Το Βαλκανικό Sprachbund

Ο Βαλκανικός Γλωσσικός Δεσμός (Balkan Sprachbund) είναι ο τεχνικός όρος που χρησιμοποιείται για να περιγράψει το σύνολο των φαινομένων σύγκλισης των μεσαιωνικών βαλκανικών γλωσσών.

Οι γλώσσες που συμμετέχουν στον ΒΓΔ είναι η Ελληνική, η Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική (ΑΒΡ με θυγατέρες την Βλαχική/Αρουμανική και την Ρουμανική), η Αλβανική, η Ανατολική Νοτιοσλαβική (ο νυν πολιτικά ουδέτερος όρος για να περιγράψει το πάλαι βουλγαρόφωνο συνεχές που σήμερα διαιρείται σε Βουλγαρικό και Σλαβομακεδονικό σώμα διαλέκτων), η Σερβική και οι βαλκανικές διάλεκτοι της Τουρκικής και της Ρομανί (γύφτικα).

Ο ΒΓΔ είναι σημαντικός γιατί η μελέτη του μας επιτρέπει αφενός να αξιολογήσουμε τον βαθμό γλωσσικής σύγκλισης στα διάφορα γλωσσικά επίπεδα (φωνολογία, μορφολογία, σύνταξη, λεξικό, σημασιολογία) και αφετέρου να εξιχνιάσουμε τις αιτίες που προκαλούν την διάχυση αυτών των φαινομένων.

Τα δύο συμπεράσματα που προκύπτουν από την μελέτη του ΒΓΔ είναι:

  1. Ενώ η σύγκλιση είναι σημαντική σε επίπεδο λεξιλογίου (λεξικά δάνεια), φωνολογίας και σύνταξης, η σύγκλιση σε επίπεδο λειτουργικής/κλιτικής μορφολογίας είναι ελάχιστη. Αυτό επιβεβαιώνει την γενική πεποίθηση των γλωσσολόγων ότι οι αποκλειστικοί κοινοί νεωτερισμοί της λειτουργικής/κλιτικής μορφολογίας είναι ο ασφαλέστερος δείκτης φυλογενετικής γλωσσικής συγγένειας.
  2. Σε εκείνα τα φαινόμενα όπου η πηγή της διάχυσης είναι η μεσαιωνική Ελληνική, έχει ενδιαφέρον ότι η σύγκλιση, κατά κανόνα, παρατηρείται στην Τοσκική Αλβανική, αλλά όχι στην Γκεγκική Αλβανική και παρατηρείται στην Σερβική (αν και όχι τόσο έντονα όπως στην Βουλγαρική/Σλαβομακεδονική), αλλά όχι στην Κροατική. Αυτό δείχνει ότι η διάχυση των ελληνικών νεωτερισμών σχετίζεται με την χρήση της Ελληνικής ως διοικητικής και εκκλησιαστικής γλώσσας.

Μορφολογική Σύγκλιση

Όπως είπα, η σύγκλιση σε επίπεδο λειτουργικής/κλιτικής μορφολογίας υπήρξε πρακτικά μηδαμινή και οι γλώσσες που συμμετέχουν στον ΒΓΔ κατά κανόνα διατηρούν τα δικά τους λειτουργικά μορφήματα.

Ο μόνος κοινός νεωτερισμός σε επίπεδο λειτουργικής μορφολογίας που μου έρχεται κατά νου (ενδεχομένως να υπάρχουν και άλλοι) είναι η προσθήκη του μορφήματος *-ν-αν/-n-em στην αιτιατική ενικού της προσωπικής αντωνυμίας «εγώ» σε Ελληνική και Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική (ΑΒΡ).

Στην Αρχαία Ελληνική η αιτιατική της προσωπικής αντωνυμίας ήταν:

ἐγώ > ἐμέ

σύ > σέ

Στην Κλασική Λατινική η αντίστοιχη αιτιατική ήταν:

egō >

tū >

Στη Νέα Ελληνική οι αιτιατικές έχουν πάρει την μορφή:

εγώ > εμέναν > εμένα/εμένανε

εσύ > εσέναν > εσένα/εσένανε

ενώ στην ΑΒΡ οι αντίστοιχες αιτιατικές είναι:

Βλαχική:

eu/io > mine/mini (egō > eγō > eō > io/eu, λ.χ. ιταλικό io)

tu > tine/tini

Ρουμανική:

eu > mine

tu > tine

Σύμφωνα με τον Robert Browning, η πηγή της αλλαγής ήταν ο τύπος ἐμέν (άραγε με εφελκυστικό νυ ;) που άρχισε να καθιερώνεται κατά τους πρώτους μ.Χ. αιώνες, στον οποίο προστέθηκε ο γενικευμένος δείκτης αιτιατικής -αν, με το πρώτο ἐμέναν να απαντά κατά τον 4° μ.Χ. αιώνα. Όταν αρχίζει η παραγωγή των δημωδών κειμένων κατά τον 12° αιώνα, οι τύποι ἐμέναν, ἐσέναν είναι πια οι κανονικοί δημοτικοί τύποι. Ωστόσο, δεν είναι ξεκάθαρο αν οι ΑΒΡ τύποι σχετίζονται με τις παραπάνω ελληνικές εξελίξεις και μερικοί βλέπουν τα mine/tine ως ανεξάρτητες εξελίξεις που έχουν ως πηγή την δημώδη λατινική αιτιατική quem > *quene = «(τον) οποίον» > ρουμανικό cine ~ βλαχικό tsini ~ ισπανικό quien. Πρέπει όμως να πω ότι -απ΄όσο γνωρίζω- καμία μη βαλκανική ρωμανική γλώσσα δεν δείχνει έρρινες αιτιατικές του τύπου mine/tine και αυτό, κατά τη γνώμη μου, αυξάνει τις πιθανότητες ελληνικής επίδρασης στην ΑΒΡ.

Επομένως, μου φαίνεται ότι η ελληνική προσθήκη του δείκτη αιτιατικής -αν στο έρρινο ἐμέν (ἐμέ-ν-αν) διαχέθηκε στην ΑΒΡ και η λατινική αιτιατική απέκτησε αναλογικά «εφελκυστικό νυ» (mēn) και τον λατινικό δείκτη αιτιατικής -e[m] (mē-n-e[m], λ.χ. νύξ/νύκτα ~ nox/noctem) και το αναλογικό αυτό *mē-n-e[m] μάλλον είναι ο πρόγονος του βλαχορουμανικού mini/mine.

Αφού η πρώτη ελληνική αιτιατική ἐμέναν απαντά κατά τον 4° μ.Χ. αιώνα, η ΑΒΡ είχε στην διάθεσή της τουλάχιστον 3 αιώνες (~350-650 μ.Χ.) καθημερινής επαφής με την δημώδη Ελληνική για να αντιγράψει λειτουργικά την νέα αιτιατική της προσωπικής αντωνυμίας.

emenan

Σημασιολογική Σύγλιση

Εδώ υπάρχουν πολλά ενδιαφέροντα παραδείγματα.

Στην Ελληνική η λέξη ὁμιλία που ετυμολογικά σημαίνει «παρέα, εταιρεία» (ὅμιλος = ὁμηγυρία, συνέλευση) εν τέλει απέκτησε την (χριστιανική) σημασία «συζήτηση, διάλεξη, εκκλησιαστικό κήρυγμα» (> αγγλικό homily). Στην Βαλκανική Λατινική ο λατινικός όρος conventus = «συνέλευση», με τον καιρό απέκτησε τη σημασία «συζήτηση» και είναι ο πρόγονος του ελληνικού όρου κουβέντα και των παρεμφερών cuvendã (βλαχικό), cuvânt (ρουμανικό) και kuvend (αλβανικό). Στις νοτιοβαλκανικές σλαβικές γλώσσες το ουσιαστικό *sŭ-borŭ > zbor = «συγκέντρωση, ομηγυρία» (κυριολεκτικά «συμμαχία, συνασπισμός») κατέληξε επίσης να σημαίνει «συζήτηση, κουβέντα, λέξη» και με αυτήν την σημασία πέρασε ως δάνειο στις μη σλαβικές γλώσσες της νότιας βαλκανικής (λ.χ. (ο) σμπουριάρης / (η) σμπουριάρω = ομιλητικός/ομιλητική , βλαχικά zbor[u] = «κουβέντα» και zburãscu = «μιλώ, κουβεντιάζω» κλπ).

Στην Αλβανική, την Ρουμανική και την Βουλγαρική η σταφυλή της μαλακής υπερώας  (σταφυλή = ύστερο λατινικό ūvula) λέγεται «ανδρίσκος/ανθρωπίσκος». Το ενδιαφέρον της σημασιακής αυτής σύγκλισης είναι πως η κάθε γλώσσα χρησιμοποιεί την δική της λέξη «άνδρας/άνθρωπος» και το δικό της υποκοριστικό επίθημα.

staphule

Αλβανική:

«άνδρας/άνθρωπος» = njeri

υποκοριστικό επίθημα = -th

«ανδρίσκος/ανθρωπίσκος» = njerith που σημαίνει και «σταφυλή»

Ρουμανική:

«άνδρας/άνθρωπος» = om (< λατ. homō)

υποκοριστικό επίθημα = -uș-or

«ανδρίσκος/ανθρωπίσκος» = omușor που σημαίνει και «σταφυλή»

Βουλγαρική:

«άνδρας/άνθρωπος» = məž (< OCS mǫžĭ)

υποκοριστικό = -ec

«ανδρίσκος/ανθρωπίσκος» = məžec που σημαίνει και «σταφυλή»

Γράφει ο Andre Du Nay (σλδ 69):

Latin uvula, the diminutive of uva = “grape”, is in both Rumanian and Albanian called “little man”: Rum. omușor = “little man, dwarf, uvula”, a diminutive of om = “man”. Alb. njerith “uvula”, from njeri = “man”. This is found also in Bulgarian: mǎžec = “little man, uvula”, from mǎž = “man”.

Τέλος, ο σλαβικός όρος světŭ σημαίνει και «φως» και «κόσμος/υφήλιος». Αυτή η διπλή σημασία επηρέασε την σημασία του λατινικού όρου lūmen = «φως» (λ.χ. ιταλικό illuminismo = διαφωτισμός) στην ΑΒΡ και, κατά συνέπεια, το ρουμανικό lume και το βλαχικό lumi κατέληξαν να σημαίνουν και «φως» και «κόσμος/υφήλιος/ανθρωπότητα».

Φωνολογική Σύγκλιση

Η Ελληνική κάποια στιγμή γύρω στο ~1000 μ.Χ. ξεκίνησε την ανομοίωση των συμπλεγμάτων που περιείχαν δύο άηχα κλειστά σύμφωνα: πτ>φτ, κτ>χτ.

πτερό/πτέρυξ (την πτέρυγα) > φτερό/φτερούγα

πτελέα > φτελιά

πτέρνα > φτέρνα

κτίζω, κτύπος > χτίζω, χτύπος

Στην ΑΒΡ το λατινικό ct εξελίχθηκε σε pt (λ.χ. nox/noctem > βλαχ. noapte ~ ρουμαν. noapte, lac/lactem > lapti ~ lapte). Ωστόσο, ορισμένοι λατινικοί όροι στην Βλαχική και την Αλβανική (αλλά όχι στην Ρουμανική) δείχνουν την τροπή pt>ft που συνέβη και στην Ελληνική:

λατ. lucta > ΑΒΡ luptă = ρουμανικό luptă, αλλά βλαχικό l(j)uftã και αλβανικό luftë

λατ. tructa «πέστροφα» > ΑΒΡ *truptă > αλβανικό troftë

λατ. aptus > αλβανικό aftë

Στην σειρά αναρτήσεων που έκανα για το Σλαβομακεδονικό Iδίωμα Βοβοστίτσας-Δρενόβου (ΙΒΔ) στην Κορυτσά (#1, #2 και, κυρίως, #3 όπου αναφέρω τα παραδείγματα) ανέφερα ορισμένα παραδείγματα σλαβικότατων όρων που δείχνουν την φωνολογική επίδραση της Αλβανικής (και σε μικρότερο βαθμό της Ελληνικής).

OCS tvĭrdo męso = «σκληρό κρέας» > ΙΒΔ tvardho mjäso, με rd>rdh (=rδ) που είναι τυπικό της ύστερης Αλβανικής (λ.χ. *garda > gardh, *skurda > *hurda > hurdha ~ hudhër)

OCS mlado dětę = «νεαρό παιδί» > ΙΒΔ mbładho djäte με ομοργανική επένθεση ml>mbl που δεν συμβαίνει στις σλαβικές γλώσσες, αλλά συμβαίνει στην Αλβανική, στην Βλαχική και στην Ελληνική, λ.χ. αλβ. *amla > ëmbëlflammula/φλάμουλον > βλαχ. flãmburã > φλάμπουρο και το σλαβικό γιακαβικό δάνειο στην Ελληνική mryana > (m)bryana = μπριάνα, και με τριβόμενη προφορά του μεσοφωνηεντικού *d>dh=/δ/, όπως στην Αλβανική και την Ελληνική (λ.χ. PAlb *eduntā > *eδundë > αλβ. dhunë ~ ελλην. ὀδύνη).

Συντακτική Σύγκλιση

Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον φαινόμενο σύγκλισης του ΒΓΔ. Η συντακτική σύγκλιση είχε μεγάλη επίδραση στον σχηματισμό των περιφραστικών γραμματικών δομών.

ΕΠΙΤΑΣΣΟΜΕΝΟ ΟΡΙΣΤΙΚΟ ΑΡΘΡΟ

Η Αλβανική, η ΑΒΡ και τα δύο σώματα διαλέκτων του πάλαι βουλγαρόφωνου συνεχούς (Σλαβομακεδονική και Βουλγαρική) έχουν επιτασσόμενο/επιθηματικό οριστικό άρθρο. Η κάθε γλώσσα έχει τα δικά της άρθρα, αλλά η συμφωνία έγκειται στο ότι όλες αυτές (αντίθετα με την Ελληνική, την Δαλματική και την Σερβο-Κροατική) τοποθετούν το οριστικό άρθρο σε επιτασσόμενη θέση (δηλαδή άνθρωπος-ο = «ο άνθρωπος»). Το φαινόμενο δεν φαίνεται να προέκυψε μόνον από «οριζόντια» διάχυση, αλλά μάλλον συνέβη και «κάθετη» μεταβίβαση. Δηλαδή το επιτασσόμενο οριστικό άρθρο πρέπει μάλλον να ήταν χαρακτηριστικό της Δακο-Θρακικής γλώσσας (απόγονος της οποίας μάλλον είναι η Αλβανική) και όταν οι Δακο-Θράκες άρχισαν να μιλάνε και Λατινικά μετέφεραν αυτό το είδος σύνταξης στην ΑΒΡ. Αργότερα, όταν οι ομιλητές της ΑΒΡ άρχισαν να μιλάνε και σλαβικά, ξαναμετέφεραν την ίδια σύνταξη στις δημώδεις σλαβικές διαλέκτους του πάλαι βουλγαρόφωνου συνεχούς (το φαινόμενο ΔΕΝ απαντά στην Εκκλησιαστική Παλαιοσλαβονική).

Αλβανική: grua = «γυναίκα» > gruaja = «η γυναίκα»

Βλαχική: muljari > muljarea

Ρουμανική: muiere > muierea

Βουλγαρική/Σλαβομακεδονική: žena > ženata

Ο στίχος του Πάτερ Ημών «ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά Σου» είναι:

Στην Εκκλησιαστική Παλαιοσλαβονική: da svętitŭ sę imę Tvoe

Στην Πρότυπο Βουλγαρική: da se sveti Tvoeto ime

Στην Πρότυπο Σλαβομακεδονική: da se sveti imeto Tvoe

Η Σλαβομακεδονική διαφέρει από την πρότυπο Βουλγαρική στο ότι, όπως και η Αρμενική (την οποία έχω περιγράψει εδώ και εδώ) διαθέτει μια τριπλή σειρά άρθρων (v-«εδώ σε μένα», t-«εκεί σ΄εσένα», n-«εκεί σ΄αυτόν/αυτήν/αυτούς»), η οποία όμως απαντά και στις βουλγαρικές διαλέκτους της οροσειράς της Ροδόπης (ως s,t,n, όμως, και όχι v,t,n) και σε ορισμένες Σιόπικες διάλεκτους. Η πρότυπος Βουλγαρική έχει μόνο τα άρθρα t-τύπου. Η Αρμενική τριάδα άρθρων s,d,n είναι ισολειτουργική με την σλαβομακεδονική v,t,n.

triple-art

Ο ΠΕΡΙΦΡΑΣΤΙΚΟΣ ΜΕΛΛΟΝΤΑΣ «θέλει ἵνα»

Έχω κάνει ξεχωριστή ανάρτηση γι΄αυτό το φαινόμενο σύγκλισης που χαρακτηρίζει την Ελληνική, την Τοσκική Αλβανική (αλλά όχι την Γκεγκική), την Βλαχική, την Σλαβομακεδονική, την Βουλγαρική και ορισμένες μόνο νότιες διαλέκτους της Ρουμανικής.

Ελληνική: θέλει ἵνα γράψω > θένα γράψω > θάνα γράψω > θα γράψω

Τοσκική Αλβανική: do [] shkruaj = θέλει ἵνα γράψω (αλλά στην Γκεγκική kam me shkruem, με το ρήμα «έχω» kam ως βοηθητικό και με απαρέμφατο στη θέση της υποτακτικής)

Βλαχική: va [si] scriu = θέλει ἵνα γράψω

Ρουμανική (μόνο διαλεκτικά) o să scriu = θέλει ἵνα γράψω (συνηθέστερος ο τύπος με το «έχω» am să scriu, όπως στην Γκεγκική)

Βουλγαρική: hošte da piša > šte piša = θέλει ἵνα γράψω

Σλαβομακεδονική: hokʲe da piša > kʲe piša = θέλει ἵνα γράψω

Η ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΕΜΦΑΤΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΥΠΟΤΑΚΤΙΚΗ

Μία από τις βασικές εξελίξεις της Ελληνικής κατά την μετάβαση από την Ύστερη Αρχαιότητα στον Πρώιμο Μεσαίωνα ήταν η αντικατάσταση του απαρεμφάτου με την περιφραστική υποτακτική.

[Οδύσσεια, 4.334]

τὸν δὲ μέγ’ ὀχθήσας προσέφη ξανθὸς Μενέλαος·
«ὢ πόποι, ἦ μάλα δὴ κρατερόφρονος ἀνδρὸς ἐν εὐνῇ
ἤθελον εὐνηθῆναι ἀνάλκιδες αὐτοὶ ἐόντες.

Ενώ ο Μενέλαος στην Οδύσσεια σιχτιρίζει τους ανάλκιδες μνηστήρες επειδή «ἤθελον εὐνηθῆναι ἐν εὐνῇ κρατερόφρονος ἀνδρός», εμείς τους σιχτιρίζουμε επειδή «ήθελαν να ευνηθούν/ξαπλώσουν στην ευνή (κρεβάτι) κρατερόφρονου άνδρα».

Η αντικατάσταση του απαρεμφάτου με την περιφραστική δομή ἵνα + υποτακτική αορίστου είναι μια διαδικασία που μπορούμε να παρακολουθήσουμε βήμα προς βήμα στην Ελληνική της Ύστερης Αρχαιότητας.

ΒΗΜΑ #1: αντικατάσταση του απαρεμφάτου

Ας δούμε το παρακάτω παπυρικό κείμενο από την Αίγυπτο που χρονολογείται γύρω στο 100 μ.Χ.

hina-inf

ἐπὶ ἐρώτησε μὲ Ἑρμῶναξ εἵνα αὐτὸν λάβῃ … = «επειδή με ρώτησε ο Ερμώνακτας να τον πάρει …» ( «εἵνα» = ἵνα)

καὶ θέλιἐκκόψαι φυτὰ … = «και θέλει να κόψει (τα) φυτά …»

εἵνα ἐνπίρως κοπῇ τὰ μέλλοντα ἐκκόπτεσθαι = «για να κοπούν εμπείρως αυτά που είναι να κοπούν»

Ο γραφέας αυτού του χωρίου μπορεί να χρησιμοποιήσει με την ίδια ευχέρεια τόσο το παραδοσιακό απαρέμφατο (θέλει … ἐκκόψαι, τὰ μέλλοντα ἐκκόπτεσθαι) όσο και την καινοτομική περιφραστική δομή ελέγχου ἵνα+υποτακτική (ἐρώτησε με … ἵνα λάβῃ).

Κατά τους επόμενους αιώνες η περιφραστική δομή θα κερδίζει βαθμιαία όλο και περισσότερο έδαφος έναντι του απαρεμφάτου και, κάποια στιγμή κατά τον πρώιμο μεσαίωνα (~800 μ.Χ.), το αντικατέστησε τελείως.

ΒΗΜΑ #2: η αλλαγή τόνου ἵνα > ἱνά

Για να μεταβούμε από το αρχαίο ἵνα στο νεοελληνικό να πρέπει πρώτα ν΄αλλάξει ο τόνος ἵνα > ἱνά, ώστε να μπορέσει να χαθεί στη συνέχεια λόγω αφαίρεσης το άτονο αρκτικό /ι/ (λ.χ. μέρα > μέρα, ψηλός > ψηλός κλπ).

Η πρώτη μαρτυρία αυτής της αλλαγής του τόνου έρχεται από τους ύμνους του Ρωμανού του Μελωδού (6ος αιώνας), όπου μπορούμε να ελέγξουμε το τονικό μέτρο. Σε μία φράση το μέτρο διατηρείται αν το «να το μάθω» διαβαστεί ως «ἱνά το μάθω» (να > ἱνά).

hina-Romanos

Μετά το βήμα #2, η κατάσταση είναι βασικά η γνωστή μας νεοελληνική (ἐθέλω ἵνα ὑπάγω > ἐθέλω ἱνά ὑπάγω > θέλω να πάω, μετά τις αφαιρέσεις των άτονων αρκτικών φωνηέντων).

Αυτή η περιφραστική αντικατάσταση του απαρεμφάτου διαχύθηκε στις υπόλοιπες γλώσσες του ΒΓΔ και στην Καλαβρέζικη διάλεκτο της Ιταλικής (θυμίζω ότι η νότια Ιταλία ήταν βυζαντινό έδαφος μέχρι το 1071 μ.Χ. με γηγενείς ελληνόφωνους που επιβιώνουν ολιγάριθμα μέχρι σήμερα). Όπως και με τον μέλλοντα «θέλει ἵνα», η αντικατάσταση του απαρεμφάτου δεν άγγιξε την Γκεγκική Αλβανική. Στις σλαβικές γλώσσες, η αλλαγή ήταν ολοκληρωτική στην Βουλγαρική και τη Σλαβομακεδονική και άγγιξε ως προαιρετική δυνατότητα την Σερβική, με την Κροατική να μένει εντελώς ανάγγιχτη.

Έτσι, ενώ οι Κροάτες και οι Σέρβοι στην ουσία μιλάνε την ίδια γλώσσα, οι πρώτοι χρησιμοποιούν μόνο το σλαβικό απαρέμφατο σε -ti, ενώ οι δεύτεροι χρησιμοποιούν σε καθημερινό επίπεδο την περιφραστική υποτακτική da+ρήμα = να+ρήμα και αφήνουν το απαρέμφατο για τις καταστάσεις που απαιτούν πιο λόγιο γλωσσικό ύφος. Αντίθετα, οι Βούλγαροι και οι Σλαβομακεδόνες ξέρουν να λένε μόνο «θέλω να φάω» όπως εμείς.

Κροατική: želim jesti = (želim = «θέλω», jesti = απαρέμφατο το ρήματος jedem = τρώω)

Σερβική: «λόγιο» želim jesti, αλλά «καθημερινό» želim/hoću da jedem = κυριολεκτικά «θέλω να φάω»

Βουλγαρική: iskam da jam = κυριολεκτικά «θέλω να φάω»

Πρότυπος Σλαβομακεδονική: sakam da jadam = κυριολεκτικά «θέλω να φάω»

(πρωτοσλαβικό ρήμα *jĭskati = «ζητάω, ψάχνω» > δυτικά της Σόφιας sakam = «θέλω» και ανατολικά της Σόφιας iskam = «θέλω»)

Ενώ όλες οι Ιταλικές διάλεκτοι/γλώσσες συμφωνούν με την πρότυπο Ιταλική στην χρήση του απαρεμφάτου –are, -ere, -ire (λ.χ. voglio dormire/mangiare = θέλω να κοιμηθώ/φάω), η Καλαβρέζικη διάλεκτος προτιμά τον τύπο vogghiu mi dormu = «θέλω να κοιμηθώ» (dormu = ιταλ. dormo = «(εγώ) κοιμάμαι»), κλίνοντας και το δεύτερο ρήμα κατά πρόσωπο, όπως εμείς. Η διαφορά voglio dormire και vogghiu mi dormu είναι ολόιδια με την διαφορά του κροατικού želim jesti και του σερβικού želim da jedem.

Calabrese

Η Τοσκική Αλβανική χρησιμοποιεί τον περιφραστικό τύπο dua të skhruaj = «θέλω να γράψω», ενώ η Γκεγκική τον απαρεμφατικό τύπο dua me shkruem.

Τέλος, η Βλαχική χρησιμοποιεί μόνο τον περιφραστικό τύπο vroi să scriu = «θέλω να γράψω», ενώ η Ρουμανική μπορεί να χρησιμοποιήσει τόσο τον αντίστοιχο τύπο vreau să scriu όσο και τον απαρεμφατικό τύπο vreau a scrie.

Ο ΠΑΡΑΚΕΙΜΕΝΟΣ ΜΕ ΒΟΗΘΗΤΙΚΟ ΤΟ ΡΗΜΑ «ΕΧΩ» ΤΗΣ ΔΥΤΙΚΗΣ ΣΛΑΒΟΜΑΚΕΔΟΝΙΚΗΣ

Η Ελληνική κατά την εξέλιξη της έχασε τον αρχαίο παρακείμενο (δέρκομαι > δέδορκα, πάσχω > πέπονθα) ο οποίος ταυτίστηκε με τον αόριστο (λ.χ. ο διπλός σημερινός αόριστος έδωσα ~ ἔδωκα < παρακείμ. δέδωκα) και ανέπτυξε έναν νέο περιφραστικό παρακείμενο που χρησιμοποιεί ως βοηθητικό το ρήμα ρήμα «έχω» (δέδορκα > έχω δει, πέπονθα > έχω πάθει). Η Αλβανική και η Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική έχουν τον ίδιο τύπο παρακειμένου (λ.χ. βλαχικό am tsinatã ~ ιταλικό ho cenato = «έχω δειπνήσει»), όπως και η Αγγλική (I have heard = έχω ακούσει).

Οι σλαβικές γλώσσες, όμως, σχηματίζουν τον παρακείμενο με το ρήμα «είμαι» ως βοηθητικό. Οι σλαβομακεδονικές διάλεκτοι δυτικά του Αξιού έχουν διατηρήσει τον πρωτοσλαβικό sum-παρακείμενοείμαι») και, επιπρόσθετα, έχουν δανειστεί από την Βλαχική τον ima-παρακείμενοέχω»). Παραδοσιακά, οι σλαβομακεδονικές διάλεκτοι των λιμνών (Οχρίδα, Πρέσπες, Καστοριά) χρησιμοποιούσαν μόνο τον δανεισμένο «έχω»-παρακείμενο («ελληνο-ρωμαϊκό» τον ονομάζει ο Andre-Mazon και έχω παραθέσει τα λόγια του στην τρίτη ανάρτηση για το ιδίωμα Βοβοστίτσας-Δρενόβου), οι υπόλοιπες δυτικά του Αξιού διάλεκτοι χρησιμοποιούσαν εξίσου και τους δύο, ενώ οι ανατολικά του Αξιού διάλεκτοι χρησιμοπιούσαν πρακτικά μόνο τον πρωτοσλαβικό «είμαι»-παρακείμενο, όπως και οι διάλεκτοι της Βουλγαρίας.

Friedman ima perfect

Golab ima perfect

Ελπίζω όλα τα παραπάνω να σας έδωσαν μια ιδέα του Βαλκανικού Γλωσσικού Δεσμού (Sprachbund).

Advertisements

2 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα, Σλαβικές γλώσσες

2 responses to “Το Βαλκανικό Sprachbund

  1. Στην καθαρεύουσα έκαναν προσπάθεια να επαναφέρουν το απαρέμφατο, το οποίο χρησιμοποιούταν αρκετά. Απορώ γιατί δεν πέρασε στην καθημερινή ομιλία, μιας κι άλλες δομε΄ς είχαν περάσει.
    Επίσης ένα άλλο χαρακτηριστικό των βαλκανικών γλωσσών ήταν η συνένωση της δοτικής με τη γενική, π.χ. αντί δίνω τω Κώστα (υποθετικά) δίνω του Κώστα. Τώρα γιατί στα νέα ελληνικά αντικαταστήσαμε σχεδόν πλήρως αυτήν τη σύνταξη με το πιο περιφραστικό σε + άρθρο (δίνω στον Κώστα) δεν ξέρω. Υποτίθεται για να εναρμονιστούμε με τις δυτικοευρωπαϊκές γλώσσες; Ή απλώς οι νοτιοελλαδίτικες διάλεκτοι είχαν τέτοια σύνταξή;
    Επίσης και τα ποντιακά είχαν σώσει λίγα απαρέμφατα.

    • Απορώ γιατί δεν πέρασε στην καθημερινή ομιλία, μιας κι άλλες δομές είχαν περάσει.
      —-

      Γιατί ήταν ξένο φαινόμενο για την Νεοελληνική. Είναι σαν αν προσπαθήσεις να επαναφέρεις τις λατινικές πτώσεις στην Ιταλική που τις έχει χάσει όλες.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s