Τα ελληνικά πατρωνυμικά επιθήματα -ίδης και -άδης

Στην σημερινή ανάρτηση θα περιγράψω την ετυμολογία των ελληνικών πατρωνυμικών επιθημάτων -ίδης και -άδης.

Τα επιθήματα αυτά είναι ήδη πολύ συχνά στην Ιλιάδα.

Ο Αχιλλέας ως γιος του Πηλέα (Πηληϝ- > Πηλεύς) είναι Πηλείδης, Πηληϊάδης και Πηλείων. Ο τελευταίος τύπος *Πηληϝ-ίων > Πηλείων περιέχει το γνωστό επίθημα Hoffmann *-(i)h3onh2 που έχω περιγράψει σε παλαιότερη ανάρτηση (λ.χ. Παρμενίδης ~ Παρμενίων, Κρονίδης = Κρονίων).

Ο Αγαμέμνων και ο Μενέλαος ως γιοι του Ατρέα (Ἀτρηϝ- > Ἀτρεύς) είναι *Ἀτρηϝ-ίδαι > Ἀτρείδαι (ενικός Ἀτρείδης).

Ο Διομήδης ως γιος του Τῡδέα (Τῡδηϝ- > Τῡδεύς) είναι *Τῡδηϝ-ίδης > Τῡδείδης.

Ο Νέστωρ ως γιος του Νηλέα (Νηληϝ- > Νηλεύς) είναι Νηλείδης ~ Νηληϊάδης και το πατρωνυμικό Νεστορίδης χαρακτηρίζει τους γιους του Αντίλοχο και Πεισίστρατο.

Ο Έκτωρ ως γιος του Πριάμου είναι Πριαμίδης

Ο Οδυσσέας ως γιος του Λᾱέρτη είναι Λᾱερτιάδης

Οι διπλοί τύποι Πηλείδης ~ Πηληϊάδης και Νηλείδης ~ Νηληϊάδης δείχνουν την ισολειτουργικότητα των επθημάτων -ίδης και -(ι)άδης.

Αναλόγως, οι απογόνοι του Ηρακλή ήταν Ἡρακλεῖδαι, του Τυνδάρου Τυνδαρίδαι, ενώ οι κόρες του Μινύα ήταν Μινυάδες.

Τα πατρωνυμικά αυτά επιθήματα είναι διμορφηματικοί σχηματισμοί: -ίδ-ᾱς, -(ι)-άδ-ᾱς (το /ι/ στο δεύτερο είναι ένα τυπικό συζευκτικό *-i- του Caland, λ.χ. *h2nr-i-ant- > ἀνδριάς/(τὸν) ἀνδριάντα).

Κατά συνέπεια, η ετυμολογική τους διερεύνηση ανάγεται στην ετυμολογία των μορφημάτων -ιδ- και -αδ-.

Τα επιθήματα αυτά είναι γνωστά από τον σχηματισμό αθεματικών όρων όπως:

Ἀρκ-άδ– > Ἀρκάς (τὸν Ἀρκάδα)~ Ἀρκαδία (άραγε παράγωγο του ἀρκέω = «αμύνομαι, αποκρούω»; «αυτοί που απέκρουσαν τους Δωριείς ~ αυτοί που υπερασπίστηκαν τα εδάφη τους από τους Δωριείς»;)

μόνϝος > μόνος > μονϝ-άδ– > μονάς (τὴν μονάδα)

νέμω/νομός > νομ-άδ– > νομάς (τὸν νομάδα)

λέγω/(ἐπι-)λογή > λογ-άδ– > λογάς/λογάδες (= επίλεκτος/επίλεκτοι και, κατά συνέπεια, έξοχος/έξοχοι)

λείβω > λιβ-άδ– > λιβάς και λιβάδιον

*tri-, *kwetr.- > τρι-αδ-, τετρ-άδ– > τριάς, τετράς κλπ.

*men- > mn.-i-ad– > manyad- > manʲnʲad- > μαινάδ– > μαινάς/μαινάδες

*dhuH- > θύω > *dhuH-i-ad– > θῡιάδ– > θῡιάς/θῡιάδες

Ὄλυμπος > Ὀλυμπ-ι-άδ– > Ὀλυμπιάς (τὴν Ὀλυμπιάδα)

Ἑλικών > Ἑλικων-ι-άδ– > Ἑλικωνιάδες (Μοῦσαι)

*neh2w-yō > ναίω ~ νάω > Νᾱϝ-ι-άδ– > Ναϊάς/Ναϊάδες

ἀσπ-ίδ– > ἀσπίς/ἀσπίδες

ἔλπω > ἐλπ-ίδ– > ἐλπίς/έλπίδες

Πῑϝερίᾱ >Πῑερίᾱ > Πῑϝερ-ίδ– > Πῑερίδες (Μοῦσαι)

ἄρχων > θηλυκό ἀρχοντ-ίδ– > ἀρχοντίς

ὁ ἀρχηγέτης > θηλυκό ἀρχηγέτ-ιδ– > ἡ ἀρχηγέτις (λ.χ. οι ηγέτιδες δυνάμεις)

Αυτό που έκανε τα επιθήματα αυτά κατάλληλα για πατρωνυμικά είναι η συσχετιστική και υποκοριστική τους λειτουργία.

Η συσχετιστική τους λειτουργία φαίνεται στην τριάδα Ἑλικών > Ἑλικώνιες = Ἑλικωνίδες (στον Σοφοκλή) = Ἑλικωνιάδες (γι΄αυτό Κρόνιος = Κρονίδης)

Η υποκοριστική τους λειτουργία φαίνεται στα παραδείγματα:

*peh2w- «μικρός» > *peh2w-id– > πᾱϝιδ– > παῖς (τὸν παῖδα)

βοῦς > βοϝ-ίδ-ιον > βοΐδιον

*dhwor-eh2 > θύρα > θυρ-ίδ– > θυρίς (τὴν θυρίδα)

Το ίδιο ζεύγος μορφημάτων *-id- ~ *-ad- σχηματίζει τα γνωστά μας ρήματα σε *-id-yō > *-idzō > -izdō = -ίζω ~ -ίσδω  και *-ad-yō > *-adzō > -azdō = -άζω ~ -άσδω, λ.χ.:

*worwos > horwos > ὁρϝος > ὁρϝ-ίδ– > ὁρίζωΔωρίζω ~ Δωρίσδω κλπ.

Στο ζεύγος τριάδων ἔλπω > ἐλπ-ίδ– > έλπίς/ελπίδες > ἐλπ-ίδ-yω > ἐλπίζω και λείβω > λιβ-άδ– > λιβάς > λιβάζω, τα μορφήματα *-id- ~ *-ad- προστέθηκαν με μεταρηματική λειτουργία (deverbative, για τον σχηματισμό ενός ουσιαστικού από ρηματική ρίζα) και το μετονοματικό (denominative) ρηματικό επίθημα *-yō (λ.χ. *h1no-mn. > ὄνομα και *h1no-mn.- > ὀνομαίνω ~ PGmc *namnijaną) προστέθηκε στη συνέχεια για τον σχηματισμό νέου ρήματος. Ίσως αυτές οι τριάδες να είναι ενδεικτικές της διαδικασίας σχηματισμού των ρηματικών επιθημάτων -ίζω ~ -άζω.

δόξᾱ > δοξ-άδ– > δοξάζω (ίσως πίσω από το /a/ του μορφήματος *-ad- να κρύβεται το λαρυγγικό *h2 της θηλυκής κατάληξης *-eh2), εἰκάζω ~ εἰκάσδω κλπ.

Από αυτά που ξέρω μέχρι στιγμής, η μόνη άλλη ΙΕ γλώσσα όπου τα μορφήματα *-id- και *-ad- εμφανίζονται με εν μέρει επικαλυπτόμενες λειτουργίες είναι η Αλβανική. Ο Vladimir Orel γράφει ότι υπάρχουν και πιο σπάνιες απαντήσεις των μορφημάτων αυτών στον Ινδο-Άριο κλάδο και στην Λατινική, αλλά δυστυχώς δεν δίνει παραδείγματα.

Το γνωστό αρβανίτικο υποκοριστικό επίθημα σε -έζα (-ezë) προέρχεται από το ΙΕ διπλό μόρφημα *-ad-i(e)h2 > PAlb. *-adja (> *-edja > -edza > -ezë, με i-μετάλλαξη a..j > e..j του τύπου calix/calicem > qelq, amita > emtë και *en-dogwh-ei- > *endagwhja >*endeja > ndez). Το μόρφημα *-id- είναι πιο σπάνιο στην Αλβανική και ο Orel δίνει δύο παραδείγματα σε *-id-yos > *-idza-iz.

Γράφει ο Orel γι΄αυτά τα αλβανικά υποκοριστικά στο “A Concise Historical Grammar of the Albanian Language” (CHG):

eza

Σύμφωνα με τον Orel, λοιπόν, το μόρφημα *-ad- στην Αλβανική  έχει τόσο μεταρηματική λειτουργία (λ.χ. shqyej = «σπάω, κομματιάζω» > shqezë = «σβάρνα, βωλοκόπος») όσο και μετονοματική (λ.χ. thellë «βαθύς, σκοτεινός/σκούρος (σαν χρώμα)» > thëllëzë = «πέρδικα», vajë > vajzë = «κορίτσι»).

Το μόρφημα *-id-, όπως ήδη ανέφερα, είναι πιο σπάνιο στην Αλβανική. Ο Orel αναφέρει μόνο δύο παραδείγματα:

kurr > kurriz = «ράχη, σπονδυλική στήλη»

murrët = «σκούρος» > murriz = «ρείκι < ἐρείκιον ~ ἐρείκη»

Όσον αφορά την υποκοριστική λειτουργία αυτών των μορφημάτων στην Αλβανική και στο υπόστρωμα της Ανατολικής Βαλκανικής Ρωμανικής (πρόγονος Βλαχικής/Αρουμανικής και Ρουμανικής), ενδιαφέρον έχουν τα κοινά αλβανο-ρουμανικά υποκοριστικά ρουμ. coacăză= «κεφαλάκι» = αλβ. kokëzë (kokë + -zë) και ρουμ. pupăză = αλβ. pupëzë = «τσαλαπετεινός» (μάλλον εκ του λατινικού upupa = ἔποψ με προσθήκη του υποκοριστικού επιθήματος)

coacaza

Για την εξέλιξη dy>dz>z και στις δύο γλώσσες, παραθέτω το λατινικό radius > *radja > ρουμ. rază ~ αλβαν. rreze (αλλά βλαχικό (a)radzã ~ ιταλ. raggio).

Από τα αρβανίτικα τοπωνύμια του ελλαδικού χώρου που περιέχουν το επίθημα -zë αναφέρω τα Καλογρέζα, Βάρκιζα και Αμυγδαλέζα (~ αλβ. gur > Gurëz, dardhë > dardhëz).

Αφού, λοιπόν, τα μορφήματα *-id- ~ *-ad- υπήρχαν στην Αλβανική και στο υπόστρωμα της ΑΒΡ, σκέφτηκα πως έπρεπε να εμφανιστούν και στο Δακο-Θρακικό ανθρωπωνυμικό υλικό. Πράγματι, βρήκα τα ακόλουθα ανθρωπωνύμια.

Από τη μια, τα θηλυκά ονόματα Σκάρκεζα (άπαξ, Παρθικόπολις Σιντικής) και Τάταζα (5 απαντήσεις ανά την Θράκη: Τάταζα, Ταταζια, Ταταζιη) και, από την άλλη, τα αρσενικά όνομα Πηδίζας (Ηδωνίς, κοντά στη Δράμα), Βισίζης (Ηδωνίς, Αμφίπολις) και Καζίζης (Φάγρης, Πιερίς, κάτω από το Παγγαίο).

Skarkeza

Tataza

Kazizes

Μήπως το όνομα Καζίζης περιέχει την ρίζα *kog’h-eh2 = «γίδα» (κοινό σλαβικό koza και αλβανικό *kadza > kedh = «κατσίκι»);

Μήπως η Σκάρκεζα είναι «κοντούλα, μικροκαμωμένη» (< *skar-ka ~PAlb *skar-na > αλβ. herr);

Τα θρακικά αρσενικά επιθήματα σε -ίζας ~ -ίζης προφανώς ετυμολογούνται ως ΙΕ *-id-ieh2 > *-idjā > -idzā (λ.χ. σλαβικό *wodh-ieh2 > *wodjā > σερβ-κρ. vođa = «αρχηγός», δίπλα στο *wodh-eh2 > vojevoda). Τα θηλυκά -εζα ~ -αζ(ι)α από την άλλη είναι ετυμολούνται ως IE *-ad-ieh2 > *-adjā > -adzā ~ -edzā (λόγω i-μετάλλαξης προφανώς). Θυμίζω το θρακικό θεωνύμιο *swobhod-yos > Swabadya ~ Swabadzya (Σαβάδιος ~ Σαβάζιος).

Dyalos-Sabadios

Επίσης, υπάρχουν πολλά θρακικά ονόματα σε -ζις, αλλά εδώ δεν ξέρω κατά πόσο αυτά είναι βραχείς τύποι σύνθετων ονομάτων σε -ζενις ~ -γένης (λ.χ. Βρινκαζενις > Βρινκαζις, όπως συμβαίνει και με τα ελληνικά σύνθετα, λ.χ. Κλεομένης > Κλέομμις, Ἐχέμαχος > Ἐχέμμας/Ἔχεμος κλπ).

zis

Τέλος, βρήκα και μερικά θρακικά ονόματα σε -άδᾱς ~ -άδης, αλλά εδώ δεν ξέρω αν το επίθημα είναι γνήσιο θρακικό ή αν είναι το ελληνικό πατρωνυμικό δανεισμένο.

Παραδείγματα είναι ο Οδρύσης βασιλιάς Βηρισάδης και το όνομα Ῥηβάδᾱς από την Μεση(μ)βρία που περιέχει το θρακικό ανθρωπωνυμικό θέμα Ρηβ- ~ Ρᾱβ- (λ.χ. Ῥηβούλᾱς, Ῥηβούκενθος ~ Ῥᾱβόκενθος).

Rebadas

Advertisements

Leave a comment

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s