Οι Γερμανικές γλώσσες #2

Στην προηγούμενη ανάρτηση ανέφερα τα στοιχειώδη ιστορικά προλεγόμενα των γερμανόφωνων πληθυσμών και τις φωνολογικές εξελίξεις που χαρακτήρισαν την μετάβαση «από την ΠΙΕ στην Πρωτογερμανική». Στην σημερινή ανάρτηση θα συνεχίσω την γλωσσολογική περιγραφή της πρωτογερμανικής.

Μορφολογία

Στην κλίση των ονομάτων η πρωτογερμανική δείχνει 6 πτώσεις: ονομαστική, κλητική, γενική, δοτική, αιτιατική και οργανική (η τελευταία όμως είχε ήδη γίνει πολύ σπάνια στην Γοτθική).

Με την εξαίρεση των ερρινόληκτων θεμάτων (n-stems, παρέμειναν ιδιαίτερα παραγωγικά στην PGmc, λ.χ. οι αγγλικοί πληθυντικοί oxen και brethren) και λίγων σιγμόληκτων (s-stems), η αθεματική κλίση (λ.χ. ὁ κόρακ-ς > κόραξ, ἡ φλέβ-ς > φλέψ, ὁ ποιμέν-ς > ποιμήν) εν γένει έπαψε να είναι παραγωγική κατηγορία στην πρωτογερμανική (PGmc).

Στην θεματική κλίση, τα «δευτερόκλιτα» ονόματα σε *-os εξελίχθηκαν στα PGmc *-az λόγω της τροπής *o>a (λ.χ. *wl.kw-os > λύκ-ος ~ *wulf-az), ενώ τα θηλυκά «πρωτόκλιτα» σε *-eh2 ~ *-ā εξελίχθηκαν σε *-ō λόγω της τροπής *ā>ō (λ.χ. το θηλυκό *ghebh-eh2 > *ghebh-ā > PGmc *geb-ō = «δώρο» ανήκει στην ίδια κατηγορία με τα γνωστά μας θηλυκά του τύπου τῑμ-ή και χώρ-).

Η μετάπτωση r/n στα ετερόκλιτα ουδέτερα r/n ήταν ακόμα ενεργή στην PGmc, όπως μαρτυρούν τα παραδείγματα:

*wod-r. > PGmc *watōr > αγγλικό water, αλλά σκανδιναβικό vatn

*peh2-wr. ~ puh2-r > PGmc *fōr > αγγλικό fire, αλλά γοτθικό n

Παραθέτω τις σελίδες του Fortson όπου εξηγεί τα παραπάνω και παρέχει την κλίση των απογόνων των ουσιαστικών *dhogwh-os > PGmc *dagaz = «ημέρα» και *ghebh-eh2 > PGmc *gebō = «δώρο» σε Γοτθική, Παλαιά Άνω Γερμανική (OHG), Παλαιά Αγγλική (OE) και Παλαιά Σκανδιναβική (ON).

PGmc-morph1

Στην τελευταία γραμμή σημείωσα με μπλε ερωτηματικό ένα μάλλον λάθος που έκανε ο Fortson, όταν έγραψε ότι η κατάληξη της PGmc ονομαστικής πληθυντικού ήταν IE *-ōs > PGmc *-ās. Έβαλα ερωτηματικό επειδή όπου αλλού είδα, η κατάληξη είναι PGmc *-ōs (δείτε εδώ την ονομαστική πληθυντικού του *wulf-az > wulf-ōz ~*wulf-ōs).

Η γοτθική κλίση της «ημέρας» είναι:

Ενικός/Πληθυντικός

ον.     dags/dagōs

κλητ. dag/dagōs

αιτ.   dag/dagans

δοτ.  daga/dagam

γεν.  dagis/dage

Η κατάληξη της ονομαστικής πληθυντικού είναι η παλαιότερη ΙΕ *-ōs, όπως και στον Ινδο-Ιρανικό κλάδο (λ.χ. σανσκ. vṛk-aḥ = λύκ-ος, vṛk-āḥ = λύκ-οι) και όχι η καινοτομική *-oi (>*-ī) που απαντά στην Ελληνική, την Λατινική, την Σλαβική και την Αλβανική (λ.χ. λύκ-οι ~ lup-ī ~ vlĭč-i). Η πρωτογερμανική «δευτερόκλιτη» κατάληξη πληθυντικού σε *-ōs είναι ο λόγος που στην σημερινή Αγγλική ο πληθυντικός είναι days = «ημέρες» (dogs = σκυλιά, games = παιχνίδια κλπ).

Η αιτιατική πληθυντικού *dhogwh-o-m-s > dagans είναι όπως η ελληνική τὸνς λύκονς > τοὺς λύκους (ύστερα από την ΑΕ2), αλλά το επίθημα -ονς διατηρήθηκε στις αρχαίες διαλέκτους της Αργολίδας καιτ της Κρήτης).

Παραθέτω μια επιγραφή του ~175 π.Χ. από την Γόρτυνα της Κρήτης στην οποία διαβάζουμε:

Γορτυνίων προξήνονς ἦμεν αὐτόνς καὶ ἐκγόνονς = Γορτυνίων προξένους εἶναι αὐτοὺς καὶ ἐκγόνους

Crete-ons

Η δοτική ενικού daga (PGmc *dag-ai) είναι όπως η ελληνική τῷ λύκ(διαλεκτικό λύκ-οι), ενώ η δοτική πληθυντικού dagam (PGmc *-amaz) είναι ένα μορφολογικό ισόγλωσσο που συνδέει τον γερμανικό κλάδο με τον Βαλτο- Σλαβικό. Σε αυτούς τους τρεις κλάδους το αναδομημένο *-bh- της ΙΕ δοτικής πληθυντικού τράπηκε σε *-m- (*bh>m). Έτσι η δοτική πληθυντικού του παλαιοσλαβωνικού «λύκου» ήταν vlĭk-omŭ και η αντίστοιχη λιθουανική είναι vilk-ams. Αυτή η διάκριση σε m ~ bh στα επιθήματα της δοτικής και οργανικής πληθυντικου μέχρι και τα μέσα του 20ου αιώνα θεωρούνταν ισχυρή απόδειξη μιας κοινής Γερμανο-Βαλτο-Σλαβικής ΠΙΕ διαλέκτου που είχε αποσχιστεί από τις άλλες. Τις τελευταίες δεκατίες, όμως, το ισόγλωσσο αυτό έχει χάσει αρκετό από το φυλογενετικό του βάρος.

Ο James Clackson γράφει για το θέμα:

Clackson-GBSm

Η γενική ενικού dagis είναι από την ΙΕ κατάληξη *-es ~ *-os(yo) (> PGmc *-is ~ *-as) και είναι ο λόγος που η γενική ενικού της σημερινής Αγγλικής είναι day‘s = «της ημέρας» (λ.χ. the dog’s food = «το φαΐ του σκύλου»).

Η γοτθική κλιση του «πρωτόκλιτου» θηλυκού όρου «δώρο» είναι:

ον.     giba/gibōs

κλητ.

αιτ.   giba/gibōs

δοτ.  gibai/gibom

γεν.  gibōs/gibō

Την αναδομημένη πρωτογερμανική κλίση του ίδιου θηλυκού ουσιαστικού μπορείτε να την δείτε εδώ (ō-stems).

Τα πρωτογερμανικά επίθετα διακρίνονται σε ισχυρά και ασθενή.

Η ισχυρή κλίση έχει τις καταλήξεις των δεικτικών αντωνυμιών (demonstrative pronouns), λ.χ. το γερμανικό mit frisch-em Wasser = «με φρέσκο νερό», όπου η κατάληξη του επιθέτου frischem αντιστοιχεί στην δοτική dem της δεικτικής αντωνυμίας das.

Η ασθενής κλίση, από την άλλη, έχει ενσωματώσει το προσωποποιητικό (συνδέει πρόσωπο με ιδιότητα ή αντικείμενο) μόρφημα *-on- στις πλάγιες πτώσεις (*domh2-on-os > λατ. dominus, με δευτερογενή λατινική τροπή on>in όπως και στα δάνεια μᾱχανά > māchina και Apollō/Apollinem) και εμφανίζεται σε οριστική σύνταξη, λ.χ. το γερμανικό mit dem frisch-en Wasser = «με το φρέσκο νερό».

Τα ισχυρά γερμανικά επίθετα θυμίζουν συντακτικά τα Βαλτο-Σλαβικά οριστικά επίθετα σε *-yo-:

OCS: novŭ = καινός, αλλά novyjĭ zavětŭ = «η Καινή Διαθήκη»

Σερβο-Κροατική: silan = «δυνατός, τρανός», αλλά Dušan Silni = «Ντούσαν ο Τρανός»

Λιθουανική: naujas = «νέος» > naują vardas = «το νέο όνομα»

Η σύγκριση επιθέτων στην πρωτογερμανική γινόταν με τον μηδενικό βαθμό *-is- του συγκριτικού μορφήματος *-yos- (λ.χ. *meg’h2-yos-n- > μείζων και *mog’h2-yos– > maior), ο οποίος πήρε την μορφή *-iz- λόγω του νόμου του Verner.

IE *menegh- «πολύς» (λ.χ. OCS mŭnogŭ ~ αγγλικό many) > γοτθικό manags = «πολύς» και manag-iza = «περισσότερος».

Ο υπερθετικός βαθμός σχηματιζόταν με το επίθημα *-istos, όπως και στην ελληνική (λ.χ. μέγιστος, τάχιστος): Γοτθικό manag-ista = «πλείστος».

Τα αγγλικά παραθετικά επιθήματα -er και -est (λ.χ. better, best), σύμφωνα με τον Fortson, δεν συνεχίζουν αυτούσια τα παραπάνω πρωτογερμανικά επιθήματα, αλλά προέρχονται από τα καινοτομικά πρωτογερμανικά *-ōz- και *-ōsta, λ.χ. τα γοτθικά παραθετικά frod-ōza = «σοφότερος» και arm-ōsta = «φτωχότατος» και τα παλαιά αγγλικά liof-ora = «συμπεθέστερος» και liof-ost = «συμπαθέστατος».

PGmc-adj

Πάμε τώρα στο πρωτογερμανικό ρήμα.

Το ρηματικό σύστημα της πρωτογερμανικής απλοποιήθηκε σε μεγάλο βαθμό ως προς το ΠΙΕ. Οι μόνοι ΠΙΕ χρόνοι που διατηρήθηκαν ήταν ο ενεστώτας και ο παρακείμενος, με τον δεύτερο να εξελίσσεται σε γερμανικό απλό αόριστο (λ.χ. ο αγγλικός simple past, preterite). Η ΙΕ ευκτική επιβίωσε στην πρωτογερμανική, αλλά απέκτησε την λειτουργία της υποτακτικής. Η πρωτογερμανική επίσης διατήρησε το επίθημα των ενεργητικών μετοχών ενεστώτα σε *-nt- (λ.χ. ὁ φέρων/τὸν φέροντα ~ λατ. ferēns/ferentem) και τα ρηματικά επίθετα σε *-tos και *-nos > *-onos. Tο τελευταίο επίθημα κρύβεται πίσω από τις αγγλικές παρελθοντικές μετοχές (past participle) του τύπου take > tēkanaz > taken, sink > *sinkanaz > sinken, eat > *etanazeaten κλπ, ενώ το πρώτο κρύβεται πίσω από τις μετοχές του τύπου think > [*θanhtaz > *θāhtaz > *θōhtaz ]> thought, bring > brought, buy > bought κλπ.

Τα πρωτογερμανικά ρήματα διακρίνονται σε ισχυρά και ασθενή, αναλόγως με το πως σχηματίζουν τους παρελθοντικούς χρόνους. Τα ισχυρά ρήματα είναι αυτά που συνεχίζουν τον ΙΕ παρακείμενο και είναι αυτά που μαθαίνουμε ως τα «ανώμαλα» ρήματα της σημερινής Αγγλικής.

Το ανώμαλο αγγλικό ρήμα sing sang sung αντιστοιχεί στο γερμανικό singen sang gesungen.

Η ΙΕ ρίζα είναι *sengwh- στον ΙΕ ενεστώτα και μεταπίπτει στον ο-βαθμό *(se)-songwh- στον ΙΕ παρακείμενο (λ.χ. δέρκομαι > δέδορκα, εἴδομαι > οἶδα). Όσοι θυμάστε από την πρωτογερμανική φωνολογία που περιέγραψα στην προηγούμενη ανάρτηση τις εξελίξεις *e>i πριν από n,d και *o>a παντού και μάθετε ότι ο γερμανικός αόριστος κατάγεται από τον ΙΕ παρακείμενο, είστε σε θέση να καταλάβετε ότι η ΙΕ εναλλαγή ενεστώτα/παρακείμενου *sengwh-/*songwh- είναι αυτή που κρύβεται πίσω από την «ανώμαλη» γερμανική κλίση sing-/sang- (αγγλικά sing/sang και γερμανικά singen/sang).

Ωστόσο η περίπτωση sing/sang είναι μία (3a, η πιο ευδιάκριτη) από τις πολλές κατηγορίες ισχυρών ρημάτων. Οι υπόλοιπες εξηγούνται με την ίδια αρχή, αλλά χρειάζεται περισσότερη εξοικείωση με τις φωνολογικές εξελίξεις της ύστερης πρωτογερμανικής και αυτές των τριών υποκλάδων (ανατολικό, δυτικό και βόρειο). Έτσι η εναλλαγή take/took είναι στην πραγματικότητα μια εναλλαγή ΙΕ ablaut *deh1g-/*doh1g- > *dēg-/*dōg-. Απλώς η εξέλιξη της φωνολογίας άλλαξε το μακρό *ē σε δυτικό γερμανικό /ā/ και, κατόπιν, σε παλαιό αγγλικό /æ/.

Ένας αρχαϊσμός των πρωτογερμανικών ισχυρών ρημάτων που κληρονομήθηκε από τον ΠΙΕ παρακείμενο είναι ο διαφορετικός βαθμός ablaut της ρηματικής ρίζας σε ενικό και πληθυντικό (λ.χ. *woid-/wid- > οἶδα/σμεν). Ο Fortson παραθέτει το παράδειγμα της ρηματικής ρίζας *wert- «στρέφω»  που δείχνει την εναλλαγή IE *wort-/wr.t- > PGmc *warθ-/*wurδ- (θ>δ λόγω αλλαγής τόνου και εφαρμογής του νόμου του Verner).

Από την άλλη, τα ασθενή γερμανικά ρήματα είναι αυτά που oνομάζουμε «ομαλά» στην σημερινή Αγγλική (λ.χ. αγγλικά settle settled settled και γερμανικά siedeln siedelte gesiedelt). Τα ρήματα αυτά σχηματίζουν τους παρελθοντικούς χρόνους με την προσθήκη ενός μορφήματος (dental preterite) που περιέχει το πρωτογερμανικό οδοντικό σύμφωνο *-d-, χωρίς να δείχνουν ίχνη του ΙΕ ablaut.

Να θυμάστε ότι τα ισχυρά ρήματα σχηματίζουν παρελθονική μετοχή σε *-onos > *-anaz (λ.χ. take > taken ~ η OCS παρελθοντική μετοχή *-enos, λ.χ. nesti > nesenŭ), ενώ τα ασθενή ρήματα σχηματίζουν παρελθοντική μετοχή σε *-tos > *-θaz, το επίθημα της οποίας υπέστη το νόμο του Verner και τράπηκε σε *-δaz, το οποίο «σκλήρυνε» σε *-daz και στην σημερινή αγγλική κατέληξε να προφέρεται όπως το επίθημα *-ed που σχηματίζει τον αόριστο (γι΄αυτό η επανάληψη settle settled [απλός αόριστος] settled [παρελθοντική μετοχή]).

PGmc-verb1

PGmc-verb2

Στην επόμενη ανάρτηση θα περιγράψω ορισμένες ενδιαφέρουσες πρωτογερμανικές γραμματικές κατηγορίες.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s