Η συνοπτική ιστορία της περιόδου 1204-1282 #3

Τελείωσα την προηγούμενη ανάρτηση για την πρώτη εξαετία (1261-7) του Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου στην Κωνσταντινούπολη με την παρατήρηση ότι, ενώ ο Πάπας Ουρβανός Δ΄ είχε προκηρύξει Σταυροφορία για την «Λατινική» ανακατάληψη της Κωνσταντινούπολης ήδη από τον Αύγουστο του 1261 (όταν γινόταν η στέψη του Μιχαήλ Η΄ στην Αγιασοφιά), η σταυροφορία αυτή δεν μπορούσε να πραγματοποιηθεί όσο ο καλύτερος υποψήφιος για τη Σταυροφορία (και ο μόνος ενδιαφερόμενος) ήταν ο μισητός στον Πάπα και αφορισμένος Μανφρέδος της Σικελίας.

Ο Μανφρέδος είχε όλα τα προσόντα για την ηγεσία αυτής της σταυροφορίας, μιας και ήταν γαμπρός του Δεσπότη της Ηπείρου και ασκούσε άμεσο έλεγχο στην Κέρκυρα και την αλβανική ακτή από τον Αυλώνα μέχρι το Δυρράχιο, περιοχές που μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως λατινικά σημεία απόβασης και ορμητήρια. Το μόνο πρόβλημα του Μανφρέδου ήταν ότι είχε αφοριστεί από τον Πάπα.

Η Λατινική Σταυροφορία κατά του Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί μόνον αν οι κτήσεις του Μανφρέδου περνούσαν στα χέρια κάποιου άλλου «Λατίνου» ηγεμόνα, ο οποίος θα ήταν «καλός Καθολικός» και αρεστός στον Πάπα.

Δεν άργησε να φανεί αυτός ο κατάλληλος Λατίνος ηγεμόνας αλλά, πριν σας τον παρουσιάσω, πρέπει να αναφέρω μερικά λόγια για την εξωτερική πολιτική του Μιχαήλ Η΄ με την Παποσύνη.

Ο Μιχαήλ Η΄ γνώριζε πολύ καλά πως ο μόνος τρόπος για να σταματήσει μια επικείμενη σταυροφορία ήταν να τα βρει με τον Πάπα, δηλαδή να γίνει αρεστός στον Πάπα. Αν ο Μιχαήλ γινόταν αρεστός στον Πάπα, ο δεύτερος δεν θα μπορούσε να δώσει την ευχή του σε μια Σταυροφορία εναντίον του. Έτσι αποφάσισε να παίξει ένα παιχνίδι που είχε ήδη αρχίσει να παίζει ο Ιωάννης Γ΄ Βατάτζης. Η μόνη διαφορά είναι ότι, ενώ ο Βατάτζης το έπαιξε εντελώς προσχηματικά, αραιά και που και στοιχειωδώς, ο Μιχαήλ το έπαιξε νωλεμώς (= ακατάπαυστα) και εντατικότατα.

Το παιχνίδι αυτό είναι η περίφημη «Ένωση των Εκκλησιών». Έτσι όπως την καταλάβαινε η Καθολική Εκκλησία, η φράση αυτή σήμαινε οι «σχισματικοί» Ορθόδοξοι να «επιστρέψουν» στο Καθολικό μαντρί (αποδοχή του Καθολικού Δόγματος) και ν΄αναγνωρίσουν τα Πρωτεία του Πάπα της Ρώμης.

Αυτό ήταν το μόνο είδος «Εκκλησιαστικής Ενώσεως» που οι διάφοροι Πάπες ήταν διατεθειμένοι να συζητήσουν με  τους αυτοκράτορες των «σχισματικών Γραικών».

Οι Ορθόδοξοι, από την άλλη, είχαν μια άλλη κατανόηση της φράσης «Ένωση των Εκκλησιών»: άρση του σχίσματος και επίλυση των δογματικών διαφορών, χωρίς την καθυπόταξη των Ορθοδόξων στην Παποσύνη.

Το πρόβλημα είναι πως, κατά την περίοδο 1261-1453, η «επετεία» γίνεται από τους (εξ ανάγκης ενωτικούς) Βυζαντινούς αυτοκράτορες προς τους Πάπες και αυτό επιτρέπει στους δεύτερους να επιβάλουν τους όρους τους.

Ο Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος, λοιπόν, ήδη από το 1262 αρχίζει τις διπλωματικές επαφές με τον Πάπα Ουρβανό Δ΄, στέλνοντας μια επιστολή στην οποία υπενθύμιζε τα κακά που οι Λατίνοι έκαναν στην Αυτοκρατορία του και διακήρυττε την διάθεσή του για επίλυση των προβλημάτων που δίχαζαν την Ρώμη και την Κωνσταντινούπολη. Ο Πάπας Ουρβανός του απάντησε πως χάρηκε που έμαθε ότι ο «αυτοκράτορας “των Γραικών“» ήταν διατεθειμένος για συζήτηση, αλλά του ξεκαθάρισε ότι στα μάτια του ο αληθινός Αυτοκράτορας της Κωνσταντινούπολης ήταν ο «Λατίνος» Βαλδουίνος Β΄ και ότι θα συνέχιζε να υποστηρίζει μια Σταυροφορία εναντίον του όσο αυτός θα συνέχιζε τον πόλεμο με τις «λατινικές» αποικίες στην «Γραικία».

[Nicol, Last, 48-9] Like his great predecessor John Vatatzes, Michael hoped that he could forestall his political enemies in the west by appealing to the highest ideal of the Papacy, the peace and unity of the Church. To remove the threat of a crusade he would show his willingness to remove the schism or, as the Byzantines called it, the scandal that divided the church.

[…] In June 1262 he [Michael VIII] wrote to Pope Urban reminding him of the numerous wrongs done to the Empire by the Latins, but expressing the hope that diplomatic relations between Rome and Byzantium might now be resumed. […] The Pope was pleased but noncommittal. In his eyes the real Emperor of Constantinople was still Baldwin II; Michael Palaiologos was simply “Emperor of the Greeks”. In fact, so long as Michael continued to make war on the remaining Latin colonies in Greece, Urban continued to favour the idea of a crusade against him.

Ωστόσο, ο Πάπας Ουρβανός εκείνη τη στιγμή ήταν απασχολημένος με την εξουδετέρωση του αφορισμένου Μανφρέδου της Σικελίας. Το 1263 ο βασιλιάς της Γαλλίας Λουδοβίκος Θ΄ προσφέρθηκε να βοηθήσει τον Πάπα εναντίον του Μανφρέδου στέλνοντας ως «υπερασπιστές» της Εκκλησίας ένα στράτευμα με επικεφαλής τον αδελφό του Κάρολο τον Ανδεγαυό. Τον Οκτώβριο του 1264 πέθανε ο Πάπας Ουρβανός Δ΄ και τον διαδέχθηκε ο Κλήμης Δ΄. Αφού ο Κάρολος έλαβε την ευλογία του νέου Πάπα, στις 26 Φεβρουαρίου 1266 κατατρόπωσε τον Μανφρέδο στην μάχη του Βενεβέντου (Μπενεβέντο). Με την ευλογία της Καθολικής Εκκλησίας, ο Κάρολος ο Ανδεγαυός στέφθηκε νέος βασιλιάς Σικελίας και Νεαπόλεως (Νάπολης), αποκτώντας όλες τις κτήσεις του Μανφρέδου και, μαζί μ΄αυτές, και τις κατακτητικές του βλέψεις στα Βαλκάνια.

Πλέον, οι βαλκανικές κτήσεις του Μανφρέδου (Κέρκυρα και αλβανική ακτή) ανήκαν σε κάποιον «καλό Καθολικό» ηγεμόνα, τον οποίο ο Πάπας Κλήμης μπορούσε να χρίσει ηγέτη της Σταυροφορίας κατά των «σχισματικών Γραικών».

Από αυτό το σημείο, ο Κάρολος ο Ανδεγαυός γίνεται ο πιο επικίνδυνος αντίπαλος του Μιχαήλ Η΄ και ο δεύτερος θα αφιερώσει όλες τις δυνάμεις του στην διπλωματική εξουδετέρωση του Καρόλου και των κατακτητικών του σχεδίων.

Ο Μιχαήλ Η΄ έστειλε μια επιστολή στον Πάπα Κλήμη Δ΄ στην οποία τον παρακαλούσε να συγκρατήσει τον Κάρολο τον Ανδεγαυό από την επίθεση που σχεδίαζε κατά ομόπιστων Χριστιανών (Βυζαντινών) και, ως αντάλλαγμα, του ζητούσε να προγραμματίσουν για το προσεχές μέλλον μια  Σύνοδο για την Ένωση των Εκκλησιών. Ο Πάπας Κλήμηςσυνειδητοποιώντας την πλεονεκτική θέση που του προσέφερε η δυνατότητα που είχε να συγκρατεί ή ν΄αμολάει τον Κάρολο ελεύθερο κατά των «σχισματικών Γραικών», απάντησε στον Μιχαήλ Η΄ πως ενδιαφερόταν μόνο για μια Σύνοδο για Ένωση χωρίς διαπραγματεύσεις, στην οποία οι Ορθόδοξοι απλώς θα αποδεχτούν τους όρους του.

[Nicol, Last, σλδ 49-50] The King of Sicily [Manfred] was rather more the enemy of the Papacy than he was of the Greeks, and in the end Pope Urban, seconded by the King Louis IX of France, decided to be rid of him. By July 1263 Louis’ brother Charles of Anjou, had been nominated as the champion of the Pope against Manfred fo Sicily.

[…] Pope Urban IV died in October 1264, His successor Clement IV was preoccupied with the events in Italy which Urban had set in motion. On 26 February 1266 Charles of Anjou defeated Manfred of Sicily at the battle of Benevento. Charles inherited not only Manfred’s title to the kingdom of Naples and Sicily, but also his ambitions with regard to Byzantium. Manfred had never lost control of the strategic points across the Adriatic which he had hoped to use as bases for his campaign against Constantinople, and when he died they were quickly taken over by Charles’ agents. By 1267 the new King of Sicily was in possession of the island of Corfu and much of the adjacent mainland Greece.

To Michael VIII it soon became clear that Charles of Anjou presented a new and more formidable version of the threat to his western provinces and ultimately to the survival of his empire. Manfred had been the enemy of the Papacy, but Charles was its protector and a much more plausible candidate for the leadership of a crusade to restore the Latin Empire. Michael thought that the time had come to reopen negotiations with the Papacy. He wrote to Clement IV […] begging him to use his influence to restrain the King of Sicily from attacking his fellow Christians. He repeated his proposal that a council of the church should be held, preferably in one of cities of Byzantium.

Pope Clement was naturally in favour of promoting the unity of Christendom, but it would be in his own terms; and with Charles of Anjou at hand, ready and willing to lead a crusade against the schismatic Greeks, Clement could confidently dictate those terms to the Emperor and Patriarch in Constantinople. […] There was to be no debate and no council. The Greek Church must simply submit to the terms laid down in Clement’s reply.

Στη συνέχεια, για να πιέσει ακόμα περισσότερο τον Μιχαήλ Η΄ για την άνευ όρων Ένωση των Εκκλησιών, ο Πάπας Κλήμης οργάνωσε την Συνθήκη του Βιτέρβου στα τέλη Μαΐου του 1267. Στο παπικό παλάτι του Βιτέρβου (Viterbo) βρέθηκαν ο Κάρολος ο Ανδεγαυός, ο λατίνος αυτοκράτορας Βαλδουίνος Β΄ και ο πρίγκιπας της Αχαΐας Γουλιέλμος. Ο Κάρολος πάντρεψε την κόρη του με τον γιο -και διάδοχο- του Βαλδουίνου Φίλιππο (και αυτό τον έκανε πεθερό του μελλοντικού διαδόχου του Θρόνου της Λατινικής Αυτοκρατορίας της Κωνσταντινούπολης) και, από την άλλη, πάντρεψε τον γιο του με την κόρη του Γουλιέλμου, με την προϋπόθεση ότι ο Γουλιέλμος θα κυβερνούσε ως προστατευόμενος υποτελής του Καρόλου και, μετά τον θάνατό του, ο Μοριάς θα γινόταν οριστικά Ανδεγαυινή κτήση. Τέλος, ο Κάρολος αναλάμβανε την υποχρέωση να ετοιμάσει 2000 ιππότες μέχρι το 1273/4 για την Σταυροφορία κατά των «σχισματικών Γραικών» που θα έθετε την Κωνσταντινούπολη ξανά σε «λατινικά» πολιτικά και εκκλησιαστικά χέρια.

Η Συνθήκη του Βιτέρβου ήταν ο χειρότερος εφιάλτης του Μιχαήλ Η’ Παλαιολόγου! Ο Κάρολος ο Ανδεγαυός, όχι μόνο είχε την ολοφάνερη υποστήριξη του Πάπα, αλλα ως πεθερός πια του «νόμιμου» (στα μάτια της Δύσης) διαδόχου της Λατινικής αυτοκρατορίας της Κωνσταντινουπόλεως αποκτούσε νόμιμη αφορμή για εισβολή στα Ρωμαϊκά εδάφη (για να ανεβάσει τον γαμπρό του στον θρόνο) και, την ίδια στιγμή, ο Μιχαήλ Παλαιολόγος δεν μπορούσε να επιτεθεί στους Φράγκους του Μοριά, επειδή ήταν πια προστατευόμενοι υποτελείς του Καρόλου και, μια βυζαντινή επίθεση εναντίον τους θα έδινε στον Κάρολο αφορμή για αντεπίθεση. Ο μόνος τρόπος που είχε στην διάθεσή του ο Μιχαήλ Η΄ για να σταματήσει την επικείμενη «λατινική» Σταυροφορία, ήταν η καθυπόταξη της βυζαντινής Εκκλησίας στην Παποσύνη. Το δύσκολο ήταν να εξηγήσει στον Ορθόδοξο λαό του ότι αυτός ήταν ο μόνος τρόπος για να αποφύγουν μια νέα λατινοκρατία.

[Nicol, Last, σλδ 50-1] The Pope seemed now to have concluded that there was only one way of bringing the Greeks back to the fold. In May 1267 he was responsible for promoting a series of alliances and treaties between Charles of Anjou and the Latin Emperor Baldwin, which legitimized the proposed reconquest of Constantinople. At the papal court at Viterbo it was arranged that Baldwin’s son Philip, heir presumptive to the title of Emperor of Constantinople, should marry Charles’ daughter. One of Charles’s sons was to marry the daughter of William of Villehardouin, who would cede to the King of Sicily the suzerainty over the Principality of Achaia; and Charles promised to prepare an army of 2000 knights within six or at most seven years for the “sacred task” of rescuing the imperial city from the schismatic Greeks and restoring it to the Holy Roman Church.

The treaty of Viterbo in May 1267 united against Byzantium most of the interested parties in the west, the Papacy, the Kingdom of Sicily, the claimant to the Latin Empire, and the Prince of Achaia. From that date almost to the moment of his death in December 1282 the reign of Michael VIII was a long battle of wits to stave off the threat of this alliance and to persuade his subjects that the methods he employed to this end were, however unpalatable, the only possible methods in the circumstances. If Charles of Anjou’s invasion of the Byzantine Empire could be made acceptable to the Papacy as a just and holy war, then the forces at Michael’s disposal could hardly prevent its success. The only way to ensure that the Popes would withhold their moral sanction from the enterprise was to remove the moral pretext for it by voluntarily submitting the Byzantine Church to their authority. In the bitter atmosphere following the Latin occupation this was not a policy likely to win much approval from the Greeks. But Michael carefully calculated the concessions that it would be necessary to make to the Popes and tried hard to persuade his people into making them.

Ο Πάπας Κλήμης Δ΄ πέθανε τον Νοέμβριο του 1268 και η sede vacante διήρκεσε τρία χρόνια μέχρι την εκλογή του Πάπα Γρηγορίου Ι΄ τον Σεπτέμβριο του 1271. Μην έχοντας έναν Πάπα για να απευθύνει τους διπλωματικούς χειρισμούς του, ο Μιχαήλ αναγκάστηκε να απευθυνθεί στον βασιλιά της Γαλλίας Λουδοβίκο Θ΄ ζητώντας του να συγκρατήσει τον αδελφό του Κάρολο.

Ο Λουδοβίκος αντιπαθούσε τους «σχισματικούς Γραικούς», αλλά αντιπαθούσε ακόμα περισσότερο τους Μουσουλμάνους και, επειδή εκείνη την περίοδο οργάνωνε μια εκστρατεία εκδίωξης των Μουσουλμάνων από την Τυνησία, ζήτησε από τον αδελφό του Κάρολο να αναστείλει προς στιγμήν την κατάκτηση των «σχισματικών Γραικών» για να τον βοηθήσει με τους Μουσουλμάνους στην Τυνησία.

Ο Λουδοβίκος πέθανε στην Τυνησία στις 25 Αυγούστου το 1270 και ο αδελφός του Κάρολος αναγκάστηκε να αναλάβει την ηγεσία της εκστρατείας. Αυτή η εκστρατεία τον κράτησε απασχολημένο, αλλά στις αρχές του 1271 ήταν πίσω στην Ιταλία σχεδιάζοντας την εισβολή του στην Ρωμαΐδα. Την ίδια χρονιά (1271) οι Αλβανοί τον αναγνώρισαν ως βασιλιά τους και αυτή η αναγνώριση ήταν η επίσημη απαρχή της Ανδεγαυινής Αλβανίας. Την ίδια στιγμή, ο Κάρολος άρχισε να μεταφέρει κάποια από τα στρατεύματά του στην Αλβανία και τον Μοριά, ενώ οι ηγεμόνες της Σερβίας και της Βουλγαρίας προσφέρθηκαν να τον βοηθήσουν εναντίον των Βυζαντινών.

Ο Μιχαήλ Η΄ ξαναστάθηκε τυχερός. Ο νέος Πάπας Γρηγόριος Ι΄ενδιαφερόταν για την ανάκτηση των Αγίων Τόπων και οραματιζόταν μια παγχριστιανική Σταυροφορία κατά των απίστων. Ήταν διατεθειμένος να προστατεύσει τον Μιχαήλ από τον Κάρολο, αρκεί ο πρώτος να έδειχνε ότι δεν ήταν μόνο λόγια στο θέμα της Ένωσης των Εκκλησιών. Ο Πάπας Γρηγόριος πληροφόρησε τον Μιχαήλ Η΄ ότι τον επόμενο χρόνο σκόπευε να συγκαλέσει μία Εκκλησιαστική Σύνοδο για να συζητήσει διάφορα θέματα. Ο Μιχαήλ και ο Πατριάρχης της Κωνσταντινουπόλεως Ιωσήφ ήταν ευπρόσδεκτοι στη Σύνοδο αρκεί να του έστελναν από πριν γραπτή ομολογία Καθολικής Πίστεως και αναγνώρισης του Παπικού Πρωτείου. Τις λεπτομέρειες θα τις συζητούσαν στη Σύνοδο.

Είχε φτάσει η δύσκολη στιγμή ο Μιχαήλ να εξηγήσει και να πείσει τον Ορθόδοξο λαό του ν΄αποδεχτεί -έστω τυπικά- τους όρους του Πάπα, γιατί ήταν ο μόνος τρόπος που θα διασφάλιζε την επιβίωση της Αυτοκρατορίας.

[Nicol, Last, σλδ 51-53] But Clement IV died in november 1268, and for three years the Holy See was vacant. There was no higher moral authority to whom the Emperor could appeal to restrain Charles of Anjou from fulfilling the agreements he had made at Viterbo. Michael did what he could by writing to Charles’s brother, King Louis of France. King Louis, though in other respects a saint, considered the Byzantines to be wayward schismatic; but he was more interested in the destruction of the infidel than in the forcible salvation of heretics. He was in the midst of preparatons for a crusade in North Africa, and he felt that his brother’s intention to invade the Byzantine empire involved a misuse of valuable military resources. He managed to persuade Charles to postpone his plans for the conquest of Constantinople and to lend his support for the worthier cause of fighting the infidel. […] He [Louis] died on 25 August 1270.

[…] The campaign in Tunis, of which he assumed command, kept Charles occupied for several months. But early in 1271 he was back in Italy and ready to resume plans for his Byzantine expedition. He was fortunate to gain control of the city and harbour of Durazzo or Dyrrachion on the Adriatic coast. The local Albanians proclaimed him their king, and he was able to send troops across to Albania and to Greece. The rulers of Serbia and Bulgaria were also both ready to join in a campaign whose goal was Constantinople. […] Michael VIII did all he could to prevent the building up of a massive coalition of his Slav and Latin enemies.

[…] In September 1271 the Holy See was at last filled by the election of Pope Gregory X. The choise was as disappointing to Charles as it was encouraging to Michael. For Gregory’s policy was ruled by his passion for the Holy Land, and he hoped that the Christians of the east might see the error in their ways so that they too could join in a great crusade to Jerusalem. […] Gregory was enthroned at the end of March 1272, and four days later he announced that a general council of the church would be held in two year’s time. The main items on its agenda would be the reform of the church, the union of the churches of Rome and Constantinople, and the crusade. Not long afterwards Michael VIII sent a formal letter of greeting to the new Pope, […] The response was disappointing. Michael and his Patriarch Joseph were indeed invited to attend or to send legates to the Pope’s forthcoming council, but only on condition of subscribing to a written and oral profession of the Roman faith and after acknowledging obedience to the See of Rome as head of all the churches. The terms remained precisely the same as they had been stated by Pope Clement IV. […] Michael was in no position to argue. Charles of Anjou had promised at Viterbo to have his army and navy ready for the invasion by 1273 or 1274.

[…] Pope Gregory’s reply changed the situation, for it seemed like an ultimatum. The moment had now come for the Emperor to bring the matter into the open and to try to convince his people that formal acceptance of the Pope’s terms was the only way of saving the Empire. He launched a campaign of propaganda in Constantinople,

Ο Μιχαήλ βρήκε τον Πατριάρχη και τους υψηλόβαθμους ιερείς άκρως αντίθετους σε οποιαδήποτε καθυπόταξη στην Παποσύνη. Η Ανθενωτική αντίδραση στα σχέδια του Μιχαήλ ήταν και ευρεία και έντονη. Η κύρια ανθενωτική φωνή ήταν ο Ιωάννης Βέκκος (ο μετέπειτα εξ ανάγκης ενωτικός Πατριάρχης). Ο Πατριάρχης Ιωσήφ συμφωνούσε με τον Βέκκο και οι Αρσενίτες ιερείς που ανέφερα στην προηγούμενη ανάρτηση, βρήκαν την ευκαιρία να «πατσίσουν» με τον Μιχαήλ Η΄ με το να πάρουν ανυποχώρητα Ανθενωτική θέση. Η ίδια η αδελφή του Μιχαήλ Ευλογία (αυτή που πρώτη τον ειδοποίησε ότι είχε ανακτηθεί η Κωνσταντινούπολη) πήρε επίσης φανατικά ανθενωτική θέση, αναγκάζοντας τον αδελφό της να την εξορίσει. Η Ευλογία κατέφερε να καταφύγει στην Βούλγαρία (όπου η κόρη της Μαρία ήταν Τσαρίνα). Εκεί στην Βουλγαρική αυλή, η Ευλογία θα δημιουργήσει ένα κέντρο συντονισμού της Ανθενωτικής παράταξης. Ο Μιχαήλ θα αναγκαστεί να συλλάβει τον Ιωάννη Βέκκο, στην προσπάθειά του να καταστείλει την ανθενωτική αντίδραση. Τον Ιούνιο του 1273 ο Πατριάρχης Ιωσήφ έκανε δημόσια ομιλία κατά των «αιρετικών» Καθολικών και, αργότερα, εξέδωσε εγκύκλιο με την οποία ενθάρρυνε τον κόσμο να αντισταθεί στις πιέσεις του Μιχαήλ Η΄.

Η κατάσταση ήταν απελπιστική για τον Μιχάηλ. Από τη μια είχε ένα εξωτερικό μέτωπο με την ενωμένη Δύση που περίμενε την αφορμή για να επιτεθεί και, από την άλλη, είχε ένα τεράστιο εσωτερικό μέτωπο με την Ανθενωτική παράταξη.

[Nicol, Last, σλδ 54] Michael tried to steer the thoughts of his patriarch and bishops away from the theological issues, which were so dear to the Byzantine mind. But this proved impossible, for the bishops were well aware that the Pope required adherence not only to the western form of the Creed, but also to many alien forms of doctrine and ritual; and these were matters of deepest significance to the Orthodox.

The opposition was loud and strong. Its spokesman was at first John Bekkos, the archivist of St Sophia, a priest of great intelligence and integrity, […] he voiced his opinion that union with the Latin Christians was undesirable because their faith was suspect; and though it might be impolite to say so, they were technically in herecy. The Patriarch Joseph thought that this expressed the case very well. But the Emperor, seeing his plans going awry, was furious. John Bekkos was arrested and thrown into prison. Michael VIII’s relations with his church were difficult enough without the added complication of an anti-unionist party. […] The Emperor’s favourite sister Eulogia, hitherto one of his most ardent supporters, professed herself readier to contemplate her brother’s ruin than to compromise her Orthdox faith. Michael sent her into exile, but she soon escaped and joined her daughter Maria in Bulgaria. The Bulgarian court became a hive of anti-unionist activities. Several other members of the imperial family joined the ranks of the opposition, and even the Arsenites threw their lot with the Orthodox to prevent the worse evil of union with Rome. The Patriarch made a public statement denouncing the Church of Rome for its “innovations” in the Creed; and in June 1273 he composed an encyclical to the faithful to strengthen their powers of resistance to imperial pressure.

Ο Νικαιάτης αυτοκράτορας Ιωάννης Γ΄Βατάτζης, για να εξηγήσει στον Πάπα Γρηγόριο Θ΄ το 1239 γιατί ο Λατίνος Αυτοκράτορας της Κωνσταντινούπολης δεν ήταν πραγματικός αυτοκρατόρας (της πεπτωκυίας Ρωμανίας), του είπε πως «αυτοκράτορας είναι αυτός που άρχει έναν λαό και ένα έθνος και όχι αυτός που κατέχει τις πέτρες και τα ξύλα με τα οποία δομήθηκαν τα τείχη και οι επάλξεις (της πόλης)».

Vatatzes-laos-ethnos

Ο Μιχαήλ έμαθε την δύσκολη πλευρά της ρήσης του προκατόχου του Βατάτζη. Τι σκοπό είχε να «έσωζε» από λατινική κατάκτηση «τις πέτρες και τα ξύλα» της αυτοκρατορίας με μια διπλωματική κίνηση που, στα μάτια του Ορθόδοξου «λαού και έθνους» του, θα καταδίκαζε αιωνίως τις ψυχές τους; Οι Ορθόδοξοι υπήκοοι του Μιχαήλ Η΄ δεν σκόπευαν να θυσιάσουν την αιώνια σωτηρία της ψυχής τους (που κατ΄αυτούς εξασφάλιζε η προσκόλληση στο Ορθόδοξο δόγμα), για να παρατείνουν την ελευθερία τους σε αυτόν που θεωρούσαν ως προσωρινό και επιχθόνιο βίο. Ήταν μια στιγμή όπου οι Ορθόδοξες πεποιθήσεις του θρησκόληπτου γένους των Ρωμαίων και οι διπλωματικοί χειρισμοί του πραγματιστή Βασιλέα των Ρωμαίων δεν μπορούσαν να συμβαδίσουν.

Ωστόσο, ο Μιχαήλ Η΄ στάθηκε για ακόμα μια φορά τυχερός. Όταν ζήτησε από τον φυλακισμένο Ιωάννη Βέκκο να εξετάσει ορισμένα επιλεγμένα χωρία από τους Λατίνους Πατέρες της Εκκλησίας, ο Βέκκος συνειδητοποίησε ότι οι Λατίνοι πατέρες δεν ήταν αιρετικοί και πως οι δύο Εκκλησίες ήταν δυνατόν να ενωθούν. Ο Βέκκος, λοιπόν, από κύρια φωνή των Ανθενωτικών μετατράπηκε σε ιδρυτή της Ενωτικής παράταξης που αντιτάχθηκε στην Ανθενωτική παράταξη. Ωστόσο, συνέχισε να έχει αυτό που περιέγραψα παραπάνω ως την Ορθόδοξη κατανόηση της Ένωσης, δηλαδή άρση του σχίσματος και επίλυση των δογματικών διαφορών, αρκεί να μην αλλαχθούν τα έθιμα και η τελετουργία της Ορθόδοξης Εκκλησίας.

[Nicol, Last, σλδ 55] He [Michael VIII] picked on John Bekkos, whο was still under arrest. Bekkos was plied with select translated passages from the Latin fathers to while away his hours in prison. The quotations were carefully chosen to illustrate the basic identity of belief between Orthodox and Catholics; and before long Bekkos had come to the conclusion that the Latins were not, after all, heretics, and that therefore the union of the churches was, in the political circumstances, both permissible and desirable, so long as the customs and ritual of the Orthodox church remained unchanged. He was then released and encouraged to impart his findings to others. Some of the more moderate of the clergy were thus induced to come out in favour of the Emperor’s policy, and an official unionist party was formed in opposition to the Patriarch and his supporters.

The Byzantine church and society were now divided even more sharply into two camps.

Η ίδρυση της Ενωτικής παράταξης ιερέων επέτρεψε στον Μιχαήλ να δηλώσει στον Πάπα ότι συμφωνούσε με τους όρους του και ότι θα έστελνε τους αντιπροσώπους του τον Μάιο του 1274 στην Δεύτερη Σύνοδο της Λυών. Τον Ιανουάριο του 1274 ο Μιχαήλ έκλεισε τον Πατριάρχη Ιωσήφ σε ένα μοναστήρι, για να μην δημιουργήσει προβλήματα στα διπλωματικά του σχέδια και, με τη βοήθεια του Ιωάννη Βέκκου, διεξήγαγε ακατάπαυστη ενωτική πραπαγάνδαΟ Πάπας Γρηγόριος ευχαριστήθηκε από τα νέα και έπεισε τον Κάρολο να αναστείλει την εισβολή του για έναν χρόνο και τον Πρίγκιπα της Αχαΐας Γουλιέλμο να κάνει ανακωχή με τις βυζαντινές δυνάμεις του Μοριά.

[Nicol, Last, σλδ 55] But Michael VIII had to make haste to complete his arrengements to send legates to the council, now scheduled for May 1274, at which the union of the the churches would be effected. Pope Gregory was determined that his council should have every chance of success. He instructed Charles of Anjou to postpone for one year the fulfilment of the obligations he had undertaken at Viterbo, and to allow the legates from Constantinople safe passage through his dominions. William of Villehardouin was also instructed to observe a truce with the Byzantine forces in the Morea.

[…] Throughout the winter of 1273 to 1274 Michael, helped by John Bekkos, waged ceaseless propaganda for the cause of union with Rome. In January 1274 the Patriarch Joseph was confined to a monastery pending the outcome of the Pope’s council. The opposition was thus bereft of its leader.

Ο Μιχαήλ Παλαιολόγος, λοιπόν, επέλεξε τον Μέγα Λογοθέτη Γεώργιο Ακροπολίτη (τον γνωστό μας ιστορικό) ως αντιπρόσωπό του στη Σύνοδο της Λυών στον οποίο έδωσε, μεταξύ άλλων, γραπτή ομολογία αποδοχής του Καθολικού δόγματος (δική του και του γιου του Ανδρόνικου). Εκπρόσωποι του Ορθόδοξου Πατριαρχείου ήταν ο πρώην Πατριάρχης Γερμανός Γ΄ και ο επίσκοπος Θεοφάνης της Νικαίας. Η αποστολή έφυγε με πλοίο από την Κωνσταντινούπολη το οποίο κόντεψε να βουλιάξει λόγω τρικυμίας στο ακρωτήριο Μαλέας. Τελικά, στις 6 Ιουλίου 1274 στην Λυών η Ένωση των Εκκλησιών συμφωνήθηκε επίσημα. Ο Ακροπολίτης ορκίστηκε εκ μέρους του Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου υπακοή στην Ιερή Έδρα της Ρώμης και αποδοχή του Καθολικού Δόγματος. Η ειρωνεία της υπόθεσης ήταν το ότι ο Πάπας Γρηγόριος δήλωσε ικανοποιημένος που οι «Γραικοί» αποφάσισαν «με ελεύθερη βούληση» να «γυρίσουν» στο Καθολικό μαντρί. Η Ενωτική Σύνοδος της Λυών, εκτός από πνευματικός θρίαμβος του Πάπα Γρηγορίου Ι΄, ήταν ταυτόχρονα και διπλωματικός θρίαμβος του Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου, αλλά ήταν ένας διπλωματικός θρίαμβος για τον οποίο ο λαός του και η ίδια του η αδελφή Ευλογία δεν θα τον συγχωρούσαν ποτέ.

[Nicol, Last, 56-7] […] he [Michael] prevailed upon a few of the more moderate and favourable of the bishops to draft a statement of their own submission to the Pope. It was phrased in the most general terms, but reinforced by a detailed profession of faith signed by the Emperor himself and by his son and co-emperor Andronikos.

These documents were entrusted to the imperial legates who were to attend the Pope’s council, which was to be held at Lyons in the south of France. The Emperor’s personal representative was his Grand Logothete George Akropolites, an accomplished dimpomat, a scholar,and something of a theologian. The Orthodox Church was to be represented by the former Patriarch Germanos III and by Theophanes, Bishop of Nicaea. […] they run into a storm off Cape Malea. The ship carrying the cargo of treasures and icons which were to be presented to the Pope was lost. […] and on 6 July 1274 the reunion of the churches of Rome and Constantinople was formally celebrated. The documents from the Emperor and his bishops were read out in Latin translation. George Akropolites, in the name of the Emperor, swore and oath of loyalty to the See of Rome and of adherence to the Roman Creed; and at the end of the ceremony Pope Gregory X preached a sermon telling of his joy and thanksgiving that the Greeks had returned to the fold of their own free-will […] while the Union of Lyons was a spiritual triumph for Pope Gregory, it was a diplomatic triumph for Michael VIII.

Αφήνω για την επόμενη και τελευταία ανάρτηση της σειράς την τελευταία οκταετία της βασιλείας του Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου και το «κύκνειο άσμα» του.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Βυζαντινολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s