Οι Γερμανικές γλώσσες #3

Στην προηγούμενη ανάρτηση έκανα μια συνοπτική περιγραφή της πρωτογερμανικής μορφολογίας, ενώ στην πρώτη ανάρτηση της σειράς έχω εξηγήσει τις βασικές φωνολογικές εξελίξεις που χαρακτήρισαν την μετάβαση από την ΠΙΕ στην πρωτογερμανική. Στην σημερινή ανάρτηση θα περιγράψω μερικές πρωτογερμανικές γραμματικές κατηγορίες που υπάρχουν και στις άλλες ΙΕ γλώσσες.

Τύποι ονομάτων

ΙΕ *-os > PGmc *-az

Η ΙΕ θεματική κατάληξη σε *-os μετατράπηκε στην PGmc *-az:

IE *wl.kw-os > PGmc *wulf-az ~ λύκ-ος ~ λατινικό lup-us

IE *dhogwh-os > PGmc *dag-az = «ημέρα» > γοτθικό dags ~ γερμανικό Tag ~ αγγλικό day ~ παλαιό σκανδιναβικό dagr

IE *-eh2 ~ *-ā > PGmc *-ō

Η τυπική IE θηλυκή κατάληξη *-eh2 του τύπου τῑμ-ή, χώρ-, žen-a κλπ μετατράπηκε στην PGmc *-ō λόγω της τροπής *ā>ō.

IE *wl.h2n-eh2 > PGmc *wuln-ō > *wull-ō ~ λατινικό lān-a ~ OCS vlĭna = «μαλλί» (> παλαιό αγγλικό wull > αγγλικό wool)

IE *ghebh-eh2 > PGmc *geb-ō = «δώρο» > γοτθικό gib-a ~ παλαιό αγγλικό gif-u (IE *ghebh- «δίνω» > PGmc *gebaną > αγγλικό give)

IE *-om > PGm *-ą

Το ΙΕ επίθημα ουδετέρων σε *-om του τύπου ὅπλ-ον, vin-um, zlat-o στην πρωτογερμανική ακολούθησε την εξέλιξη *-om > *-an > *-ą (έρρινο φωνήεν):

IE *yug-om > PGmc *juk-ą (> αγγλικό yoke) ~ ζυγ-όν ~ λατ. iug-um

IE *g’hl.h3-t-om > PGmc *gulθ-ą = «χρυσός» (> αγγλικό gold)

ΙΕ *-tis > PGmc *-θiz

Το ΙΕ επίθημα *-tis που σχηματίζει ρηματικά ουσιαστικά του τύπου φύω > φύσις εξελίχθηκε στο PGmc *-θiz:

IE *dheh1-tis > PGmc *dē-θíz > *dē-δíz (λόγω του νόμου Verner) = «πρᾶξις» (> αγγλικό deed) ~ *dhh1-tis > θέσις

IE *gwhen- «πλήττω, σκοτώνω» (λ.χ. θείνω/φόνος): *gwhn.-tis > PGmc *gúnθiz = «μάχη» (ετυμολογικά «σκοτωμός») > παλαιό σκανδιναβικό gunnr = «μάχη, πόλεμος», αγγλικά gun, Gunter κλπ.

ΙΕ *-et-eh2 > PGmc *-iθō

Η ΠΙΕ χρησιμοποιούσε το μόρφημα *-et- ~ *-ot- για τον σχηματισμό αρσενικών (*-et-os ~ *-ot-os) και θηλυκών (*-et-eh2 ~ *-ot-eh2) αφηρημένων εννοιών όπως:

πῦρ > πῡρετός, θεο-τόκος (*τί-τκ-ω > τίκτω, τοκεύς =γονεύς) > τοκετός, πάγος > παγετός, φλόξ > φλογετός , ὕει = βρέχει > ετός = βροχή.

*gwih3-wos «ζωντανός» > *gwih3w-otos «ζωή» > βίοτος ~ OCS životŭ

OCS rabŭ = «δούλος, υπηρέτης» > rabota = «δουλειά, υπηρεσία» (και άλλες πολλές αφηρημένες έννοιες σε ota)

Στην πρωτογερμανική εμφανίζεται ο θηλυκός τύπος IE *-et-eh2 > *-etā > PGmc *-iθō , όπως σε αυτές εδώ τις αφηρημένες θηλυκές έννοιες.

ΙΕ *dhewb-os = «βαθύς» > PGmc *deupaz = «βαθύς» (> αγγλικό deep) με παράγωγη αφηρημένη έννοια *dhewb-etā > PGmc *diupiθō = «βάθος, βαθύτητα» > αγγλικό depth

Η ίδια ΙΕ κατασκευή *dhewb-et-eh2 έχει δώσει την αλβανική «θάλασσα» (PAlb *deubetā > Alb det).

Επομένως, τώρα ξέρετε ότι πίσω από τις αγγλικές αφηρημένες έννοιες depth = «βάθος», length = «μήκος», strength = «δύναμη», width = «πλάτος», truth = «αλήθεια» κλπ κρύβεται το επίθημα *-etā > *-iθō.

ΙΕ *-us > PGmc *-uz

Τα ΙΕ υ-ληκτα επίθετα εμφανίζονται ως *-uz στην πρωτογερμανική:

IE *krot-ús > PGmc *harθ-úz > *harδ-úz = «σκληρός» (θ>δ λόγω του νόμου του Verner) > αγγλικό hard (~ ελληνικό *kr.t-ús > κρατύς)

IE *sweh2d-ús ~ *swād-ús > PGmc *swōt-uz = «γλυκός» > αγγλικό sweet (~ ελληνικό ἡδύς)

ΙΕ *-ih2 > PGmc *-ī

Η κατάληξη *-ih2 των θηλυκών «τύπου Devī» (στα ελληνικά μπορούμε να την πούμε και «τύπου Μοῦσα» με βραχύ -α) στην πρωτογερμανική εμφανίζεται ως *-ī.

Για να καταλάβετε τα παρακάτω θηλυκά παραθέτω το παράδειγμα ΙΕ *pl.th2-us ~ *pl.th2-(e)w-ih2 > πλατύς ~ πλατέϝ-ια > πλατεῖα = αβεστικό pərəθ-u- ~ pərəθβī

ΙΕ *magh-us = «νέος» > PGmc *maguz = «αγόρι», με θηλυκό *magh-(e)w-ih2 > PGmc *ma(g)wī = «νεαρή κοπέλα»

ΙΕ *tn.n-us = «λεπτός» > PGmc *θunnuz (> αγγλικό thin) με θηλυκό *tn.n-(e)w-ih2 > PGmc *θunnwī > *θunnī = «λεπτή»

ΙΕ θηλυκή ενεργητική μετοχή ενεστώτα *bhero-nt-ih2 (> σανσκ. bharantī ~ ελλην. *pherontya > φέροντσα > φέρονσα > φέρουσα) > PGmc *berandī > γοτθική μετοχή bairandei = /berandī/ (στο γοτθικό αλφάβητο του Ουλφίλα «ai» = /ε/ και «ei» = /ī/).

Το γοτθικό ζεύγος αρσ. bairands ~ θηλ. bairandei αντιστοιχεί ακριβώς στο ελληνικό ζεύγος φέρων (< φέροντ-ς) ~ φέρουσα (< φέρονσα < φέροντσα < pherontya) και στα αντίστοιχα ζεύγη της Σανσκριτικής (bharan ~ bharantī) και της Εκκλησιαστικής Παλαιοσλαβονικής (bery ~ berǫšti). Όλα ανάγονται στο ΠΙΕ ζεύγος *bher-o-nt-s ~ *bher-o-nt-ih2.

ΙΕ *-ih3nh2-os > PGmc *-īnaz

Το θεματοποιημένο επίθημα Hoffmann εξελίχθηκε στο παραγωγικότατο πρωτογερμανικό επίθημα επιθέτων *-īnaz.

Μπορείτε να δείτε εδώ μια λίστα πρωτογερμανικών επιθέτων σε *-īnaz.

IE *g’hl.h3-t-om > PGmc *gulθą = «χρυσός» (ουσιαστικό, χρυσάφι), με επίθετο *g’hl.h3-t-ih3nh2-os > PGmc *gulθīnaz = «χρυσοῦς» (επίθετο, χρυσαφένιος) > αγγλικό golden

ΙΕ *wl.h2n-eh2 > PGmc wullō = «μαλλί», με επίθετο *wl.h2n-ih3nh2-os > PGmc *wullīnaz = «μάλλινος» > αγγλικό woolen

Για την σύγκριση στην παραγωγή, παραθέτω τα παρακάτω παραδείγματα χρήσης του ΙΕ επιθήματος *-ih3nh2-os:

γελάω (θέμα γελασ-) > γελασῖνος (να μην συγχυστεί με το απλούστερο επίθημα IE *-i-nos > -ινός με βραχύ /ι/, λ.χ. ἧμαρ > ἡμερινός)

Latium > Latīnus

polje > poljaninŭ = «καμπίσιος» (να μην συγχυστεί με το απλούστερο επίθημα IE *-i-nos > PSlv -ĭnŭ με βραχύ IE *i> PSlv ĭ, λ.χ. narodĭnŭ)

Οι έρρινες αθεματικές καταλήξεις της πρωτογερμανικής

Η ΠΙΕ διέθετε μια σειρά έρρινων αθεματικών καταλήξεων όπως:

αρσενικά και θηλυκά σε *-on-s > *-ōn και *-en-s > *-ēn (λ.χ. ἄκμων/ἀγών, ποιμήν/ἀδήν)

ουδέτερα σε *-mn. (λ.χ. ὄνομα/nōmen, πιο σπάνια είναι τα σκέτα ουδέτερα σε *-n., αλλά το λατινικό ουδέτερο *n.-gw-n. > inguen δείχνει ότι υπήρχαν)

Ενώ στην πρωτογερμανική θα περιμέναμε ουδέτερα σε *-mn. > -mun (λ.χ. *dek’m. > *tehun), συνέβη κάτι το παράξενο. Το μόρφημα *-mn. τράπηκε στον εκτεταμένο ō-βαθμό (*-mn. > *-mōn) και τα ουδέτερα απέκτησαν την ίδια κατάληξη με τα αρσενικά και θηλυκά σε *-(m)on-s > *-(m)ōn. Στη συνέχεια το τελικό έρρινο χάθηκε ερρινοποιώντας το προκείμενο μακρό φωνήεν σε /ǫ:/, το οποίο εκτάθηκε ακόμα μια φορά σε υπέρμακρο/τριμοραϊκό /ǫ::/ (overlong/trimoraic) και το τελευταίο εν τέλει απερρινοποιήθηκε σε /o::/ = /ô/ (εν ολίγοις: *-o:n > –ǫ: > -ǫ:: > -o:: = ô).

IE *h1no-mn. > *h1no-mōn > PGmc *na > αγγλικό name (~ ὄνομα ~ λατ. nōmen)

IE *seh1-mn. > *seh1-mōn > PGmc *sē = «σπόρος» > γερμανικό Same(n) (~ λατ. sēmen ~ OCS sěmę)

IE *h2ōws- «αφτί» > *h2ous-ōn > PGmc *auzô > αγγλικό ear

IE *h3ekw- «μάτι» > *h3okw-ōn >PGmc *ahwô > *auhwô (το /u/ προστέθηκε λόγω επίδρασης του «αφτιού») > *auγô (hw>γ[w] λόγω του νόμου του Verner) > αγγλικό eye

IE *k’erd- «καρδιά» > *k’erd-ōn > PGmc *hertô > αγγλικό heart

IE *ukws-en- «βόδι» > *ukws-ōn >PGmc *uhsô > αγγλικό ox (με πληθυντικό oxen)

Να θυμάστε ότι τα κανονικά μακρά και τα υπέρμακρα φωνήεντα της πρωτογερμανικής συμπεριφέρονται διαφορετικά στις θυγατρικές γερμανικές γλώσσες, λ.χ.:

PGmc *gebō > γοτθικό giba και παλαιό αγγλικό gifu

PGmc *namô > γοτθικό namō και παλαιό αγγλικό nama

Το γοτθικό ρήμα tēkan = «ακουμπώ» και το ανώμαλο αγγλικό ρήμα take/took = «παίρνω/πήρα»

Το πρωτογερμανικό ρήμα *tēkaną = «ακουμπώ» είναι ο κοινός πρόγονος του αγγλικού take = «παίρνω» και του γοτθικού tēkan. H κλίση του γοτθικού ρήματος είναι ενδιαφέρουσα γιατί δείχνει ξεκάθαρα ότι ο πρωτογερμανικός αόριστος κατάγεται απ΄οτον ΙΕ παρακείμενο.

Στην προηγούμενη ανάρτηση εξήγησα ότι τα λεγόμενα «ανώμαλα» ρήματα της αγγλικής (sing/sang/sung , take/took,taken) είναι όλα τους ισχυρά πρωτογερμανικά ρήματα, δηλαδή διατήρησαν στον αόριστο τις εναλλαγές ablaut του ΙΕ παρακειμένου.

Ο ΙΕ παρακείμενος σχηματίζεται με διπλασιασμό και μετάπτωση της ρηματικής ρίζας στον ο-βαθμό (λ.χ. *derk’-/*de-dork’- > δέρκομαι/δέδορκα) και με προσθήκη των αναδομημένων καταλήξεων του παρακειμένου:

sg1: *-h2e

sg2: *-th2e

sg3: *-e

pl1: *-me-

pl2: *-e(t)-

pl3: *-ēr (το οποίο όμως σε αρκετές θυγατρικές γλώσσες αντικαταστάθηκε από την κατάληξη pl3 του ενεστώτα *-nti, λ.χ. η ελληνική κατάληξη 3ου πληθ. παρακειμ. *-n.ti > -ανσι > -ᾱσι)

Το πρωτογερμανικό ρήμα *tēkaną ανάγεται στην ΙΕ ρηματική ρίζα *deh1g-.

Ας προσπαθήσουμε τώρα να μαντέψουμε την κλίση του γοτθικού ρήματος από αυτά που γνωρίζουμε για την ΙΕ ρηματική κλίση και την πρωτογερμανική φωνολογία.

Οριστική Ενεστώτα θεματικής κλίσης:

sg1: *deh1g-o-h2 > *dēgō > PGmc *tēkō

sg2: *deh1g-e-s > *dēges > PGmc *tēkiz

sg3: *deh1g-e-t > *dēget > PGmc *tēkiθ

pl1: *deh1g-o-me- > *dēgome- > PGmc *tēkam(i-)

pl2: *deh1g-e-te > *dēgete > PGm *tēkiθ(i)

pl3: *deh1g-o-nti > *dēgonti > PGmc *tēkand(i)

ενεργητική μετοχή: *deh1g-o-nt-s > *dēgonts > PGmc *tēkandz

Οριστική παρακειμένου:

sg1: *de-doh1g-h2e > *dedōga > PGmc *tetōk(a)

sg2: *de-doh1g-th2e > *dedōkta > PGmc *tetōht(a)

sg3: *de-doh1g-e > *dedōge > PGmc *tetōk(e)

pl1: *de-doh1g-me- > *dedōgme- > PGmc *tetōkm(e) (σημειώση: ο παλαιότερος ΙΕ παρακείμενος είχε τον πληθυντικό μηδενόβαθμο [οἶδα/σμεν], επομένως θα περιμέναμε *de-dh1g-, αλλά υπάρχει διάχυτη τάση αναλογικής διατήρησης του ο-βαθμού στις θυγατρικές γλώσσες)

pl2: *de-doh1g-e(t-) > *dedōget- > PGmc *tetōkiθ

pl2: *de-doh1g-n.t- > *dedōgn.t- > PGmc *tetōkun(d-)

Τώρα δείτε πόσο κοντά πέσαμε στο «μάντεμα» της κλίσης του γοτθικού ρήματος (σημ. στο γοτθικό αλφάβητο του Ουλφίλα «ai» = /ε/ και «e» = /ē/):

gothic-take

Προβλέψαμε όλη την κλίση ακριβώς εκτός από το φωνήεν /u/ στο δεύτερο πληθυντικό πρόσωπο αορίστου (< ΙΕ παρακειμένου) !!!

Λ.χ. sg1 οριστικής ενεστώτα: προβλέψαμε PGmc *tēkō και το γοτθικό ρήμα έχει tēka (θυμίζω PGmc *gebō > Goth giba) και όλη η υπόλοιπη κλίση του ενεστώτα είναι όπως ακριβώς την προβλέψαμε!

Στον αόριστο προβλέψαμε pl1 *tetōkm(e) και από αυτό προέκυψε το πρωτογερμανικό και γοτθικό tetōkum (*-km > -km. > -kum)

Στο pl2 του αορίστου προβλέψαμε *tetōkiθ, αλλά ο πρωτογερμανικός και γοτθικός τύπος είναι tetōkuθ, με αναλογικό /u/ από τα pl1 tetōkum και pl3 tetōkun που γενικεύτηκε.

Η γοτθική εναλλαγή tēka/tetōk είναι η ίδια ακριβώς με την αγγλική εναλλαγή I take/I took. Η μόνη διαφορά είναι ότι στους δύο γερμανικούς υποκλάδους που επιβίωσαν (δυτικό και βόρειο) συνέβη η τροπή *ē>ā και, αργότερα, στην Παλαιά Αγγλική συνέβη η τροπή *ā>æ, που προσθιώθηκε κι άλλο στην πιο πρόσφατη Αγγλική, και αυτό ευθύνεται για την προφορά του σημερινού αγγλικού take = /teɪk/.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s