύχησα! 🙂

      Εγώ δεν τον έμπλεξα τον καπιταλισμό στην εθνογένεση των Άγγλων (βέβαια στις δύο αυτές αναρτήσεις απλώς παρέθεσα τις απόψεις της Greenfeld). Απλώς τον ανέφερε ο Χρήστος και θυμήθηκα τα λόγια της Greenfeld για την διευρυμένη μέση τάξη «αυτοδημιούργητων» ανθρώπων που χαρακτήρισαν την Αγγλία του 16ου αιώνα.

      Επειδή ακόμα και οι ακραιφνείς νεωτεριστές θα βρουν την Greenfeld λίγο πολύ «συμβατική» που σχηματίζει το Αγγλικό Έθνος τον 16ο αιώνα, θα κάνω και μια ανάρτηση στο μέλλον για να παρουσιάσω ένα κεφάλαιο του μακαρίτη Patrick Wormald όπου εξηγεί το Αγγλικό Έθνος ως «προνεωτερικώτατο» κατασκεύασμα που διαμορφώθηκε σταδιακά κατά την περίοδο 927-1300.

  4. Simplizissimus

    Δεν ήταν για εσένα, Σμερδαλέε 🙂

  5. Χρήστος

    Γεια σου Sımplızıssımus, ενδιαφέρον ο διάλογος που ανοίγεις.

    Ασφαλώς και ο καπιταλισμός γεννήθηκε στην Αγγλία. Πρώτα θα αποσαφηνίσω τις θεωρητικές έννοιες και μετά τα ιστορικά στοιχεία.

    Ο καπιταλισμός δεν είναι η οικονομία – οικονομικές σχέσεις. Ο καπιταλισμός ως τρόπος παραγωγής είναι ο ειδικός τρόπος συναρμογής των επιπέδων, οικονομικό, πολιτικό, ιδεολογικό. Η φύση των επιπέδων αυτών ορίζεται από την ειδική τους θέση μέσα στην συνάρθρωσή τους. Το οικονομικό επίπεδο είναι πάντα το “καθοριστικό σε τελευταία ανάλυση” δηλαδή καθορίζει κάθε φορά πιο θα είναι το κυρίαρχο επίπεδο. Έτσι καθορίζει στον καπιταλισμό ότι κυρίαρχο είναι το οικονομικό επίπεδο και στον δουλοκτητικό το πολιτικό. Άρα το ιδεολογικό “εποικοδόμημα” δεν είναι η έκφραση της “βάσης” όπως θεωρεί ο οικονομισμός.

    Ο τρόπος παραγωγής είναι μια αφηρημένη έννοια. Είναι ο αιτιακός πυρήνας που παράγει τις κοινωνικές σχέσεις, δηλαδή τις οικονομικές, πολιτικές, ιδεολογικές που πραγματώνονται σε μια ιστορικά καθορισμένη κοινωνία. Αυτές είναι σχέσεις εξουσίας, εκμεταλευτικές. Είναι οι σχέσεις κυριαρχίας της μιας τάξης πάνω σε άλλη. Και πραγματώνονται ως συνολική ταξική κυριαρχία και όχι αποσπασματικά και μεμοονωμένα.

    Ποιός είναι ο ειδικός τρόπος λοιπόν που ονομάζεται καπιταλιστικός? Η οικονομία εν γένει (όχι κάποιος ειδικός τρόπος) αποτελείται από μέσα παραγωγής, παραγωγούς, κατόχους. Ο ειδικός τρόπος συνάρθρωσης των στοιχείων χαρακτηρίζει τον κάθε τρόπο. Στο οικονομικό επίπεδο περιγράφονται από 3 σχέσεις. Την σχέση νομής, ποιός νέμεται το προΙόν, την σχέση κατοχής, ποιός βάζει σε λειτουργία την παραγωγική διαδικασία και την ιδιοκτησία, σε ποιόν ανήκουν τα μέσα παραγωγής. Είναι γνωστό πως λειτουργούν οι σχέσεις αυτές στον καπιταλισμό, απλώς να τονίσω την διαφορά στην σχέση κατοχής στους προκαπιταλιστικούς τρόπους παραγωγής (ΠΤΠ) και στον καπιταλιστικό. Στους ΠΤΠ ο παραγωγός έχει ακόμα τον έλεγχο να θέτει σε κίνηση τα μέσα παραγωγής, τα εργαλεία του στον καπιταλισμό η εξουσία αυτή περνά στο κεφάλαιο. Έτσι και στις μανουφακτούρες παράγουν μεν το προϊόν για λογαριασμό του μη παραγωγού-ιδιοκτήτη όμως ακόμη καθορίζουν την διαδικασία παραγωγής και μόνο αργότερα θα πάρει το κεφάλαιο τον έλεγχο και θα καταλήξει σ’ αυτό που γνωρίζουμε ως ταιηλορισμό-φορντισμό.

    Είπα πριν ότι η κυριαρχία του κεφαλαίου είναι μια συνολική σχέση και δεν περιορίζεται σε ένα επίπεδο. Άρα για να κυριαρχήσει το κεφάλαιο πρέπει να κυριαρχεί και στο πολιτικό επίπεδο και στο ιδεολογικό. Το πολιτικό επίπεδο έχει την λειτουργία διατήρησης της συνοχής ενός κοινωνικού σχηματισμού που σπαράσεται από την ταξική πάλη. Αποτρέπει την ρήξη. Το πολιτικό επίπεδο είναι το κράτος. Το κράτος λειτουργεί με μαστίγιο και καρότο. Έχει τους μηχανισμούς βίας -αστυνομία, στατό, φυλακές κλπ- έχει και τους ιδεολογικούς μηχανισμούς – σχολείο, εκκλησία,οικογένεια, ΜΜΕ – (η διάκριση ιδιωτικό-δημόσιο είναι εσωτερική του κράτους).

    Κι ερχόμαστε και στο ιδεολογικό επίπεδο και συγκεκριμένα στο έθνος. Οι προαναφερθείσες ταξικές σχέσεις βιώνονται από τους φορείς τους ιδεολογικά, όχι σαν αυτό που είναι, εκμεταλευτικές σχέσεις, αλλά σαν συμμετοχή των “ελεύθερων” πολιτών με όρους ισότητας σε μια δημοκρατία και σε ένα έθνος. Το έθνος είναι η ειδική καπιταλιστική μορφή συνοχής των ανταγωνιστικών σχέσεων μιας κοινωνίας. Οι φορείς των σχέσεων, ο λαός δηλαδή, βιώνει τις ταξικές σχέσεις κυριαρχίας και εκμετάλευσης ως εθνικές. Το έθνος είναι η ιστορικά κατακτημένη διαδικασία συνοχής των ανταγωνιστικών τάξεων που δημιουργεί ένα “εσωτερικό” και διαχωρίζει ένα “εξωτερικό. Είναι φανερή λοιπόν η λειτουργία απόκρυψης των εκμεταλευτικών σχέσεων που επιτελεί το έθνος. Τονίζω ότι είναι η ειδική μορφή που το κάνει στον καπιταλισμό. Παρόμοιες λειτουργίες πραγματοποιούνται και σε άλλους τρόπους, πχ στον δουλαπαροικό ΤΠ η ιδεολογική αυτή λειτουργία επιτελείται από την θρησκεία και όχι από το έθνος. Άρα εθνικό είναι μόνο το καπιταλιστικό. Και γι’ αυτό δεν μπορεί να γεννηθεί το έθνος αλλού από τον καπιταλισμό αλλά είναι μία διαδικασία.

    Η διαφορά του καπιταλισμού με πρωτύτερους τρόπους είναι ότι η απόσπαση του υπερπροϊόντος από τον άμεσο παραγωγό γίνεται με οικονομικό τρόπο και όχι με εξωοικονομικό όπως πχ στον δουλοκτητικό που το αποσπούσε με το μαστίγιο και το σπαθί από τον δούλο. Αυτό σημαίνει ότι οι ανταλλαγή των εμπορευμάτων αλλά και η ανταλλαγή του εμπορεύματος εργατική δύναμη γίνεται με όρους ισότητας. Για να γίνει αυτό χρειαζόμαστε “ελεύθερους” ανθρώπους για να ανταλλάξει “ελεύθερα”. Άρα πρέπει να ελευθερωθεί από το δέσιμο με την γη και τα μέσα παραγωγής. Στο πολιτικό και ιδεολογικό επίπεδο θα σημαίνει τον πολίτη μιας δημοκρατίας και όλοι οι πολίτες ενός κράτους ανήκουν στο ίδιο έθνος.

    Και συγκεκριμένα στα ιστορικά στοιχεία. Η έννοια της “ιστορικής συγκυρίας” είναι η συγχώνευση διαφόρων στοιχείων και παραγόντων που συμπυκνώνονται σε μια στιγμή και σε έναν τόπο και συντείνουν προς ένα αποτέλεσμα. (Αυτό που λένε συνωμότησε το σύμπαν για να συμβεί). Αυτή η συγκυρία υπήρξε στην Αγγλία.
    Στην Αγγλία είχε γίνει η επανάσταση του 1688 που έφερε στην εξουσία την αστική τάξη, δημιουργήθηκε δηλαδή το αστικό κράτος (σύνταγμα, κοινοβουλευτισμός), ο Ερρίκος είχε ξεμπερδέψει ήδη με την εκκλησία (την κυρίαρχη του δουλοπαροικικού ΤΠ), με τις περιφράξεις στην ύπαιθρο αποδεσμεύτηκε από την γη ένας τεράστιος αριθμός εργατών, οι οποίοι έγιναν άνεργοι και κατευθύνθηκαν ως εργατικό δυναμικό στις καπιταλιστικές βιομηχανίες, η αυτοκρατορική βρετανία με τις αποικίες είχε συσσωρεύσει ένα τεράστιο πρωταρχικό κεφάλαιο που απαιτείται για την εκκίνηση του καπιταλισμού, επίσης η πρόοδος της επιστήμης είχε δημιουργήσει τις πρώτες εφευρέσεις που αυξάνουν την παραγωγικότητα της εργασίας. Η πρόοδος αυτή έλαβε χώρα πάλι στην Αγγλία, πχ ο εφευρέτης της ατμονηχανής, ο Βατ αλλά και ο μεγάλος Νιούτον στην Αγγλία υπήρξαν.

    Βλέπουμε λοιπόν ότι στην Αγγλία συγκεντρώθηκαν όλοι οι απαιτούμενοι όροι για την γέννηση του καπιταλισμού, συμπεριλαμβανομένου και του πολιτικού, γιατί ορισμένοι το υποβιβάζουν και θεωρούν “καθαρή” αστική επανάσταση μόνο την γαλλική!

    Γι’ αυτό και ο Μαρξ στο Κεφάλαιο αναφέρεται στην Αγγλία, γι’ αυτό και η οικονομική επιστήμη γεννήθηκε στην Αγγλία με τον Άνταμ Σμιθ, Ρικάρντο αλλά και τους μερκαντιλιστές παλιότερα. Αλλά ακόμα και στο φιλοσοφικό επίπεδο και της θεωρητικής τεκμηρίωσης του νέου τρόπου παραγωγής, της έννοιας του ατόμου, της ελευθερίας, του φιλελευθερισμού κλπ πάλι ο διαφωτισμός ξεκίνησε από την Αγγλία με τον Τζον Λοκ κ.α.

    Έμεινε τώρα να δούμε τι είναι οι παραγωγικές διαδικασίας στην Ιταλία, στην χανσεατική ομοσπονδία, στην Φλάνδρα κλπ. Η χανσεατική ομοσπονδία πχ παρήκμασε τον 17ο αιώνα !!! Δηλαδή την στιγμή που γεννιόταν ο καπιταλισμός στην Αγγλία, η Χάνσα όχι μόνο δεν προχώραγε στον καπιταλισμό αλλά πέθαινε! Τα φαινόμενα αυτά αφορούν στον φεουδαρχικό ΤΠ και όχι στον καπιταλισμό. Σε προηγούμενο άρθρο του ο Σμερδαλέος περιέγραψε το χάσμα του 7ου αιώνα και την εξαφάνιση των πόλεων (ως τόπος οργάνωσης του κοινωνικού) και την κυριαρχία της υπαίθρου. Ωστόσο παρέμειναν και στον μεσαίωνα ορισμένες πόλεις που είχαν κάποια εμπορευματική παραγωγή για τις ανάγκες των ελίτ και των κατοίκων των πόλεων. Η παραγωγή αυτή ήταν οργανωμένη σε συντεχνίες και ασφαλώς δημιουργεί εμπορικό κεφάλαιο και ασφαλώς διεξαγόταν υπό την κυριαρχία και τους όρους των φεουδαρχών . Το εμπορικό αυτό κεφάλαιο είναι κεφάλαιο που μετριέται σε χρήμα ή άλλες αξίες αλλά δεν είναι καπιταλιστικό. Το εμπόρευμα πουλιέται σε κάποια τιμή με αντάλλαγμα ισοδύναμης αξίας, αλλά δεν είναι καπιταλιστικό εμπόρευμα. Πρόκειται για απλή εμπορευματική παραγωγή και όχι καπιταλιστική. Για να είναι καπιταλισική θα πρέπει η παραγωγή να διεξάγεται κάτω από την εξουσία του κεφαλαίου, δηλαδή να συγκεντρώνονται οι όροι που ανέφερα για την Αγγλία κι εδώ δεν υπάρχουν. Δεν υπάρχουν καν οι οικονομικές σχέσεις εξουσίας του κεφαλαίου. Δεν υπάρχει ο έλεγχος του κεφαλαίου να θέτει σε κίνηση την διαδικασία.
    Ήταν δηλαδή υποψήφιοι τόποι για να γεννηθεί εκεί ο καπιταλισμός, αλλά δεν συντρέξανε και οι υπόλοιποι όροι που απαιτούνται κι έτσι δεν πραγματοποιήθηκε εκεί η γέννηση του καπιταλισμού άρα και του ειδικού τρόπου συνοχής των καπιταλιστικών κοινωνιών, του έθνους.

    Συγνώμη για το μακροσκελές αλλά δεν μπορούσα να κόψω άλλο χωρίς να χάσει σε σαφήνεια.

  6. Ρωμηός=Γραικός=Έλληνας. Όλα δικά μας είναι

    Οι Σκώτοι διακηρύσσουν το δικαίωμά τους για πολιτική ελευθερία.

    Επιστολή προς τον πάπα ( Σκωτία, 1320 ) :

    Είναι αδύνατο , σε οποιονδήποτε που δεν έζησε προσωπικά, να περιγράψει, ή ακόμη και να εννοήσει σε όλη τους την έκταση τις αγριότητες, την ωμότητα και την βία , τις διαρπαγές και τους εμπρησμούς, τις φυλακίσεις των αρχιερέων, τις σφαγές, τις λεηλασίες και τους εμπρησμούς που διαπράχθηκαν εναντίον αγίων προσώπων ή θρησκευτικών κοινοτήτων, καθώς και όλες τις άλλες βδελυρότητες των οποίων αυτός ο βασιλιάς κατέστει ένοχος απέναντι στον λαό μας, γιατί δεν σεβάστηκε ούτε το φύλο, ούτε την ηλικία, ούτε την ιδιότητα, ούτε τη θρησκεία.
    Επιτέλους, όμως, έδωσε ο Θεός, που μόνο αυτός μπορεί να επουλώσει τις πληγές, να απαλλαγούμε από τις αναρίθμητες συμφορές με τη μεσολάβηση του γαληνοτάτου πρίγκιπός μας, του βασιλιά και δεσπότη Ροβέρτου, ο οποίος, για να αποσπάσει από τα χέρια του εχθρού το λαό του και συνάμα τη νόμιμη κληρονομιά του, δεν δίστασε, ως νέος Ιωσίας ή Μακκαβαίος, να αντιμετωπίει κάθε είδους πόνους και κόπους, δυσκολίες και κινδύνους. Αν είναι σήμερα βασιλιάς και ηγεμόνας μας, το οφείλει στη Θεία Πρόνοια, στο δικαίωμα διαδοχής που ορίζουν οι νόμοι και τα έθιμα του βασιλείου ( που θα τα υπερασπιστούμε ως τον θάνατο ) και στη νόμιμη συγκατάθεση ολόκληρου του λαού. Του οφείλουμε ευγνωμοσύνη και είμαστε αποφασισμένοι να τον υπακούσουμε σε όλα, τόσο για τα δικαιώματά του όσο και για την προσωπική του αξία, και γιατί αυτός είναι που προσέφερε την ασφάλεια στο λαό μας γενόμενος ο υπερασπιστής των ελευθεριών του. Αν, όμως, αυτός ο ηγεμόνας παρητείτο μία ημέρα από τις αρχές που τόσο ευγενικά τον ενέπνευσαν έως τώρα, αν δεχόταν να υποταχθεί το βασίλειό μας στον βασιλιά ή στον λαό της Αγγλίας, θα επιχειρούσαμε αμέσως να τον διώξουμε, θεωρώντας τον στο εξής εχθρό μας και περιφρονητή των δικαίων μας και των δικών του, και θα ανακηρύσσαμε έναν άλλον βασιλιά που θα υπερασπιζόταν τις ελευθερίες μας : γιατί και εκατό μόνο αν επιζούσαμε, ουδέποτε θα δεχόμασταν να υποταχθούμε στην κυριαρχία της Αγγλίας. Πραγματικά, δεν είναι μόνο για τη δόξα που εργαζόμαστε και αγωνιζόμαστε, ούτε πολύ περισσότερο για τα πλούτη και το κλέος, είναι αποκλειστικά και μόνο για την ελευθερία, γι’αυτή την ελευθερία που ένας άνθρωπος με καρδιά δεν αποφασίζει να τη χάσει παρά μόνο μαζί με την ζωή του.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s