Quiz IE γλωσσολογίας #2

Σε μια παλαιότερη ανάρτηση είχα παραθέσει το πρώτο Quiz ΙΕ γλωσσολογίας. Η σημερινή ανάρτηση θα είναι η δεύτερη.

Α) Ισχυρισμός: τα σύνθετα ελληνικά επίθετα ἄγνωτος, ἀλλογενής και ὁμογενής/ὁμόγνιος/ὁμόγνητος είναι ΙΕ συγγενείς των γοτθικών unkunθs, aljakuns, samakuns.

Αληθεύει ο παραπάνω ισχυρισμός; Αν ναι μπορείτε να προσδιορίσετε τις ΙΕ ρίζες που κρύβονται πίσω από κάθε συνθετικό και να εξηγήσετε τη μορφή του καθενός από τους παραπάνω όρους;

Β) Γιατί οι αγγλικοί όροι drove και stroke είναι ταυτόχρονα και παρελθοντικοί τύποι των ρημάτων drive και strike και ουσιαστικά με τη σημασία «αγέλη/χτύπημα»;

(βοηθήματα: στα αγγλικά one, stone αντιστοιχούν τα γερμανικά ein, Stein και λείπω ~ λέλοιπα ~ λοιπός)

Γ) Μπορείτε να περιγράψετε τις φωνολογικές εξελίξεις που οδήγησαν από το ΠΙΕ *Ηdont-s στο αγγλικό tooth; Γιατί οι αγγλικοί όροι tooth, foot και goose έχουν ανώμαλους πληθυντικούς teeth, feet και geese αντίστοιχα;

(βοηθήματα: ὀδόντες, πόδες, χῆνες και calix/calicem > γερμ. Kelch)

Δ) Στον παρακάτω πίνακα σας παραθέτω τον αττικο-ιωνικό παρατατικό του ελληνικού ρήματος ἄγω και του σανσκριτικού ajāmi = «άγω».

ago

Γιατί και οι δύο παρατατικοί έχουν μακρά αρκτικά φωνήεντα (ājam ~ ἦγον); Πως προέκυψαν αυτά τα μακρά αρκτικά φωνήεντα; Γιατί στην Αττικο-Ιωνική το μακρό φωνήεν είναι «η»;

Γιατί στη Σανσκριτική το πρώτο πληθυντικό πρόσωπο ājāma = ἤγομεν έχει μακρό και το δεύτερο /ā/;

Ε) Γιατί στο αγγλικό water αντιστοιχεί το σκανδιναβικό vatn με /n/;

ΣΤ) Γιατί το αγγλικό «th» προφέρεται σαν /θ/ στο three, αλλά σαν /δ/ στο father;

Ζ) Γιατί το λατινικό ρήμα scrībō = «γράφω» έχει «παρακείμενο» scrīpsī = «έγραψα/έχω γράψει» με /s/; Γιατί το βλαχικό ρήμα dzãc[u] = «λέω» έχει 3° ενικό πρόσωπο «αορίστου» dzãse = «είπε»; Ποιος είναι ο λατινικός πρόγονος του βλαχικού dzãse και ποιες φωνολογικές διαδικασίες μεσολάβησαν μεταξύ των δύο όρων;

(βοηθήματα décem > dzatsi, coxa > coapsã, βαπτίζω > pãtedz)

H) Το ελληνικό ρηματικό επίθετο πυστός είναι ή δεν είναι ΙΕ συγγενής του ινδικού όρου Buddha; Αν ναι ποιος είναι ο ΙΕ πρόγονος των δύο όρων και ποιες φωνολογικές εξελίξεις ευθύνονται για την μορφή του κάθε θυγατρικού όρου;

Advertisements

6 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

6 responses to “Quiz IE γλωσσολογίας #2

  1. Χρήστος

    Τα άρθρα για την γερμανική δεν τα είχα διαβάσει και είδα ότι το quiz εμπεριέχει κυρίως γερμανικά. Οπότε διάβασα τις 2 από τις 3 αναρτήσεις πριν από λίγο για να πάρω μέρος.

    Α) στο πρώτο ζεύγος άγνωτος- unkunθs:
    το ΠΙΕ *n. το αρνητικό μόριο >ελλ. α(ν) και > γερμ. un
    μετατόπιση συμφώνων στην γερμανική b,d,g>p,t,k άρα το g>k ενώ παραμένει γ στα ελλ.
    p,t,k> f,θ,h οπότε t>θ γερμ αλλά -τ ελλ

    το δεύτερο αλλογενής- aljakuns:
    για το Kuns όπως πριν g>k
    το πρώτο συνθετικό *aljos >αλλος στα ελληνικά

    το τρίτο ομογενής-samakun:
    το πρώτο συνθετικό είναι η ρίζα sem/som που δίνει και το ενς,εις, το αθροιστικό -α (?) , το αγγλικό sim-ple και ασφαλώς το ελλ. ομο-

    Β) Τα drove, stroke Κλπ μπορώ να δω ότι είναι ΠΙΕ παρακείμενος που σχηματίζεται στον ο-βαθμό όπως το δέδορκα ή το λέλοιπα.
    Για τα ουσιαστικά δεν το ξέρω.

    Γ) *Ηdont-s
    το λαρυγγικό χάνεται.
    μετατόπιση συμφώνων b,d,g>p,t,k άρα d>t
    μετατόπιση συμφώνων p,t,k>f,θ,h άρα t>θ=th
    Vnθ> V:θ δηλαδή φωνήεν πριν από n όταν ακολουθεί f,θ,h γίνεται μακρό, δηλαδή ō =οο.
    άρα σύνολο tooth.

    Τα teeth, feet και geese είναι αρχαϊκοί πληθυντικοί που σχηματίζονταν στον ε-βαθμό και περιορίστηκαν ως ανώμαλοι μετά την κυριαρχία των πληθυντικών με -s.

    • Να περιμένω να δώσεις και τις άλλες απαντήσεις και μετά να προσθέσω τα ψιλά που έχω να προσθέσω;

  2. Χρήστος

    Δ) Ο ελληνοάριος κλάδος χρησιμοποιεί την αύξηση e στους παρελθοντικούς χρόνους. (πχ έ-φυγα). Οπότε το μακρί αρχικό και στα σανσ. και στα ελλ. εκφράζει αυτό το e.
    οπότε ea>ā που στην αττικοιωνική τρέπεται σε -η. ā>η εκτός μετά από ρ,ι.

    Το δεύτερο μακρό δεν το ξέρω.

    Ε) αυτό είναι εύκολο. είναι τα ουσιαστικά r/n με εναλλαγή του stem τους στις πτώσεις.
    όπως ονομ. υδω-ρ > υδα-(n.)-t-os
    στα χεττιτικά είναι παραγωγική αυτή η κλίση

    ΣΤ) γιατί με την μετατόπιση των συμφώνων με τον νόμο του Grimm to τ>θ όπως στο three. Όμως όταν ήταν στο εσωτερικό της λέξης και η προηγούμενη συλλαβή δεν τονιζόταν τότε τρεπόταν στο αντίστοιχο τριβόμενο, δηλαδή θ>δ όπως στο father. (Δεν θυμάμαι το όνομα αυτού του νόμου)

    Ζ) Δεν το ξέρω καθόλου. Τα βλάχικα αργότερα.

    Η) Αυτό ήταν το πιο ωραίο. Έσπαγα το κεφάλι μου όλη μέρα. Θυμάμαι ότι κάπου το χω διαβάσει.
    buddha – πυστός
    Τα ΠΙΕ bh,dh,gh μένουν χωρίς αλλαγή στα σανσ. ενώ αποηχηροποιούνται στα ελλη. Οπότε δίνουν bh,dh στα σανσ. και ph=φ, th=θ στα ελλ.
    Εδώ τώρα κάποιος Grassman θα ίσχυσε για την ανομοίωση των φ,θ στα ελληνικά και bh>b στα σανσρ. ή και κάτι θυμάμαι ότι μια ΠΙΕ λέξη δεν μπορεί να έχει ηχηρά και δασέα ηχηρά στην ίδια συλλαβή. Αλλά δεν μπορώ να τα βάλω σε σειρά για να πάρω το ακριβές αποτέλεσμα.
    Τέλος οδοντικό πριν οδοντικό συριστικοποιείται. δηλαδή το δ>σ πριν το τ. πυδτός>πυστός. Α και στην σανσρ e,o>a οπότε -ος>a.

    • Έτσι είναι.

      Δίνω τις απαντήσεις:

      Α) *h1elyos = «άλλος» > *h1elyo-g’n.h1-is (*g’enh1- = «γεννάω, γίνομαι») > PGmc *alja-kuniz > γοτθ. aljakuns. Αντίστοιχα *somHos = «ὅμος/ὅμοιος» (*sem- όπως είπες) > *somHo-g’n.h1-is > *sama-kuniz = «ὁμόγν-ιος».

      B) Βρήκες τό δύσκολο (ο-βαθμος παρακείμενος) κι άφησες το εύκολο (ο-βαθμα ουσιαστικά του τύπου τρέπω > τρόπος/τροπή).

      Οι ΙΕ ρίζες είναι *dhreybh- και *streyg-.

      πρωτογερμανικός ενεστώτας *dhreybh- > drīb- > αγγλικό drive (ντράιβ, όπως white = «ουάιτ»)
      πρωτογερμανικός παρελθοντικός χρόνος (ΙΕ παρακείμενος) > *dhe-dhroybh-h2e > PGmc *draib- > αγγλικό drove (όπως *Hoynos > *ainaz > one)

      Τα ο-βαθμα ουσιαστικά είναι το θηλυκό *dhroybh-eh2 > *draibō > drove και το αρσενικό *streyg- > *stroyg-os > *straikaz > stroke

      Γ) *Hdont-s > PGmc *tanθs > tāθs > tōθs

      Οι «ανώμαλοι» πληθυντικοί οφείλονται στην i-μετάλλαξη της Αγγλικής (a/o > e πριν από i/j, όπως στο ἄροτρον > αρότριον > αλέτρι και το γερμανικό calix/calicem > Kelich που έδωσα):

      *Hdont-es > PGmc *tanθ-iz > *tāθiz > *tōθiz > [i-mutation] > *tēθiz > teeth.

      Στην Παλαιά Αγγλική το ζεύγος book/books είχε και αυτό «ανώμαλο» πληθυντικό: bōc/bēċ

      Δ) Έτσι, όπως το είπες. Ελληνο-Άρια παρελθοντική αύξηση: *h2eg’- > *e-h2eg’-o-m > *ah2ag’om (λόγω λαρυγγικού χρωματισμού) > *aag’om > *āg’om > σανσκ. ājam = πρωτοελληνικό ἆγον > αττικοϊωνικό ἦγον.

      Το δεύτερο μακρό /ā/ στο ājāma = ἤγομεν, οφείλεται στον νόμο του Brugmann (το ΙΕ *o σε ανοιχτή συλλαβή εκτάθηκε σε πρώιμο Κοινό Ινδ-Ιρ. ō που τελικά έγινε ā, λ.χ. *doru > δόρυ = σανσκ. dāru).

      Ε) Όπως το είπες (ετερόκλιτο ουδέτερο r/n).

      ΣΤ) Όπως το είπες. Νόμος του Verner

      Z) Το βλαχικό dzãse, το ρουμανικό zise (δείτε την κλίση στο simple perfect toy conjugation εδώ) και το ιταλικό disse = «είπε» προέρχονται από το λατινικό dīxīt = «είπε/έχει πει», λατινικός παρακείμενος του dīcō που έχει το /s/ του ΙΕ σιγματικού αορίστου (*deyk’-s- > dīx-, όπως το scrībō > scrīpsī που έδωσα).

      Η εξέλιξη από την Λατινική στην Βλαχική ήταν: dīxīt > dixe > dzipse > dzãpse > dzãse. ks>ps όπως στο coxa > coapsã, di->dzi- όπως στο decem > dzatsi και αποβολή του /p/ (ps>s) όπως στο βαπτίζω > patedzu (pt>t).

      Έτσι το βλαχικό dzãse cu boatse = «είπε με φωνή» (είπε φωναχτά/δυνατά) ανάγεται στο λατινικό dīxīt cum vōce (vōx/vōcem > vòce > bòce > boatse, με διφθογγοποίηση του τονισμένου ò>oa όπως στο nox/nòctem > nòpte > noapte).

      Η) Το ΙΕ ρηματικό επίθετο είναι *bhudh-tos. Στην Ελληνική έγινε *phuth-tos > *puth-tos (λόγω Grassmann) > πυστός (λόγω οδοντικής ανομοίωσης DD>DsD>sD) και στην σανσκριτική, ο νόμος του Bartholomae ευθύνεται για την εξέλιξη *dht>dhdh>ddh.

  3. Χρήστος

    Στο Β τα ουσιαστικά στον ο-βαθμό τα ήξερα αλλά δεν πήγε το μυαλό. Θυμάμαι το παράδειγμα με το ρήμα τέμνω που δίνει “τόμος”=το αποτέλεσμα της πράξης που δηλώνει το ρήμα και “τομός”=το όργανο με το οποίο γίνεται η πράξη.
    Τον Brugmann και την i-μετάλλαξη δεν τα ήξερα καθόλου.
    Στο τελευταίο Η) δεν σκέφτηκα ότι πρωτογενές είναι το -τ στο -τος της ελλ. και όχι το dh της σανσ. γι’ αυτό δεν μπορούσα να το βγάλω ενώ ήξερα ποιοί νόμοι δρουν.
    Ωραία.

    • Τον Brugmann και την i-μετάλλαξη δεν τα ήξερα καθόλου.
      —-

      Τον Brugmann τον είχα αναφέρει στην ανάρτηση για την Κοινή Ινδο-Ιρανική. Την i-μετάλλαξη την έχω αναφέρει σποραδικά στις ετυμολογήσεις αλβανικών όρων. Υπήρξε ιδιαίτερα ενεργή στην Αλβανική, όπου ο πληθυντικός σε *-oi > -ī (λ.χ. λύκ-οι = lup-ī) άλλαξε πολλά a/o>e, λ.χ.:

      πράσον > αλβανικός πληθυντικός *prashi > preshi > νέος ενικός presh (εναρμονισμένος στον πληθυντικό).

      Αντίστοιχα, το πρωτοαλβανικό *brada = «έλατο» συνεχίζει με /a/ ως υποστρωματικός όρος στην Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική (λ.χ. βλαχικό και ρουμανικό brad), αλλά στην Αλβανική η i-μετάλλαξη στον πληθυντικό *brad-i > bredhi δημιούργησε τον νέο ενικό bredh.

      Η αλβανική και η γερμανική i-μετάλλαξη «συναντήθηκαν» στο λατινικό δάνειο calix/calicem > αλβανικό qelq = γερμανικό kelich > Kelch.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s