Η ΙΕ ρίζα *mei- «πράος, άκακος»: Ο Παντελής Ζερβός και ο Μειλίχιος Ζεύς

Το θέμα της σημερινής ανάρτησης είναι οι απόγονοι της ΙΕ ρίζας *mei- «πράος, άκακος». Το θέμα προέκυψε σαν απροσδόκητα ευχάριστη έκπληξη από τη συζήτηση που έχουμε τις τελευταίες ημέρες για τα ακαταλαβίστικα λόγια του αείμνηστου Παντελή Ζερβού στην ταινία «Η Κυρά μας η Μαμή».

Η συζήτηση ξεκίνησε όταν ο σχολιαστής Νίκος με ρώτησε αν καταλάβαινα τι λέει ο Ζερβός στα τελευταία τρία δευτερόλεπτα της παρακάτω σκηνής:

(Επειδή παρατήρησα ότι το βίντεο μερικές φορές κολλάει στην επανάληψη, αν θέλετε να το ξανακούσετε και τύχει να κολλήσει πατήστε  F5 για ανανέωση της σελίδας).

Παρόλου που δεν καταλάβαινα τα λόγια του Ζερβού, επειδή επαναλαμβάνεται συχνά ο όρος «μίρι» και το θέμα της συζήτησης είναι αν είναι καλός ο γιατρός, υποψιάστηκα ότι μπορεί να μιλάει Αρβανίτικα (mirë = «καλός»).

Χθες, ο σχολιαστής Ερεβεννός επιβεβαίωσε την υποψία μου και μας εξήγησε ότι ο Ζερβός λέει στα Αρβανίτικα λίγο πολύ (μεταφέρω τα λόγια του Ερεβεννού):

Γεια σου Σμερδαλέε και Νίκο,

Με τα λίγα αρβανίτικα που ξέρω ( Θεός σχωρέστους τους παππούδες μου) νομίζω πως μπορώ να βοηθήσω:
Ο χωρικός ,μόλις λέει ο Ζερβός ότι ο γιατρός είναι καλός για αγελάδες,ρωτάει : ε άι μιρ ; ( και αυτός (είναι) καλός) ;
Tην πρώτη λέξη που λέει ο Ζερβός δεν την καταλαβαίνω (αν και πρέπει να είναι ερωτηματική) ,συνεχίζει όμως λέγοντας : κουσουρί ε παρë καμ (τον έχω μακρινό ξάδελφο), μος γιε μιρ (το μος σημαινει δεν,μην αλλά κρίνοντας από το υφος του Ζερβού πρεπει να σημαινει κάτι σαν “πώς να μην ειναι καλός”)
Στην αρχή της ταινιάς, καπου στο 10:00 – 11:00 οι πρωταγωνιστές συστήνονται και καταλήγουν στο συμπέρασμα πως είναι μακρινα ξαδελφια.

Αν και νομίζω ότι το kushëri i parë πρέπει να σημαίνει «πρώτος ξάδελφος».

Λοιπόν, πριν περάσω στο κυρίως θέμα της ανάρτησης, θα περιγράψω ετυμολογικά τους όρους που ακούγουνται.

mirë = «καλός» (η απώτερη ΙΕ ετυμολογία του όρου θα εξηγηθεί παρακάτω, γιατί αυτός ο όρος μου έδωσε την ιδέα για την ανάρτηση).

kushëri = «ξάδελφος», εκ του λατινικού cōnsōbrīnus, όπως το αγγλικό cousin και το βλαχικό/αρουμανικό cusurin[u].

cōnsōbrīnus > *kusowríno > *kusoríno > *kushërínë > kushëri, με:

  1. απλοποίηση του μεσοφωνηνετικού -ns->-s-, όπως και στις ρωμανικές γλώσσες (λ.χ. īnsula > αλβ. ishull, το προαναφερθέν βλαχικό cusurinu και το λατ. mensa > βλαχ.  measã).
  2. απλοποίηση του μεσοφωνηεντικού -br->-vr->-wr->-r- όπως στα λατ. fabrika > farikë > αλβ. farkë και λατ. Februārius > Fëwruorjë > αλβ. Fror ~ Fruer (το ίδιο και στο βλαχικό cusurinu, ενώ το ρουμανικό urar δείχνει το ενδιάμεσο στάδιο –wr-)
  3. απώλεια του μετατονικού /n/ της τελευταίας συλλαβής (λ.χ. λατ. frēnum > frénu > αλβ. fre)

parë = «πρώτος» (< IE *porh3-wos ~ *pr.h3-wos > OCS prĭvŭ = «πρώτος»)

kam = «έχω» (< PAlb *kap-mi, ΙΕ αθεματικό ρήμα σε -mi -λ.χ. φημί, ἵστημι κλπ- της ρηματικής ρίζας *keh2p- «πιάνω» που έδωσε το ελληνικό κάπτω > χάφτω, το λατινικό capiō και το αγγλικό have = «έχω»)

mos = «μη, δεν» (< PAlb. *mētše < ΙΕ *mē-kwe > ελληνικό μήτε , με ē>ā>ο, όπως λ.χ. στο *plēta > plo και *kwe > tše > s(ë), όπως λ.χ. στο *penkwe > *pentše > pesë)

Παραθέτω, την ετυμολογική περιγραφή των παραπάνω όρων από το λεξικό του Vladimir Orel (AED). Κάντε κλικ πάνω στις εικόνες για να μεγεθυνθούν.

mos

mei

Και ερχόμαστε, επιτέλους, στην ΙΕ ρίζα *mei- «ήπιος, άκακος», από την οποία προέρχεται το αλβανικό επίθετο *mei-ros > mirë = «καλός» (με *ei>ī>i, όπως στο *g’heim- > χεῖμα, χειμών ~ PAlb *dzeimena > αλβ. (τοσκ) dimër).

Ο Orel εύκολα εντόπισε τους βαλτοσλαβικούς απογόνους της ΙΕ ρίζας *mei- «ήπιος, άκακος», αλλά του ξέφυγαν ορισμένοι διάσημοι ελληνικοί απόγονοι της ρίζας.

*mei-ros > PSlv/OCS mirŭ = «ειρήνη» και *mei-los > PSlv/OCS milŭ = «ευχάριστος, αγαπητός, συμπαθητικός» (*ei>ī>i και στον σλαβικό κλάδο, λ.χ. *g’heim- > χεῖμα, χειμών ~ Pslv/OCS zima)

Ο ρωσικός διαστημικός Μιρ σημαίνει «Ειρήνη», ενώ το σλαβικό θηλυκό όνομα L(j)udmila (Λουντμίλα) σημαίνει «αυτή που είναι αγαπητή (mila) στον κόσμο (ljudi)» (~ Δημοφίλη ~ Λαοφίλη).

Δύο δημοφιλή ονόματα που προέρχονται από την σλαβική «ειρήνη» είναι τα Mirko και Miroslav (~ Εἰρηνοκλῆς), ενώ ένα δημοφιλές σλαβικό όνομα που προέρχεται από το επίθετο milŭ είναι το Milan (milŭ = dragŭ > Milan = Dragan).

mir

Οι ελληνικοί απόγονοι της ΙΕ ρίζας *mei- «πράος, άκακος» που διέφυγαν από τον Orel είναι παράγωγα του πρωτοελληνικού επιθέτου *mei-los > *μειλός = «πράος, άκακος» (~ OCS milŭ), όπως:

μείλιχος = «πράος, ευγενικός»

μειλίχ-jω > μειλίσσω = «κατευνάζω, φέρομαι ευγενικά»

(τὰ) μείλια = «δώρα κατευνασμού»

μειλίχιος = «πράος, ευγενικός» (αλλά ως επίθετο του Διός «αυτός που κατευνάζεται με μείλια»)

μειλιχίᾱ = «πραότητα»

Η γραφή Μῑλίχιος στις αρχαϊκές αθηναϊκές αφιερωματικές επιγραφές και ο υποτιθέμενος αιολικός τύπος μέλλιχος (< *μίλλιχος) δείχνουν ότι, εκτός από το πρωτοελληνικό επίθετο *mei-los > *μειλός, πρέπει να υπήρχε και το μηδενόβαθμο παράγωγό του *mil-yos > *milʲlʲos > *μίλλος ~ *μῖλος.

Στην αρχαία Ελλάδα, ο Μειλίχιος Δίας συμβολιζόταν είτε με την μορφή όφεως είτε ως ανθρωπόμορφος καθισμένος σε θρόνο που δέχεται τα μείλια από τους αφιερωτές.

Meilichios

Το βιβλίο της Jennifer Larson “Ancient Greek Cults” (Routledge, 2008) έχει ως εξώφυλλο τον οφιόμορφο Μειλίχιο Δία.

Larson

Advertisements

4 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα, Σλαβικές γλώσσες

4 responses to “Η ΙΕ ρίζα *mei- «πράος, άκακος»: Ο Παντελής Ζερβός και ο Μειλίχιος Ζεύς

  1. Μιρ σλαβικά σημαίνει ως γνωστόν και ‘κόσμος’ εκτός από ‘ ειρήνη’.
    Είναι τυχαίο αυτό, ή η μία σημασία βγήκε από την άλλη;

  2. pu2keqiri

    Και να μη ξέχασουμε πως η ίδια ρίζα με s-mobile *(s)meih2 = χαμογελάω, είμαι ευπροσήγορος έδωσε το γνωστό μας smile, πολλά παράγωγα μέσω του λατινικού mirus (spira mirabilis, mirandus) όπως marvel, mirror, miracle αλλά και το ήδη ομηρικό μειδιῶ. “Archaic smile” (ἄχρι μειδιάματος) λοιπόν.

    • Δεν ξέρω κατά πόσο οι δύο ρίζες σχετίζονται. Μπορεί πάντως να σχετίζονται.

      Πάντως μαις και ανέφερες την ρίζα *(s)mei- «χαμογελάω», το s-mobile φαίνεται στο ομηρικό επίθετο της Αφροδίτης *φιλο-σμειδ-ής > φιλομμειδής (λ.χ. Πέλοπος νῆσος > Πελοπόσνησος > Πελοπόννησος και *m.g’h2-snigwh- > ἀγά-σνιφος > ἀγάννιφος).

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s