Η ανταρσία του Θωμά του Σλάβου

Ο Κεκαυμένος συμβουλεύει τα παιδιά του στο Στρατηγικόν του, αν ποτέ βρεθούν στην δύσκολη θέση όπου πρέπει να επιλέξουν μεταξύ δύο αντιμαχόμενων διεκδικητών του θρόνου, να επιλέξουν αυτόν που ελέγχει την Κωνσταντινούπολη, επειδή αυτός πάντα νικά.

[Στρατηγικόν, 74] Ὁ γὰρ ἐν Κωνσταντίνου πόλει καθεζόμενος βασιλεύς πάντοτε νικᾶ.

Kekeaumenos-74

Αν υπάρχει ένα παράδειγμα που αποδεικνύει περίτρανα τον παραπάνω κανόνα του Κεκαυμένου, αυτό είναι η ανταρσία του Θωμά του «Σλάβου» (821-3) κατά τα πρώτα χρόνια της βασιλείας του Μιχαήλ Β΄ και αυτήν θα περιγράψω στην σημερινή ανάρτηση.

Το παρατσούκλι του Θωμά «Σλάβος» είναι σύγχρονο και μάλιστα σχετικά πρόσφατο, μιας και είναι ο δάσκαλος της Αρβελέρ Paul Lemerle αυτός που το καθιέρωσε στην βυζαντινή βιβλιογραφία. Οι Βυζαντινές πηγές μιλάνε για τον «αντάρτη Θωμά», τον «αποστάτη Θωμά», τον «τύραννο Θωμά» κλπ.

Εδώ σημειώνω ότι οι Βυζαντινοί χρησιμοποιούσαν τον όρο «τύραννος» για τους στασιάρχες που προσπαθούσαν να σφετεριστούν τον θρόνο. Αυτή η κατανόηση του όρου «τύραννος» είναι πιο κοντά στην αρχική σημασία που ο όρος είχε κατά την αρχαϊκή περίοδο. Πριν από τους Περσικούς Πολέμους (που δημιούργησαν το αρχέτυπο του δεσποτικού (βάρβαρου) μονάρχη) και την Δημοκρατική ιδεολογία της Αθήνας (που χρωμάτισε αρνητικά τον όρο «τύραννος» ως «λαοστυγή αυταρχικό δεσπότη»), ο όρος «τύραννος» ήταν ηθικά ουδέτερος και δήλωνε το άτομο που εκμεταλλευόταν την δυσαρέσκεια του λαού έναντι της ολιγαρχίας για να προκαλέσει «στάση» (= εξέγερση), η οποία καταργούσε την ολιγαρχία και ανέβαζε στην εξουσία τον στασιάρχη. Επειδή συνήθως ο τύραννος διένεμε μέρος της ολιγαρχικής περιουσίας στον λαό, (αναδιανομή του πλούτου), ήταν κατά κανόνα λαοφιλής/δημοφιλής. Από εκεί και μετά, μπορούσε να συνεχίσει να είναι λαοφιλής ή να εξελιχθεί σε λαοστυγή αυταρχικό δεσπότη (όπως καταλαβαίνουμε εμείς σήμερα τον όρο «τύραννος»).

Επομένως, όταν οι Βυζαντινοί χρησιμοποιούν τον όρο «τύραννος» ως συνώνυμο του όρου «σφετεριστής αποστάτης/αντάρτης», είναι πολύ κοντά στην αρχαϊκή ελληνική σημασία του όρου.

tyrannos

Ο Lemerle δέχτηκε ως αληθινή την άποψη των Συνεχιστών Θεοφάνους (σλδ 50) ότι ο Θωμάς καταγόταν «από άσημους και πενιχρούς γονείς που, σύμφωνα με κάποιες  άλλες πηγές, ήταν Σλαβογενείς μετοικισθέντες στην Ανατολή».

Thomas-Slav

[Συνεχιστές Θεοφάνους, 50] τοῦτον ὁρμᾶσθαι φησι τὸν Θωμᾶν ἐξ ἀσήμων τε γονέων καὶ πενιχρῶν, ἄλλως δὲ καὶ Σκλάβογενῶν, τῶν πολλάκις ἐγκισσευθέντων κατᾶ τὴν Ἀνατολήν.

Ωστόσο, οι προγενέστερες πηγές τον περιγράφουν απλά ως «δυσγενούς και αφανούς», «βαρβαρικής» και «σκυθικής» καταγωγής. Όλες αυτές οι πηγές, όμως, είναι προϊόν ισχυρής προπαγάνδας της Αμοριτικής/Φρυγικής δυναστείας (Μιχαήλ Β΄, Θεόφιλος, Μιχαήλ Γ΄) για την αμαύρωση του ονόματος του Θωμά.

Θυμίζω ότι οι εικονόφιλοι ευθύνονται για την «παραχάραξη» της καταγωγής του Λέοντα Γ΄ του «Ίσαυρου» (ο οποίος όμως είχε γεννηθεί στην Γερμανίκεια) και για την παρουσίαση του Λέοντα Ε΄ του Αρμενίου ως «μιξοβάρβαρο, διφυές, ετερογενές, δυσσεβές, φρενοβλαβές, και ανήμερο θηρίο» Αρμενο-Ασσυριακής καταγωγής (και, επιπρόσθετα, «Αμαληκιτικής» καταγωγής «εκ των παίδων του Σεναχειρήμ») που είχε γεννηθεί εκτός της αυτοκρατορίας. Αναλόγως ύποπτο είναι το παρατσούκλι «Τούρκος» του πρώτου Μονοστρατήγου της Ασίας Βαρδάνη του «Τούρκου» που το 803 προσπάθησε ανεπιτυχώς να σφετεριστεί τον θρόνο από τον Νικηφόρο Α΄.

Ο εικονόφιλος Γεώργιος ο Μοναχός γράφει στο Χρονικό του για τον εικονοκλάστη Λέοντα τον Αρμένιο:

[11] τί γὰρ τῆς συμφορᾶς ταύτης ἐλεεινότερον καὶ τῆς δυστυχίας ἀθλιώτερον; ἡλίκον κακὸν εἰς τὴν βασιλείαν εἰσεκώμασεν! διφυὴς μὲν τὸ γένος καὶ μιξοβάρβαρος, πολυειδὴς δὲ τὸν τρόπον καὶ ἀνελεύθερος καὶ τὴν γνώμην ἀστάθερος.” Τὸ μὲν οὖν προσεχῶς αὐτῷ ὑπηργμένον καὶ πολυγνώριμον, ἐκ γὰρ τῆς Ἀρμενίων ὡρμᾶτο γῆς, ὅθεν εἰπεῖν τὸ δύστροπον καὶ κακόηθες. τὸ δὲ πορρωτάτω καὶ παλαιὸν τυγχάνον, καθὰ τῶν πρεσβυτέρων ἐξιστοροῦσί τινες, οἳ τὰ ἐκείνου καὶ τῶν ἐκείνου πατέρων ἐκ πολλοῦ παραδοθέντα ἴσασιν, οὐδἐντεῦθεν καθαρῶς ποθεν ἐκπεφυκέναι, εἴπερ ἐκ τῆς Ἀσσυρίων φυλῆς κακίστην παρα φυάδα ἐκδῦναι, ἐξ ὧν τὸ πατρῷον ἐπεφήμιζεν αἷμα. κατήχθη γὰρ ἐκ τῶν Σεναχηρεὶμ παίδων […]

Ο Γενέσιος δείχνει μια σφιζοφρενική στάση επειδή ακολουθεί άκριτα διαφορετικές πηγές, χωρίς να τον απασχολεί η εναρμόνισή τους. Εκεί που ακολουθεί τον Γεώργιο τον Μοναχό (η κύρια πηγή του) περιγράφει τον Λέοντα ως «δυσσεβή και φρενοβλαβή Ασσυριο-Αρμενιο Αμαληκίτη» και «θηρίο ανήμερο» ενώ, εκεί όπου χρησιμοποιεί άλλη πηγή, τον περιγράφει ως ικανό στρατιωτικό, αγχίνου, ευθύ, αξιοκρατικό, δίκαιο και άριστο διαχειριστή/προμηθευτή της Πολιτείας που δεν παρέλειψε (παραλιμπάνω = παραλείπω) κανένα από τα ονησιφόρα μέτρα για την Πολιτεία των Ρωμαίων (αν και «δυσσεβής», «αἴτιος αἱρέσεως» και «ωμός ποινηλάτης των Ορθοδόξων»).

[Γενέσιος, Προοίμιον] ὡς ἂν τὰ μὴ παραδεδομένα βίβλῳ τῇ ἱστορούσῃ ἀπὸ τῆς κατὰ δυσσέβειαν φρενοβλαβοῦς Λέοντος βασιλείας τοῦ ἐξ Ἀμαλὴκ καὶ καθεξῆς ἀναγράψωμαι

[Γενέσιος, 1.3] ὁ δέ φησιν· Λέων ὁ τοῦ αʹ θέματος ἐξηγούμενος, ἀνὴρ ἀγχίνους καὶ εὐθύτητος ἐξεχόμενος. (α΄ θέμα = πρώτο θέμα = θέμα των Ανατολικών)

[Γενέσιος, 1.8] Ὁπηνίκα δὲ τὰ τῆς στάσεως παρὰ τοῦ Βαρδανίου ἐπεφυσίωτο, Λέων ὁ ἐξ Ἀρμενίων καὶ Ἀσσυρίων τῷ βασιλεῖ προσερρύη … προϊόντος δέ τινος χρόνου Λέων χρηματίσας τῶν Ἀνατολικῶν ὑποστράτηγος κατὰ τῶν Ἰσμαηλιτῶν μεγάλως ἀνδραγαθίζεται καὶ πρὸς τοῦ βασιλέως Μιχαὴλ τοῦ μετὰ Σταυράκιον τιμᾶται τῷ τῶν πατρικίων μεγαλοπρεπεῖ ἀξιώματι.

[Γενέσιος, 1.16] Οὗτος δὲ Λέων ὁ βασιλεύς, κἂν δυσσεβής, ἀλλὰ τῶν δημοσίων πραγμάτων <ἦν> ἀντιληπτικώτατος, ὡς μηδὲν τῶν ὀνησιφόρων παραλιμπάνειν ἀπρόοπτον, ὡς καὶ μετὰ τὴν αὐτοῦ τελευτὴν Νικηφόρον τὸν πατριάρχην τοιαῦτα ἐρεῖν, ὡς ἄρα ἡ πολιτεία Ῥωμαίων κἂν δυσσεβῆ, ἀλλοὖν γε μέγαν προμηθευτὴν διαπολώλεκεν. πρὸς τούτοις καὶ τοῖς ἀδικοῦσι δικαίως ἐπαχθεινότατος ἦν. […] τὰ πλείω δὲ τῶν διοικημάτων τῷ Λαυσιακῷ χρηματίζων διήνυεν, ὑπογραφέας προσκαλούμενος τῶν ἀρίστων, οἷς γραφὴν τῶν ἐκδόσεων ἐπετέτραπτο, προσεποιεῖτό τε στρατηλάτας καὶ ἄρχοντας τῶν ἀξιολόγων, ἄλλως τε τοὺς ἀδωρίαν ἐξησκημένους, αὐτὸς οὐχ ἥττων χρημάτων καθεστηκώς, κἂν ἐπὶ τὸ μᾶλλον αἱρέσεως αἴτιος, ὡς καὶ πλείστους τῶν ὀρθοδόξων ποινηλατεῖν ἐν ὠμότητι.

[Γενέσιος, 1.24] Ἦν δὲ τῷ γένει κατὰ συζυγίαν ἐξ Ἀσσυρίων καὶ Ἀρμενίων ἀναφυείς, τῶν ἰδίων γεννητόρων ἐπεξαναστάντων αὐτούς τε μιαιφονησαμένων καὶ πρὸς τοῖς τῶν Ἀρμενίων χωρίοιςκατὰ φυγαδείαν ἐνσκηνωσάντων, κἀκεῖσε τὸν ἀνήμερον θῆρα τεκεῖν· ἐξ ὧν ἑτερογενές τι τεράστιον κεχρημάτικεν.

Ως συνήθως, μόλις βγάλουμε από τη μέση την εικονόφιλη προπαγανδιστική λάσπη, οι «δυσσεβείς» εικονοκλάστες αυτοκράτορες όπως ο Λέων Γ΄ ο «Σαρακηνόφρων», ο Κωνσταντίνος Ε΄ ο «Κοπρώνυμος» και ο προρρηθείς Λέων Ε΄ ο «ανήμερος και μιξοβάρβαρος θήρ» αναδύονται ως αξιολογότατοι διαχειριστές της Πολιτείας.

Παραθέτω τα σχόλια του Καλδέλλη από την αγγλική μετάφραση του Γενέσιου για αυτές τις υποτιθέμενες καταγωγές του Βαρδάνη του «Τούρκου» και του Λέοντα του «Αμαληκίτη/Ασσυριο-Αρμενίου».

Tourkos-Amalek

Το μόνο σίγουρο για τον Βαρδάνη τον «Τούρκο» και τον Λέοντα Ε΄τον Αρμένιο είναι ότι αμφότεροι ήταν Αρμενικής καταγωγής. Τα υπόλοιπα περί «Τουρκικής» (που πολλοί σήμερα ερμηνεύουν ως Χαζαρικής) του Βαρδάνη και περί μιξοβάρβαρης/διφυούς «Ασσυρο-Αρμενικής» (και «Αμαληκιτικής») εξωαυτοκρατορικής καταγωγής του Λέοντα που θα βρείτε σε πολλά σύγχρονα βιβλία που ακολουθούν ακρίτως τις πηγές, πρέπει να διαβαστούν προσεκτικά. Αντίστοιχα, η «σλαβική» καταγωγή του Θωμά του «Σλάβου», που θεωρείται πια (μετά τον Lemerle) «δεδομένη», είναι κάθε άλλο παρά βέβαιη. Είναι πιο πιθανό να ήταν Αρμενικής καταγωγής, όπως και οι άλλοι δύο.

Ο Καλδέλλης γράφει για τον Θωμά:

Thomas-Lemerle

Ο Γεώργιος ο Μοναχός/Αμαρτωλός (η προγενέστερη πηγή, μέσα 9ου αιώνα) γράφει στο Χρονικό του:

[ΓΜ,784.3] Ἐφοὗ Θωμᾶς ὁ ἀντάρτης ἐκ τῶν ἀνατολικῶν μερῶν ἀπάρας ἤδη, καὶ λαὸν ἀγυρτώδη καὶ ἐπίμικτον προσυλλεξάμενος καὶ ἐπισυρόμενος, ἐπὶ τὸ Βυζάντιον ἐκίνησεν, τῆς βασιλείας παρἀξίαν ἐφιέμενος· ἐκ γὰρ τῆς Ῥωμαίων γῆς ὁρμώμενος, δυσγενής τε καὶ ἀφανὴς ὤν, πρὸς τὰ μέρη τῆς Συρίας ἀφίκετο,

Ο Γενέσιος γράφει για τον Θωμά ότι γεννήθηκε στην λίμνη «Γαζουρού» (Γαζίουρα😉 του Πόντου, ότι καταγόταν «ἐξ Ἀρμενίων» και, αργότερα, γράφει ότι το γένος του «σκύθιζε» (είχε απώτερη «σκυθική» καταγωγή). Ο Σκυλίτσης, που έγραψε γύρω στο 1090, 150 χρόνια μετά τον Γενέσιο, επεναλαμβάνει το «ἐξ Αρμενίων» και, σε άλλο σημείο προσθέτει ότι είχε βαρβαρική καταγωγή (χαρακτηρισμός που κατά κανόνα αποφεύγεται για τους αρμενικής καταγωγής Βυζαντινούς). Κανένας τους δεν μιλάει για «σλαβική» καταγωγή, η οποία εμφανίζεται μόνο στους Συνεχιστές Θεοφάνους.

[1.6] Ὡς δὲ τῶν βασιλείας ἡνιῶν ὁ Λέων ἐδράξατο, τὰ μεμυημένα Βαρδανίῳ τῷ πατρικίῳ, ᾧ Τοῦρκος ἐπίκλησις, περὶ αὐτοῦ εἰς φῶς διανέκυπτεν. οὗτος γοῦν ὁ Βαρδάνιος, ὅτε τοῦ τῆς ἀνατολῆς ἐξηγεῖτο θέματος, […] σὺν αὐτῷ δὲ καὶ Μιχαὴλ τὸν ἐξ Ἀμορίου τυγχάνοντα, ᾧ τὸ τῆς γλώττης παράσημον ἐγεγένητο, μεθὧν καὶ Θωμᾶν τὸν ἀπὸ λίμνης Γαζουροῦ, καὶ αὐτὸν ἐξ Ἀρμενίων τὸ γένος κατάγοντα, ἀλλὰ μὴν καὶ ἀνδρεῖον καὶ πολυπραγμονέστατον.

[1.11] Ἀλλὅθεν διέστημεν, αὖθις νῦν ἐπανίωμεν. ἀναρρηθεὶς δὲ δημοσίᾳ Λέων ὁ βασιλεὺς Θωμᾶν τὸν ἑαυτοῦ ἡλικιώτην τουρμάρχην εἰς φοιβεράτους ἐπέστησεν, καὶ Μιχαήλ, οὗ τὸν παῖδα πνευματικῆς ἐκ κολυμβήθρας υἱοποιήσατο, τῇ πατρικίου καὶ ἐξκουβίτου τιμῇ διεσέμνυνεν.

[2.2] ὁ δὲ Θωμᾶς πᾶσι φιλοστοργούμενος διά τε τὸ ἀνδρειόφρον οὐκ ἔλαττον καὶ ἀστεῖον καὶ εὐπροσήγορον, καὶ τῶν βελτίστων οὐκ ἐλαττούμενος Λέοντος, εἰ καὶ σκυθίζων τῷ γένει, πρὸς δὲ καὶ γηραιὸς ὤν, τὸν πόδα πεπήρωτο.

Επομένως, ο Θωμάς πρωτοπαρουσιάζεται στον Γενέσιο ως «Αρμένιος στην καταγωγή από την λίμνη Γαζουρού» και, αργότερα, όταν ξεκινάει την ανταρσία του εναντίον του σφετεριστή Μιχαήλ Β΄, ο Γενέσιος προσθέτει το «καὶ σκυθίζων τῷ γένει». Για πιο λόγο δεν μας το λέει εξαρχής, όταν πρωτοπαρουσιάζει τον Θωμά;

Ο Σκυλίτσης ακουλουθεί παρόμοια γραμμή:

[Μιχ. 1.4] σὺν τούτῳ δὲ καὶ Μιχαὴλ τὸν ἐξ Ἀμωρίου τὸν τραυλόν, ὃν προείπομεν, καί τινα πρὸς τούτοις Θωμᾶν ἕλκοντα μὲν τὸ γένος ἐξ Ἀρμενίων, τὴν οἴκησιν δ’ ἔχοντα κατὰ τὴν λίμνην τοῦ Γαζουροῦ,

[Μιχ. 2.5.47] ὁ Θωμᾶς δέ, εἰ καὶ θάτερον τῶν ποδῶν εἶχε πεπηρωμένον καὶ τὸ γένος βάρβαρος ἦν, ἀλλ’ οὖν τῇ γε πολιᾷ αἰδέσιμος ἐτύγχανεν ὢν καὶ τὸ εὐπροσήγορον καὶ ἀστεῖον εἶχεν, ἅπερ φιλεῖ ὁ στρατιώτης λεώς,

Και στις δύο περιπτώσεις, ο Θωμάς πρωτοπαρουσιάζεται ως Αρμένιος από την λίμνη Γαζουρού και, όταν ξεκινάει την αποστασία του εναντίον του Μιχαήλ Β΄ «αναβαπτίζεται» «σκυθίζων τῷ γένει» και «τὸ γένος βάρβαρον ἦν».

Αυτά για την καταγωγή του. Ας πάμε τώρα στην πρώιμη καριέρα του.

Η ιστορία ξεκινάει λίγο πριν την αποστασία του Βαρδάνη του «Τούρκου» το 803. Ο Βαρδάνης είναι Στρατηγός του θέματος των Ανατολικών και ο πρώτος Μονοστράτηγος της Ασίας (προϊστάμενος όλων των θεματικών στρατηγών της Μικράς Ασίας) και έχει ως προσωπική του φρουρά (σπαθάριους) τρεις πολλά υποσχόμενους νέους: τον Λέοντα τον Αρμένιο, το Μιχαήλ εξ Αμορίου και τον Θωμά εκ Γαζουρού. Ο Βαρδάνης πάντρεψε τις κόρες του με τους δύο πρώτους (ο Λέων παντρεύτηκε την Βάρκα και ο Μιχαήλ την Θέκλα) και έκανε τον Θωμά πρωτοστράτορά του (υπεύθυνος των στάβλων του θεματικού στρατηγού, υπήρχε και ο (μείζων) Πρωστοστράτωρ στην Κωνσταντινούπολη που φρόντιζε τους αυτοκρατορικούς στάβλους).

Μια μέρα, σύμφωνα με ένα vaticinium ex eventu, ο Βαρδάνης πήρε τους τρεις νεαρούς άνδρες και επισκέφτηκε ένα μοναχό στο Φιλομήλιον, για τον οποίο είχε ακούσει ότι διέθετε προφητικές ικανότητες. Ο Βαρδάνης ήθελε να μάθει αν θα γινόταν αυτοκράτορας μετά την αποστασία που ετοίμαζε. Ο μοναχός του είπε ότι δεν θα γινόταν ο ίδιος αυτοκράτορας, αλλά δύο από τους τρεις συνοδούς του θα κατέληγαν αυτοκράτορες και ο τρίτος θα έκανε μια αποτυχημένη αποστασία. Ο Βαρδάνης συμπέρανε ότι ο μοναχός έλεγε ασυναρτησίες και ξεκίνησε την αποστασία του στις 18 Ιουλίου 803. Η αποστασία τελείωσε στις 8 Σεπτεμβρίου, όταν ο Βαρδάνης παραδόθηκε στις βασιλικές δυνάμεις του Νικηφόρου Α΄ και τελικά τυφλώθηκε. Κατά την διάρκεια της αποστασίας, οι γαμπροί του Βαρδάνη Λέων και Μιχαήλ εγκατέλειψαν τον πεθερό τους και τάχθηκαν με τις βασιλικές δυνάμεις. Ο Νικηφόρος τους τίμησε κάνοντας τον Λέοντα Τουρμάρχη των «Φοιβεράτων» (= Φοιδεράτων, ο τίτλος δήλωνε τον υποστράτηγο/πρώτο Τουρμάρχη των Ανατολικών) και τον Μιχαήλ Κόμη της Κόρτης.

Ο γιος του Βαρδάνη Βρυέν(ν)ης/Βρυέννιος ίσως είναι ο γεννάρχης της οικογένειας των Βρυεννίων (λ.χ. Θεόκτιστος Βρυέννιος και, αργότερα, ο σύζυγος της Άννας Κομνηνής Νικηφόρος Βρυέννιος).

Bryenes

Αργότερα, ο Λέων αναρριχήθηκε σε Στρατηγό των Ανατολικών και, όταν το 813 σφετερίστηκε τον θρόνο από τον Μιχαήλ Α΄, διόρισε τον Θωμά Τουρμάρχη των Φοιδεράτων (υποστράτηγο των Ανατολικών) και τον Μιχαήλ τον Αμορίτη Δομέστικο των Εξκουβιτώρων.

[Γενέσιος, 1.11] Ἀλλὅθεν διέστημεν, αὖθις νῦν ἐπανίωμεν. ἀναρρηθεὶς δὲ δημοσίᾳ Λέων ὁ βασιλεὺς Θωμᾶν τὸν ἑαυτοῦ ἡλικιώτην τουρμάρχην εἰς φοιβεράτους ἐπέστησεν, καὶ Μιχαήλ, οὗ τὸν παῖδα πνευματικῆς ἐκ κολυμβήθρας υἱοποιήσατο, τῇ πατρικίου καὶ ἐξκουβίτου τιμῇ διεσέμνυνεν.

Στη συνέχεια, οι σχέσεις Λέοντα και Μιχαήλ σταδιακά μετατράπηκαν από φιλικές σε εχθρικές και, τον Δεκέμβριο του 820, ο Μιχαήλ (με λίγους υψηλόβαθμους συνεργάτες) σκότωσε τον Λέοντα μέσα στο ναό όπου εκκλησιαζόταν και σφετερίστηκε τον θρόνο.

Επειδή σε μια προηγούμενη ανάρτηση ανέφερα την εύλογη κριτική του Γιάννη Στουραΐτη στην θεωρία Wahlmonarchie του Beck, σύμφωνα με την οποία, η λαϊκή βούληση έπαιζε κάποιο ρόλο στην αντικατάσταση ενός αυτοκράτορα (τον οποίο θεωρούσε κακό κηδεμόνα/διαχειριστή της Res Publica/Πολιτείας) με την προώθηση ενός σφετεριστή στον θρόνο, το πραξικόπημα του Μιχαήλ Β΄ είναι ένα άριστο παράδειγμα που ενισχύει την κριτική του Στουραΐτη. Όταν ο Μιχαήλ διέπραξε τον πραξικοπηματικό φόνο στην εκκλησία, δεν φοβήθηκε ούτε τον δήμο ούτε τον θεό. Ο λαός δεν έπαιξε κανένα ρόλο στον σφετερισμό του θρόνου.

[Γενέσιος, 2.1] ἑβδόμης δὲ ὥρας διατελούσης ἄπεισι Μιχαὴλ βασιλεὺς τῷ μεγίστῳ ναῷ συνάμα τοῖς δεδρακόσι τὸ τόλμημα, τῆς θείας τελεταρχίας ἀξιωθῆναι, μηδὅλως μήτε τῷ δήμῳ δειματωθεὶς μήτε τῷ δείματι τοῦ θεοῦ κατερυθριάσας, ἀλλὰ τεθαρρηκὼς μάλιστα ἐπί τε τοῖς λοιποῖς συναντήμασι καὶ προρρήσεσιν,

Ο Μιχαήλ, εξαιτίας του εγκλήματός του, έγινε «στυγητός» στους στρατιώτες της ιδιαίτερης πατρίδας του (θέμα των Ανατολικών) και ο Θωμάς αποφάσισε να προβεί σε πολυάνθρωπο «νεωτερισμό» (αποστασία), ως επιτιμήτωρ του νεκρού Λέοντα. Ο Θωμάς, εξαιτίας της δημοτικότητάς του («πᾶσι φιλοστοργούμενος»), γρήγορα κατάφερε να απλώσει την εξουσία του σε όλη την Μικρά Ασία, εκτός από τα θέματα Οψικίου και Αρμενιακών (περιέργως, η πατρίδα του Θωμά), όπου οι στρατηγοί τους Κατάκυλας (συγγενής του Μιχαήλ Β΄) και Ολβιανός προτίμησαν να ταχθούν στο πλευρό του Μιχαήλ Β΄.

[Γενέσιος, 2.2] Ἀκηκοὼς δέ, ὥς φασιν, ὁ Θωμᾶς τὸν Μιχαὴλ βασιλεύσαντα, ταχέως καταὐτοῦ νεωτερισμὸν πολυάνθρωπον ἐντυρεύεται. ἀνέκαθεν γὰρ ἀλλήλοις ἀντιπεπονθότως διΐσταντο· καὶ ὁ μὲν Μιχαὴλ παρὰ παντὸς τοῦ τῶν Ἀνατολικῶν στρατεύματος ἐτύγχανεν στυγητός, οὐχ ἧττον δὲ καὶ ἐπίμωμος ἀπό τε τῆς πατρίδος αὐτοῦ Ἀθιγγάνων πληθὺν ἐκτρεφούσης, ὡς ἔοικεν, καὶ διὰ τὸ τῆς γλώττης ἐλάττωμα καὶ τὸ μὴ ἱκανῶς ἔχειν τισὶν πρὸς ἀνδρείαν νομίζεσθαι, ὁ δὲ Θωμᾶς πᾶσι φιλοστοργούμενος διά τε τὸ ἀνδρειόφρον οὐκ ἔλαττον καὶ ἀστεῖον καὶ εὐπροσήγορον, καὶ τῶν βελτίστων οὐκ ἐλαττούμενος Λέοντος, εἰ καὶ σκυθίζων τῷ γένει, πρὸς δὲ καὶ γηραιὸς ὤν, τὸν πόδα πεπήρωτο. οὗτος οὖν κατασχὼν τοὺς τῶν δημοσίων φόρων πάντας ἀπαιτητὰς ἐγγράφως τὰς νενομισμένας ἀπεκληροῦτο εἰσπράξεις, ἐξ ὧν διανομὰς ἐν λαοῖς ποιησάμενος στρατηγεσίας κατὰ τοῦ Μιχαὴλ ἐγκρατῶς διατίθησιν. […] ὡς ἐντεῦθεν καὶ πάντα τὰ θέματα σὺν τοῖς στρατηγοῖς σπένδεσθαι τούτῳ συνέβαινεν, Ὀλβιανοῦ μόνου, τοῦ τῶν Ἀρμενιακῶν στρατηγοῦντος, τούτους περινοίαις ἐπιπειθεῖς ἄγοντος, καὶ Κατάκυλα τοῦ Ὀψικίου τῷ βασιλεῖ Μιχαήλ γε προσκειμένων. […] διαπέμπεται οὖν πρὸς αὐτοὺς εἰρήνην ἀνακαλούμενος, πολλῷ δὲ μᾶλλον συνασπισμόν, τῆς βασιλικῆς ἀνθέξεσθαι ἀποπτώσεως. ποιεῖται τοίνυν σπονδὰς μετἈγαρηνῶν, εἰδήσει τοῦ αὐτῶν ἀρχηγοῦ ἀναδεῖται στέφος βασίλειον παρὰ τοῦ ἀρχιερέως Ἀντιοχείας Ἰώβ,

Το ενδιαφέρον είναι ότι δεν διαταράχθηκε ο διοικητικός μηχανισμός της Μικράς Ασίας, απλώς οι φόροι έφταναν στην «κυβέρνηση» του Θωμά. Στη συνέχεια, ο Θωμάς κατάφερε να εξασφαλίσει ειρήνη με το Χαλιφάτο, ώστε να μπορέσει να κινήσει τα ακριτικά στρατεύματα κατά του Μιχαήλ Β΄ στην Κων/πολη, και κατάφερε να στεφθεί αυτοκράτορας από τον (εικονόφιλο) Πατριάρχη Αντιοχείας Ιώβ (810-826) και, σύμφωνα με τον Warren Treadgold, κατάφερε να αναγνωριστεί ως Ο ΝΟΜΙΜΟΣ βασιλεύς Ρωμαίων από τον Χαλίφη.

[Warren Treadgold, The Byzantine Revival: 780-842, σλδ 233] The result was not merely a peace but an alliance. Thomas apparently agreed to pay the caliph a moderate tribute. For his part, Mamun recognized Thomas’s claim to the Byzantine throne and offered him moral and material support. Under the caliph’s protection Thomas traveled to Antioch in Arab Syria, where the Orthodox patriarch Job crowned him emperor. Highly irregular though the coronation was, it allowed Thomas to wear a crown and to appeal implicitly to icοnophiles, since Job and the Orthodox patriarchate of Antioch had not accepted Iconoclasm.

Έχει δημιουργηθεί, με άλλα λόγια, μια ιδιάζουσα κατάσταση όπου ο Θωμάς έχει τον έλεγχο της πλειοψηφίας του στρατού και έχει αναγνωριστεί ως νόμιμος αυτοκράτορας από την πλειοψηφία των Μικρασιατών, τον Πατριάρχη Αντιοχείας και τον Χαλίφη. Επιπρόσθετα, δεν μπορεί να κατηγορηθεί ως «αντάρτης/αποστάτης» επειδή εξεγέρθηκε κατά του βασιλεοκτόνου πραξικοπηματία Μιχαήλ Β΄, ως επιτιμήτωρ του νεκρού αυτοκράτορα.

Ακόμα και ο γιος του Καρλομάγνου Λουδοβίκος ο Ευσεβής πρέπει να αναρωτήθηκε ποιος ήταν πλέον ο νόμιμος αυτοκράτορας της Ρωμανίας, γιατί διασώζεται μια προπαγανδιστική επιστολή του Μιχαήλ Β΄ προς τον Λουδοβίκο, όπου ο πρώτος εξηγεί στον δεύτερο ότι ο «αποστάτης/αντάρτης» Θωμάς διαθέτει έναν στρατό σύγκλυδων βαρβάρων (η επιστολή περιέχει μια λίστα βαρβάρων εθνών) με τον οποίο -υποτίθεται ότι- νίκησε τα ρωμαϊκά στρατεύματα και κατάφερε να εδραιώσει την «τυραννία» του στην Μικρά Ασία.

Η λίστα των βαρβάρων εθνών της επιστολής που υποτίθεται ότι στρατολόγησε ο Θωμάς ο «Σλάβος» χρησιμοποιήθηκε από την Αμοριτική Δυναστεία και για εγχώρια προπαγάνδα, στην αμαύρωση του ονόματος του Θωμά. Έτσι ο Γενέσιος, βασισμένος σε πηγές που προέκυψαν ύστερα από την αμοριτική προπαγάνδα, παρουσιάζει τον Θωμά ως τον «νέο Ξέρξη» που κατάφερε να στρατολογήσει άνδρες από τα παρακάτω βάρβαρα φύλα (τα περισσότερα εμφανίζονται και στην προπαγανδιστική επιστολή του Μιχαήλ Β΄ προς τον Λουδοβίκο και κάποια όπως οι «Βάνδηλοι», οι «Γέτες» και οι «Χάλδοι» είναι ευφάνταστοι αναχρονισμοί) με τα οποία κυρίευσε την Ανατολή και πέρασε στην Θράκη για να πολιορκήσει το «Βυζάντιον»/Κωνσταντινούπολη:

[Γενέσιος, 2.2] οὐδεὶς δὲ τῶν ἐξ ἀνατολῆς ὡρμημένων ἀπελιμπάνετο, οὐδὲ τῆς ἑσπέρας αὐτῆς, οὐ τῶν ἐξ ἐθνῶν ἐπηλύδων, οὐκ αὐτοχθόνων, οὐ γειτονούντων, οὐ τῆς δουλικῆς μοίρας ὅσον παρῆν μισοδέσποτον, οὐχ ὁλοκλήρων ἐθνῶν, κατὰ διαφόρους καιροὺς οἳ οὐκ αὐτῷ προσερρύησαν καὶ συνείποντο, οἱ μὲν κατὰ γῆν, οἱ δὲ κατὰ θάλασσαν, νέῳ Ξέρξῃ κἂν ἐν ὁμοπίστοις ἀναφανέντι, […] εἶτα μετἈγαρηνῶν, Ἰνδῶν, Αἰγυπτίων, Ἀσσυρίων, Μήδων, Ἀβασίων, Ζηχῶν, Ἰβήρων, Καβείρων, Σκλάβων, Οὔννων, Βανδήλων, Γετῶν καὶ ὅσοι τῆς Μάνεντος βδελυρίας μετεῖχον, Λαζῶν τε καὶ Ἀλανῶν, Χάλδων τε καὶ Ἀρμενίων καὶ ἑτέρων παντοίων ἐθνῶν πολυθρύλλητον πανστρατιὰν στρατοπεδευσάμενος ἁπάσης τῆς ἀνατολῆς ἐκυρίευσεν, τελευταῖον μέρεσι τοῖς κατὰ Θρᾴκην προσεμπελάσας ἑλεπολεῖν τὸ Βυζάντιον ἐκβιάζεται ἱππεῦσιν εὐόπλοις καὶ πετροβολισταῖς τοῖς ὑπὸ χεῖρα πεζοῖς, ἔτι καὶ σφενδονισταῖς γε καὶ πελτασταῖς ἀμέτροις ἐπιρρωννύμενος, προσέτι μὴν καὶ πολιορκητικοῖς οὐκ ὀλίγοις τεχνάσμασι κρατυνόμενος.

Παραθέτω την μετάφραση και τα σχόλια του Καλδέλλη για την παραπάνω φανταστική «λίστα των εθνών»:

Thomas-list

Ο Θωμάς, στη συνέχεια, κατάφερε να εξαπλώσει την εξουσία του στην ενδοχώρα του θέματος των Αρμενιακών, περιορίζοντας την εξουσία του Ολβιανού μόνο στα παράκτια φρούρια.

Ο συγγενής του Λέοντα του Αρμένιου Γρηγόριος Πτερωτός, που ο Μιχαήλ είχε εξορίσει στη Σκύρο, τάχθηκε με το μέρος του Θωμά προσθέτοντας στον Κιβυρραιωτικό στόλο του Θωμά τον ελλαδικο-αιγαιακό. Ο Θωμάς διόρισε τον Πτερωτό ναύαρχο του στόλου του (σε αυτό το σημείο, σχεδόν όλος ο θεματικός στόλος της Ρωμανίας) και όρισε ως βάση του στόλου τη Λέσβο. Ο Θωμάς σε αυτή τη φάση έλεγχε την πλειοψηφία των θεματικών στρατευμάτων της Μικράς Ασίας (κατά τον Warren Treadgold έλεγχε τα 2/3 του Ρωμαϊκού στρατού) και πρακτικά όλο τον θεματικό στόλο, ενώ ο Μιχαήλ Β΄ έλεγχε τον βασιλικό στόλο (που προστάτευε την Κωνσταντινούπολη), τα Τάγματα και όσα στρατεύματα συνέχιζαν να ελέγχουν οι στρατηγοί Οψικίου και Αρμενιακών. Ο στόλος του Θωμά συγκεντρώθηκε στην Λέσβο και ο χερσαίος στρατός έλεγχε τον πορθμό ΣηστούΑβύδου.

[Γενέσιος, 2.5] δέ γε στασιάρχης Θωμᾶς, ὡς μὴ ἀρκούσης αὐτῷ τῆς κατὰ γῆν ἐπικρατείας σχεδὸν ἁπάσης, ἤδη τὸ ναυτικὸν ἅπαν τὸ ὑπὸ Ῥωμαίους ὄν, πλὴν τοῦ βασιλικοῦ κληθέντος, ὑποποιεῖται, καὶ ναῦς πλείστας ναυπηγήσας ἑτέρας σίτου τε παραπομποὺς καὶ ἵππων, τὰς δὲ πολεμιστηρίους, ταύτας κατὰ Λέσβον κελεύει μένειν αὐτόν· ὁ δὲ ἅμα μυρίῳ δή τινι στρατῷ καταλαμβάνει τὸν μεταξὺ Σηστοῦ καὶ Ἀβύδου πορθμόν […] Γρηγόριον δέ, πάλαι μὲν χρηματίσαντα στρατηγόν, διαἰτίας δὲ βασιλεῖ γεγονότα καὶ διὰ τοῦτο εἰς Σκῦρον, μίαν τῶν Κυκλάδων νήσων, φυγαδευθέντα, λαβὼν ὁ ἀποστάτης, ἅτε δὴ προσχωρήσαντα αὐτῷ, χειροτονεῖ στρατεύματος ἡγεμόνα μυρίων ἀνδρῶν, καὶ τοῦτον πρόδρομον αὐτοῦ κατὰ τῆς βασιλευούσης προπέμπει, ἀλλὰ δὴ καὶ στόλον ναυτίλων ἀνδρῶν […]

Μόλις ο Θωμάς διαπεραίωσε τον στρατό του στην Θράκη, οι κάτοικοι των θεμάτων Μακεδονίας και Θράκης τον αναγνώρισαν ως νόμιμο αυτοκράτορα, παραβιάζοντας τον όρκο πίστεως που λίγο πριν είχαν δώσει στον Μιχαήλ Β΄.

[Γενέσιος, 2.5] καὶ αὐτὸς ναυσὶν ἱππαγωγοῖς κεχρημένος, νύκτα διασκοπήσας ἀσέληνον, ἐκ παράλου τοπίου τινός, ὃ δὴ πρὸς τῶν ἐγχωρίων καλεῖται Ὁρκόσιον, πολλαχοῦ περαιοῦται τῆς Θρᾴκης λαθών, εὑρὼν δὴ πάντας Θρᾷκας κατηκόους αὐτῷ, καίτοι τοῦ βασιλέως, ὅτε δὴ φήμῃ περιηγγέλη, ὡς διαβαίνει ναυσὶν ὁ ἀποστάτης τὸν κατὰ τὴν Ἄβυδον τῆς θαλάττης πορθμόν, ἐκστρατεύσαντός τε καταὐτοῦ ὀλιγίστῳ στρατῷ καὶ ἐκ πασῶν πόλεων Θρᾳκικῶν ὡς συμμαχήσουσιν βασιλεῖ πίστεις λαβόντος·

Στη συνέχεια άρχισε το δύσκολο μέρος της εκστρατείας του Θωμά, η πολιορκία της απόρθητης Κωνσταντινούπολης. Ο στόλος του Θωμά κατάφερε να εισέλθει στον Κεράτιο κόλπο (παρά την σιδερένια αλυσίδα που έφρασσε το στόμιό του) και συναντήθηκε με τον στρατό του Θωμά στην εκβολή του ποταμού Βαρβύση (στον μυχό του Κεράτιου κόλπου). Ο στόχος του Θωμά ήταν τα τείχη της περιοχής των Βλαχερνών, επειδή ήξερε πως εκείνη την περίοδο ήταν τα πιο αδύναμα.

[Γενέσιος, 2.5] καὶ δὴ γέγονεν τοῦτο ταχέως, συνελθόντες ἀλλήλοις ἀπό τε γῆς καὶ θαλάττης κατὰ τὰς Βαρβύσου τοῦ ποταμοῦ ἐκβολάς, οὐδὲ τῆς σιδηρέας ἐξαρκεσάσης σειρᾶς κωλῦσαι τὴν τῶν πολεμίων ἔφοδον πλοίων

Καθώς τελείωνε το φθινόπορο και ο Θωμάς δεν είχε καταφέρει τίποτε από την πολιορκία, προτίμησε να στείλει τους άνδρες του να διαχειμάσουν στις γειτονικές πόλεις των θεμάτων Θράκης και Μακεδονίας. Την άνοιξη του 822, ο Θωμάς ξανάρχισε την πολιορκία εστιάζοντας στα τείχη των Βλαχερνών, στα οποία εμφανίστηκε ο Μιχαήλ Β΄ προσφέροντας αμνηστία σε όποιο στρατιώτη του Θωμά εγκατέλειπε τον αποστάτη. Οι στρατιώτες του Θωμά παρέμειναν πιστοί στον Θωμά και τότε ο Μιχαήλ διέταξε τα Τάγματα να επιτεθούν στους πολιορκητές και τον βασιλικό στόλο να επιτεθεί στον στόλο του Θωμά. Επειδή τα πλοία του Θωμά ήταν δεμένα μεταξύ τους, ώστε να είναι σταθερές πλατφόρμες για τους καταπέλτες που βομβάρδιζαν τα τείχη, δεν ήταν έτοιμα για ναυμαχία. Κάποιοι από τους ναύτες του Θωμά δέχτηκαν την πρόταση αμνηστείας του Μιχαήλ, ενώ οι υπόλοιποι εγκατέλειψαν τα πλοία τους και αποβιβάστηκαν στην στεριά, όπου βρίσκονταν τα χερσαία στρατεύματα του Θωμά. Ανάμεσα σ΄αυτούς που δέχτηκαν την αμνηστεία του Μιχαήλ Β΄ ήταν και ο ναύαρχος του Θωμά Γρηγόριος Πτερωτός (οι πηγές λένε ότι αυτομόλησε στον Μιχαήλ επειδή φοβόταν για τη ζωή της γυναίκας του και των παιδιών του που ζούσαν στην Κωνσταντινούπολη). Μόλις ο Θωμάς έμαθε ότι ο Πτερωτός τον είχε προδώσει διέταξε να τον σκοτώσουν.

Ο Treadgold γράφει ότι η κατάσταση σε αυτό το σημείο είχε φτάσει σε αδιέξοδο (stalemate). Ο Θωμάς δεν μπορούσε να εκπορθήσει την Πόλη και ο Μιχαήλ Β΄ δεν ήταν αρκετά ισχυρός ώστε να τον εξαναγκάσει να διακόψει την πολιορκία.

[Treadgold, Byz. Revival, σλδ. 240] The war seemed to have arrived at a stalemate, in which Thomas could not take the capital but Michael was too weak to force him to raise his siege.

Σε αυτό το σημείο, ήταν ο Μιχαήλ Β΄ (αυτός που διέδιδε ότι ο στρατός του Θωμά αποτελούνταν από βάρβαρα έθνη) που κατάφερε να εξασφαλίσει την συμμαχία των Βουλγάρων του Ομουρτάγ («Μορτάγων» στις πηγές), οι οποίοι επιτέθηκαν στο στρατό του Θωμά στον Κηδούκτο (< Aquaeductus = «Υδραγωγός»), στην ενδοχώρα της Περίνθου/Ηράκλειας. Ο Γενέσιος, που ακολουθεί πηγές που προέκυψαν από την αμοριτική προπαγάνδα, γράφει ότι οι Βούλγαροι προσέφεραν αυθόρμητα την βοήθειά τους στον Μιχαήλ και, παρόλο που ο τελευταίος αρνήθηκε την συμμαχία τους, αποφάσισαν από μόνοι τους να επιτεθούν στον (ρωμαϊκό) στρατό του Θωμά. Ο στρατός του Θωμά κατάφερε να νικήσει τους Βούλγαρους και να τους απωθήσει πίσω στην Βουλγαρία, αλλά ήταν μια πύρρειος νίκη με πολλές απώλειες, που έκανε τον στρατό του Θωμά ευχείρωτο στα Τάγματα του Μιχαήλ. Ο Γενέσιος γράφει ότι ο στρατός του Θωμά ηττήθηκε, αλλά άλλες πηγές, όπως ο προγενέστερος Γεώργιος Μοναχός, μιλάνε για πύρρειο νίκη. Ο Μιχαήλ πληροφόρησε την ψευδή ήττα του Θωμά στον εναπομείναντα στόλο του αποστάτη στον Κεράτιο κόλπο, πετυχαίνοντας την παράδοσή του.

[Γενέσιος, 2.7] Ἀκηκοὼς δὲ Μορτάγων ὁ κύριος Βουλγαρίας ὅσα τε καὶ οἷα κατὰ τὴν βασιλίδα πόλιν συνηνέχθη γενέσθαι, διαπρεσβεύεται πρὸς βασιλέα καὶ συμμαχεῖν αἰτεῖται αὐτῷ· αἱ γὰρ ὑπὸ Λέοντος τοῦ βασιλέως πρὸς αὐτοὺς τριακοντούτεις σπονδαὶ ἤδη τὴν πρώτην δεκαετηρίδα συνεπλήρουν σχεδόν. ἀποδοχῆς δὲ μεγάλης ὁ βασιλεὺς τὴν γνώμην αὐτῶν ἀξίαν κρίνας ἀπολογεῖται μὴ χρῆναι τοὺς ἐπὶ τοσοῦτον χρόνον ὡμολογηκότας Χριστιανικῶν αἱμάτων ἀφέξεσθαι ἐπὶ τῷ τῶν στασιωτῶν πολέμῳ τὰ καλῶς δόξαντα καταλύειν· φιλοφρονησάμενος δὲ αὐτοὺς τῆς προθυμίας ἀξίως πρὸς τὴν ἑαυτῶν ἀποστέλλει. ἀλλοὗτοι μὲν κατοὐδὲν τῶν τοῦ βασιλέως φροντίσαντες λόγων κατά τε τοῦ τυράννου στρατεύουσι καὶ εἰς τὰ Ῥωμαίων εἰσβαλόντες ἤθη κατὰ τὸν Κηδούκτου καλούμενον στρατοπεδεύονται χῶρον. μαθὼν δὲ ὁ ἀποστάτης τὴν καταὐτοῦ τῶν Βουλγάρων ἔφοδον, τοῦ καταλειφθέντος αὐτῷ ναυτικοῦ λόγον οὐδένα ποιεῖται, ὅθεν δὴ τοῦτο πᾶν τῷ βασιλεῖ προσχωρεῖ· ὅλος δὲ τοῦ πεζοῦ στρατοῦ γεγονὼς ἀπαίρει μὲν τοῦ προσεδρεύειν τῇ πόλει, κατὰ δὲ τὸ εἰρημένον χωρίον προσβαλὼν τοῖς Βουλγάροις κατὰ κράτος ἡττᾶται. καὶ πλεῖστοι μὲν τῶν αὐτοῦ κτείνονταί τε καὶ πυρπολοῦνται πρὸς τούτων· οἱ δὲ περιλειφθέντες ὡς εἶχον σθένους σκεδάννυνταί που. λείαν δὲ πολλὴν τῶν πολεμίων οἱ Βούλγαροι συμφορήσαντες πρὸς τὴν ἑαυτῶν ὑποστρέφουσιν.

Ο Treadgold παρουσιάζει τη μάχη του Κηδούκτου ως εξής:

[Byz. Revival, σλδ 240] Michael needed more troops, and finally he hit upon a plan for getting them. The Byzantine’s treaty of 816 with the Bulgars still held, and to the Bulgar khan Omurtag the man who held Cosntantinople was naturally the true emperor. Invoking the treaty, Michael appealed to Omurtag to attack Thomas, apparently offering an early renewal of the treaty, which if unrenewed would expire in four years, and perhaps suggesting that the Bulgars reward themselves by plundering Thrace and Macedonia. Omurtag accepted. By November of 822 the Bulgars had invaded. News of the invasion forced Thomas virtually to raise the siege of Constantinople and to march with his whole army against the Bulgars, leaving only his fleet in the Golden Horn. The two armies clashed at the aqueduct near Heraclea in Thrace, called “Ceductus” by the Latinless Byzantines. Thomas’s army, which was evidently the larger, killed a great number of Bulgars and drove them back to Bulgaria, but seems itself to have suffered heavy casualties. At Constantinople Michael was able to claim so persuasively that Thomas had lost that Thomas’s fleet surrendered. [#332]

[#332] Here I follow the persuasive analysis of Lemerle, “Thomas”, 290-1 (cf. 279-80), who accepts the early but sketchy testimony of George the Monk, 797, and believes that the accounts of Genesius, 29’30, and Theophanes Continuatus, 65-66, reporting that that the Bulgars came on their own initiative and defeated Thomas, are part of the distorsions perpetrated by Michael II and his government.

Και λίγες γραμμές παρακάτω:

Yet when Thomas abandoned his siege of Constantinople, he practically admitted that he could not win the war, even though he still practically controlled the greater part of the empire. During the winter some of his partisans began to realize that his cause was desperate, and deserted in small bands to Michael. It is an impressive proof of the loyalty that Thomas inspired that most of his troops did not desert him.

Κατά την δεύτερη διαχείμαση του στρατού του Θωμά στην Θράκη (μετά την μάχη του Κηδούκτου), κάποιοι στρατιώτες του αποστάτη αυτομόλησαν στον Μιχαήλ. Το Μάιο του 823 ο Μιχαήλ επιτέθηκε στον Θωμά με τα Τάγματα και όσες δυνάμεις έλεγχαν ο Κατάκυλας και ο Ολβιανός (στα θέματα Οψικίου και Αρμενιακών). Ο Θωμάς διέταξε τους άνδρες του να εκτελέσουν το στρατήγημα της προσποιητής φυγής, αλλά κατά την εκτέλεσή του οι άνδρες του Θωμά «ξέχασαν» να αλλάξουν μέτωπο και να ξαναεπιτεθούν και, εν τέλει, εκτέλεσαν μια πραγματική άτακτη φυγή, με πολλούς να αυτομολούν στον Μιχαήλ. Οι υπόλοιποι κατέφυγαν στις γειτονικές πόλεις της Θράκης. Η πλειοψηφία ακολούθησε τον Θωμά στην Αρκαδιούπολη. Ο Μιχαήλ προτίμησε να μην πολιορκήσει ενεργά τις πόλεις της Θράκης, «για να μην λερώσει τα χέρια του με χριστιανικό αίμα και για να μην μάθουν οι γειτονικοί Σκύθες τις τεχνικές πολιορκίας» και απλώς περικύκλωσε τις πόλεις και περίμενε να παραδοθούν από την πείνα.

Ύστερα από πέντε μήνες αποκλεισμού, στα μέσα Οκτώβρη, η φρουρά της Αρκαδιούπολης αποφάσισε να παραδώσει«πεδήτη» (αλυσοδεμένο) τον Θωμά στον Μιχαήλ. Ο Μιχαήλ έκανε συμβολική calcātiō στον αυχένα του ξαπλωμένου Θωμά (του πάτησε τον αυχένα με το πόδι, συμβολική επινίκιος κίνηση των παλαιών Ρωμαίων αυτοκρατόρων, προσθέτει ο Σκυλίτσης, αλλά όχι ο Γενέσιος). Όταν ο Μιχαήλ ανέκρινε τον Θωμά ρωτώντας τον ποιοι ήταν οι συνεργάτες του μέσα στη Κωνσταντινούπολη και ο Θωμάς ήταν έτοιμος να αναφέρει ονόματα, ο Ιωάννης Εξαβούλιος είπε στον Μιχαήλ να μην ακούει τις διαβολές των εχθρών του για τους φίλους του, σώζοντας τους κρυφούς συνεργάτες του Θωμά, από την τιμωρία του Μιχαήλ. Τότε ο Μιχαήλ διέταξε τον ακρωτηριασμό του Θωμά (κόψιμο χεριών και ποδιών) και την διαπόμπευσή του στο στρατόπεδο πάνω σε γάιδαρο (ὄνῳ τε ἐπικαθίσας θεατρίζει διὰ τοῦ στρατοπέδου). Ο Γενέσιος και ο Γεώργιος Μοναχός (αλλά όχι ο Σκυλίτσης) γράφουν ότι στο τέλος ο Μιχαήλ «ανασκολόπισε» τον Θωμά (Γενέσιος «ἐπὶ κοντοῦ τε ἀναρτᾶσθαι πρὸς τούτῳ»).

[Σκυλίτσης, Μιχ. 2.13] καὶ τούτοις ἀναγκαζόμενοι ἐσιτοῦντο, λάθρᾳ πρὸς λόγους ἐλθόντες τῷ Μιχαήλ, καὶ τῶν ἡμαρτημένων συγχώρησιν ἐξαιτήσαντες καὶ λαβόντες, περισχόντες τὸν Θωμᾶν πεδήτην προσάγουσι τῷ ἐχθρῷ. ὁ δὲ τὸ δόξαν πάλαι τοῖς βασιλεῦσι καὶ εἰς συνήθειαν ἤδη ἐλθὸν πρῶτον τελέσας καὶ ἐπ’ ἐδάφους ἁπλώσας αὐτὸν καὶ τῷ ποδὶ τὸν αὐχένα τούτου πατήσας ἀκρωτηριάζει ποδῶν αὐτὸν καὶ χειρῶν, ὄνῳ τε ἐπικαθίσας θεατρίζει διὰ τοῦ στρατοπέδου, οὐδὲν ἄλλο ἐπιβοώμενον, ἀλλ’ ἢ ‘ἐλέησόν με, ἀληθῶς βασιλεῦ.’ ἐρομένου δὲ τοῦ βασιλέως, εἴ τινες τῶν αὐτῷ συνόντων φίλων καὶ ἕτεροι εἶεν τὰ αὐτοῦ φρονοῦντες, τάχα ἂν κατεῖπε πολλῶν, εἰ μὴ ὁ πατρίκιος Ἰωάννης ὁ Ἑξαβούλιος ‘οὐ δέον’, ἔφησεν, ‘ὦ βασιλεῦ, ἀλλὰ καὶ λίαν ἀλόγιστον ἐχθροῖς πιστεύειν κατὰ τῶν φίλων’, καὶ τούτῳ τῷ λόγῳ διέλυσε τὰς κατὰ τῶν ταλαιπώρων πολιτῶν καὶ φίλων αὐτοῦ μελλούσας ἐγείρεσθαι τιμωρίας.

Εδώ σημειώνω πως το έθιμο της διαπόμπευσης πάνω σε γάιδαρο (για κλέφτες, μοιχαλίδες κλπ) επιβίωσε στα χωριά μέχρι και το πρώτο μισό του 20ου αιώνα.

calcatio

Σε ένα από τα περίφημα ψηφιδωτά της Ραβέννας που δημιουργήθηκαν κατά την περίοδο ~450-550 μ.Χ., ο Christus Miles (ο Στρατιώτης Χριστός) κάνει διπλή επινίκια calcātiō στους αυχένες ενός φιδιού και ενός λέοντος.

Christus-miles

Ο όρος calcātiō είναι παράγωγο των λατινικών calx/calcem και calcāneus = «φτέρνα». Απόγονος του όρου είναι ο ιταλικός όρος calcio = «κλωτσιά, ποδόσφαιρο». Δεν αποκλείεται ο νεοελληνικός όρος κλωτσιά να προέρχεται από κάποιον ρωμανικό όρο ομόρριζο των παραπάνω.

Θέλει προσοχή όταν διαβάζετε σε βυζαντινά κείμενα ότι κάποιος τιμωρήθηκε με «ανασκολοπισμό» και ανάλογα (λ.χ. το «ἐπὶ κοντοῦ ἀναρτᾶσθαι» παραπάνω), γιατί οι περισσότεροι το καταλαβαίνουν (και οι ξένοι πολλές φορές το μεταφράζουν) ως «σούβλισμα, παλούκωμα». Στην πραγματικότητα, ο βυζαντινός «ανασκολοπισμός» ήταν η παραδοσιακή ρωμαϊκή τιμωρία του κρεμάσματος του αυχένα σε «φούρκα» (ορισμός #3 του λατινικού όρου furca και δείτε τον ορισμό ΙΙΒ εδώ) για διαπόμπευση και κατόπιν εκτέλεση με στραγγάλισμα. Είναι ακόμα ένα παράδειγμα της διαδικασίας που ο Αντώνης Καλδέλλης χαρακτηρίζει ως «εποικισμό» ενός κλασικού ελληνικού όρου με λατινικό νόημα.

[03:55-04:35] Μιλάει για τον βυζαντινό όρο «Πολιτεία» που σημαίνει Res Publica και δεν έχει καμία σχέση με αυτό που εννούσε ο Πλάτων ως «πολιτεία» (πολίτευμα).

Για τον «εποικισμό» του ελληνικού όρου «ανασκολοπισμός» με το λατινικό νόημα του «κρεμάσματος στη φούρκα» παραθέτω μια σημείωση των μεταφραστές του Λέοντα του Διακόνου:

furca

Υπάρχει ένα χωρίο από τους Συνεχιστές Θεοφάνους (σλδ 303) όπου ο στρατηγός Πελοποννήσου Ιωάννης ο Κρητικός ανασκολόπισε τους λοιποτάκτες ναύτες του πατρίκιου Νάσαρ στήνοντας φούρκεςφούρκας στῆναιἀνεσκολόπισε»).

phourka

Για το ίδιο συμβάν ο Γενέσιος γράφει:

[4.34] περὶ ὧν ὁ βασιλεὺς διαγνοὺς τὸν πατρίκιον Νάσαρ ἐκπέμπει σὺν ναυστολίᾳ, ἄνδρα πολύπειρον, ταύτης καθηγησόμενον. τοῦ δὲ κατὰ Μεθώνην τὴν πρὶν Πήδασον καλουμένην ἐπιδημήσαντος οἱ πλεῖστοι στρατιωτῶν τῶν πλοίων ἀπέδρασαν καταλελοιπότες αὐτόν. ὃ διαγινώσκεται ταχέως τῷ βασιλεῖ, καὶ σὺν κατεπείξει σφοδρᾷ παραὐτοῦ τις ἀποσταλεὶς διατέτακται περὶ τὸν τόπον ἀνασκολοπισμὸν ἱδρύσασθαι ξυλουργήματος καὶ τοὺς δραπέτας ἐν αὐτοῖς ἀνασκολοπίσαι, οὕτως τὴν πρόσταξιν κατὰ τὸ ἐμφανὲς μηχανώμενος·

Αυτή ήταν η ιστορία της ανταρσίας του Θωμά του «Σλάβου», που έφτασε να ελέγχει πρακτικά όλη την αυτοκρατορία, αλλά απέτυχε επειδή δεν κατάφερε να εκπορθήσει την Κωνσταντινούπολη. Ο Βυζαντινολόγος Bury έγραψε πως ο μόνος λόγος που ο Θωμάς έμεινε στην ιστορία σαν «αντάρτης/αποστάτης/τύραννος» ήταν το ότι απέτυχε. Αν είχε καταφέρει να νικήσει τον Μιχαήλ Β΄ και έγραφε αυτός την ιστορία, ο «αντάρσης/αποστάτης/τύραννος» θα ήταν ο Μιχαήλ Β΄.

Όπως συμβούλευσε ο Κεκαυμένος στα παιδιά του:

[Στρατηγικόν, 74] Ὁ γὰρ ἐν Κωνσταντίνου πόλει καθεζόμενος βασιλεύς πάντοτε νικᾶ.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Βυζαντινολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s