Η σλαβομακεδονική διάλεκτος Βοβοστίτσας-Δρενόβου #2: γλωσσολογικά

Μετά την πρώτη κατατοπιστική ανάρτηση στο θέμα, περνάω στο γλωσσολογικό μέρος. Αρχίζω εξηγώντας μερικές συντομογραφίες που θα χρησιμοποιήσω.

OCS = Old Church Slavonic = Εκκλησιαστική Παλαιοσλαβωνική

ΠΣΜ = Πρότυπος Σλαβομακεδονική (βασισμένη στις διαλέκτους της Πελαγονίας)

Βουλγ = Πρότυπος Βουλγαρική

PSlv = Πρωτοσλαβική γλώσσα (η Κοινή Γλώσσα των πρώιμων Σλάβων)

ΣρΚρ = Σερβο-Κροατική γλώσσα

ΙΒΔ = Ιδίωμα Βοβοστίτσας-Δρενόβου

PAlb = Πρωτοαλβανική γλώσσα (η πρώιμη Αλβανική πριν από την Τοσκο-Γκεγκική διαλεκτική διαίρεση)

Αλβ = Πρότυπος Αλβανική

Ο τονισμός

[σλδ 22, L’accent]

Ένας απαραβίαστος κανόνας του ιδιώματος είναι ο τονισμός στην παραλήγουσα. Όταν προστίθεται το επιθηματικό οριστικό άρθρο και το επίθημα δοτικής -mu, τότε αυτά στον τονισμό μετράνε ως λήγουσα. Κατά συνέπεια, η προσθήκη του οριστικού άρθρου και του επιθήματος της δοτικής μετατοπίζει τον τόνο, ώστε αυτός να πέφτει ανά πάσα στιγμή στην παραλήγουσα. Αυτό είχε συνέπειες στην διττή εξέλιξη του yat /ě/ και του έρρινου φωνήεντος /ę/ σε τονισμένη και άτονη θέση.

OCS člověkŭ = «άνθρωπος» > čóvek, αλλά έναρθρο čovjäko = «ο άνθρωπος» με τον τόνο στο /ä/ (το τονισμένο yat ακολουθεί γιακαβική εξέλιξη ě>ya>jä, το άτονο εκαβική ě>e).

ústa = στόμα» > έναθρο ustáta «το στόμα»

póle (< polje) = «κάμπος» > έναρθρο poléto «ο κάμπος»

kámen «πέτρα» > έναθρο kaméno «η πέτρα»

Góspo (< Gospot < Gospodĭ) = «Κύριος» > έναρθρη δοτική Gosputómu = «στον Κύριο»

accent

Α. ΦΩΝΟΛΟΓΙΑ

Τα yers

[σλδ 26-7, 32-3, 51]

Η διάλεκτος Βοβοστίτσας-Δρενόβου συμπεριφέρθηκε, όπως και οι λοιπές σλαβομακεδονικές διάλεκτοι (στον Mazon «δυτικές βουλγαρικές διάλεκτοι»/”bulgare occidental”, σλδ 26) σε αυτό το θέμα. Τα yers χάθηκαν σε ασθενή θέση και σε ισχυρή θέση φωνηεντοποιήθηκαν σε  ъ/ŭ > o και ь/ĭ > e. Ένα yer βρίσκεται σε ισχυρή θέση όταν βρίσκεται πριν από ένα άλλο yer. Στις άλλες περιπτώσεις βρίσκεται σε ασθενή θέση.

yers

OCS dĭ «ημέρα» > den (ΠΣΜ & Βουλγ den, αλλά ΣρΚρ dan)

OCS jedĭ «ένας» > eden (ΠΣΜ eden, αλλά ΣρΚρ jedan)

OCS starĭcĭ «γέρος/γέρων» > starec (ΠΣΜ & Βουλγ starec, ΣρΚρ starac)

OCS sŭ «όνειρο» > son (ΠΣΜ son, Βουλγ sən, ΣρΚρ san)

OCS kŭm «προς, από δίπλα» > kom (ΠΣΜ kon, Βουλγ kəm, ΣρΚρ kod)

Ο Mazon παραθέτει την στερεότυπη ευχή kom Boga = «με τον θεό από δίπλα, ο θεός μαζί σου»

OCS rŭžĭ «σίκαλη» > roš (ΠΣΜ ərž = /ərš/, Βουλγ rəž = /rəš/, ΣρΚρ raž)

Όταν ένα ασθενές yer γειτνιάζει με ένηχο l,r,m,n τότε, μετά την απώλεια του yer, το ένηχο μετατρέπεται σε δευτερογενές συλλαβικό ένηχο /l./,/r./,/m./,/n./, το οποίο αναπτύσσει ένα χαρακτηριστικό αναπτυκτικό φωνήεν σε κάθε σλαβική γλώσσα. Στο ιδίωμα Βοβοστίτσας-Δρενόβου το αναπτυκτικό φωνήεν είναι ΠΑΝΤΟΤΕ /a/.

OCS v = «λύκος» > vl.k > vk (ΠΣΜ volk, Βουλγ vəlk, ΣρΚρ vuk)

OCS p = «γεμάτος» > pl.n > pn (ΠΣΜ poln, Βουλγ pəlen, ΣρΚρ pun)

OCS vna = «μαλλί» > vl.na > vna (ΠΣΜ volna, Βουλγ. vəlna, ΣρΚρ vuna)

OCS sed/os = «επτά/οκτώ» > sedm./osm. > sedam/osam (ΠΣΜ sedum/osum, Βουλγ sedem/osem, ΣρΚρ sedam/osam)

OCS og = «φωτιά» > ogn. > ogan (ΠΣΜ ogan, Βουλγ ogən, ΣρΚρ oganʲ)

OCS dob = «καλός, αγαθός» > dobr. > dobar (ΠΣΜ & ΣρΚρ dobar, Βουλγ dobər)

OCS vět = «άνεμος» > vyatr. > vjätar (ΠΣΜ veter, Βουλγ vyatər & Σρβ vetar)

Πέτρος > OCS Pet > Petr. > Petar (ΠΣΜ & ΣρΚρ Petar, Βουλγ Petər)

OCS sdĭce = «καρδιά» > sr.ce > sarce (ΠΣΜ & ΣρΚρ sr.ce, Βουλγ sərce)

OCS snĭce = «ήλιος» > sl.nce > sce (ΠΣΜ sonce, Βουλγ snce, ΣρΚρ sunce)

OCS Gkŭ = «ἑλληνίζων/εθνοτικός Ῥωμαῖος, ελληνόφωνος» > Gr.k > Gark (ΠΣΜ & ΣρΚρ Gr.k, Βουγλ Gərk, σήμερα «Έλληνας»)

OCS Sbŭ/Sbinŭ = «Σέρβος» > Sr.b/Sr.bin > Sarp/Sarbin (ΠΣΜ & ΣρΚρ Sr.b/Sr.bin, Βουλγ Sərb/Sərbin)

Ενδιαφέρον έχει η μετάθεση b..ł > ł..b στον όρο OCS (j)abko = «μήλο» >  (ja)bl.ka > *bka > *łabka > łapka που συνδέει  ως λεξιλογικό ισόγλωσσο το ιδίωμα Βοβοστίτσας-Δρενόβου με αυτό της Καστοριάς (lapka). Το «μήλο» στην ΠΣΜ είναι jabolko/jabolka, στην Βουλγαρική jábəlka και στην ΣρΚρ jabuko/jabuka.

Gark-Sarp

Γι΄αυτό το λόγο, όπως εξήγησα στην προηγούμενη ανάρτηση, ο Mazon πιστεύει πως το ενδωνύμιο Bgari/Bgari που χρησιμοποιούν οι ομιλητές του ιδιώματος δεν είναι το «γνήσιο» επιχωρικό, το οποίο θα έπρεπε να ήταν OCS Bgari > Bl.gari > *Bgari.

Ένας αρχαϊσμός του ιδιώματος ως προς την ΠΣΜ είναι η διατήρηση του /č/, όπως και στην Βουλγαρική, στο αρκτικό čr.- που περιέχει δευτερογενές συλλαβικό ένηχο /r./. Στην ΠΣΜ, όπως και στην Σερβική, σε αυτή τη θέση συνέβη η τροπή č>c.

OCS črŭnŭ (< črĭnŭ) «μαύρος» > čr.n > čarn (ΠΣΜ & ΣρΚρ cr.n, Βουλγ čeren)

OCS črŭvenŭ (< črĭvenŭ) «κόκκινος» > čr.ven > čarven (ΠΣΜ & ΣρΚρ cr.ven, Βουλγ červen)

Το αρσενικό οριστικό επιθηματικό/επιτασσόμενο άρθρο ακολούθησε την εξέλιξη *-ŭ-tŭ > –ot > –o (ΠΣΜ -ot, Βουλγ –ət)

λ.χ. vlĭkŭ = «ο λύκος» > vałkot > vałko (ΠΣΜ volkot, Βουλγ vəlkət)

Η απώλεια του τελικού /t/ στο αρσενικό οριστικό άρθρο -ot >-o ανήκει σε μια γενικότερη τάση του ιδιώματος για αποβολή του τελικού -t, που εμφανίζεται και στις δεκάδες που έχουν ως δεύτερο συνθετικό το OCS desętĭ > deset = «δέκα», λ.χ. sedamdese/osamdese = «εβδομήντα/ογδόντα» (χωρίς το τελικό /-t/).

yers2

Η απώλεια του τελικού /t/ στο αρσενικό οριστικό άρθρο -ot > -o συνέβη και στις γειτονικές διαλέκτους της Καστοριάς/Kostur και της Φλώρινας/Lerin.

Το αόριστο άρθρο σχηματίζεται με το προτασσόμενο επίθετο «ένας, μία, ένα» (eden, *edna > ena, *edno > eno) όπως και στην Ελληνική (λ.χ. eden čóvek = «ένας άνθρωπος», αλλά čovjäko = «ο άνθρωπος»)

[σλδ 73,27]

article

Ένα παραμύθι (σλδ 310, κάτω) αρχίζει με τα λόγια:

Pobeňaʲe enaš eden vałk, ena lisica i eno mare (< magare),

Μια φορά κι έναν καιρό, ήταν ένας λύκος, μία αλεπού και ένα γαϊδούρι,

eden-ena-eno

Το Yat

Όπως έχω ήδη αναφέρει, η μοίρα του παλαιοσλαβωνικού yat (ě) στο ΙΒΔ εξαρτάται από το αν είναι τονισμένο ή άτονο: στο τονισμένο yat συνέβη γιακαβική τροπή ě>ya>jä, ενώ στο άτονο εκαβική ě>e. Αν θυμηθείτε ότι ο τόνος είναι πάντοτε στην παραλήγουσα, μπορείτε άνετα να προβλέψετε την εναλλαγή ě> ~ e.

Η τελική δίφθογγος // στο αλβανικό αλφάβητο αποδίδεται ως //. Η τροπή ya> συνέβη και στο γνήσιο σλαβικό /ya/, αλλά και στο /ya/ των ελληνικών δανείων. Επομένως, η εξέλιξη ě>ya>jä είναι βέβαιη.

Η τονοεξαρτημένη εναλλαγή ~ e θυμίζει ένα ανάλογο φαινόμενο της Βουλγαρικής (λ.χ. vtər = «άνεμος», αλλά vetrovít = «ἠνεμόεις».

OCS vrě «χρόνος» > vrme, αλλά έναρθρο vremjäto

OCS rěka «ποτάμι» > rka, αλλά έναρθρο rekáta

OCS mlěko «γάλα» > mlko, αλλά ἐναρθρο mlekóto

OCS člově = «άνθρωπος» > čóvek, αλλά έναρθρο čovko

ΟCS xlě, město, nevěsta, větrŭ, dě > lp, msto, nevsta, vtar, dl

ΙΕ *h3yebh- «γαμάω» (λ.χ. ελληνικό οἴφω) > PSlv jěbati > ΙΒΔ ba

IE *h1ed- «τρώω» (λ.χ. ελληνικό ἔδω) > PSlv (j)ěd-/(j)ěsti > OCS jasti > ΙΒΔ m

Αν πάρουμε το παλαιοσλαβωνικό επίθετο:

golěmŭ, golěma, golěmo = «μεγάλος, μεγάλη, μεγάλο»

αυτό δίνει στο ΙΒΔ την τριάδα:

gólem, golma, golmo

με έναρθρους τύπους:

golmo, golemáta, golemóto

ja1

ja2

Πλέον, διαθέτουμε τις απαραίτητες γνώσεις για να καταλάβουμε γιατί ο Δημήτριος Τσάντσωφ μιλάει για τις «Μοιρολογίστρες» «Ῥετσνιτσεάτε» ~ βουλγ. Narečnice.

Η σλαβική κατάληξη πληθυντικού σε -e των θηλυκών πρωτόκλιτων (λ.χ. žena «γυναίκα» ~ žene «γυναίκες») περιέχει ένα παλαιοσλαβωνικό και πρωτοσλαβικό yat // που, με τη σειρά του, ανάγεται στην ΙΕ κατάληξη *-ai (< *-eh2i, λ.χ. ἡ χώρ ~ αἱ χώραι). Επομένως, φυσιολογικότατα για το ΙΒΔ βρίσκουμε:

Rečníce «Μοιρολογίστρες» > έναρθρος τύπος Rečnicte «οι Μοιρολογίστρες»

Παραδείγματα από την τροπή του «γνήσιου» σλαβικού ya>jä είναι τα παρακάτω:

Drenovjane > Drenovne

OCS agnę > gnę > gne

OCS prijatelĭ > pritel

Παραδείγματα ya>jä από τα ελληνικά δάνεια είναι τα παρακάτω:

χιλιάδα > χilyádha > ildha (dh = /δ/)

διάβολος > dhvol > dhvoł

ἁγιασμός > nazmo > nazmo

(να) ἀρραβωνιάσω > (da) runsa > (da) runsa

Ένας γενικός κανόνας είναι πως τα ελληνικά ρήματα εισέρχονται στις βαλκανικές γλώσσες με τον τύπο της υποτακτικής (που κατέληξε να έχει το ρόλο περιφραστικού απαρεμφάτου στην μεσαιωνική Ελληνική).

Eλληνική υποτακτική σε θέση απαρέμφατου: θέλω να φάω

ΠΣΜ υποτακτική σε θέση απαρεμφάτου: sakam da jadam

Βουλγαρική υποτακτική σε θέση απαρεμφάτου: iskam da jam

κατά συνέπεια:

λείπω > να λείψω > Σερβ. lipsati, Ρουμανικό lipsi κλπ

Ο κανόνας του δανεισμού των υποτακτικών τύπων επιβεβαιώνεται περίτρανα από το ΙΒΔ.

αδικώ > να αδικήσω > (da) adhik’ísa

διδάσκω > να διδάξω > (da) dhidháksa

δοκιμάζω > να δοκιμάσω > (da) dhok’imása

απαντώ > να απαντήσω > (da) apandísa

ασκητεύω > να ασκητέψω > (da) ašk’etépca (με τυπική για το ιδίωμα τροπή ps>pc)

ypotaktiki

Τα έρρινα φωνήεντα

Ένα άλλο ενδιαφέρον στοιχείο του ΙΒΔ είναι η πολυτυπία που χαρακτηρίζει την μοίρα των παλαιοσλαβωνικών έρρινων φωνηέντων ę, ǫ.

Στην ΠΣΜ η μοίρα αυτών των φωνηέντων ήταν ę>e και ǫ>a, με εξαίρεση τις περιπτώσεις όπου συνέβη «σύγχυση των ερρίνων» (ę>ǫ>a μετά από j,c,č,š,ž). Η «σύγχυση» αυτή (mixing/confusion of the nasals) απαντά ήδη στην Δυτική ποικίλία της OCS (γραπτά από την Σχολή της Οχρίδος).

Παραδείγματα κανονικής νοτιοσλαβικής τροπής:

ę>e

OCS pę = «πέντε» > ΠΣΜ, ΣρΚρ και Βουλγ pet

OCS govędo = «πρόβασις (βοοειδών), το βιος σε γελάδια» > ΠΣΜ, ΣρΚρ και Βουλγ govedo

OCS čędo = «παιδί» > ΠΣΜ, ΣρΚρ και Βουλγ čedo

OCS zę = «γαμπρός» (son-in-law) > ΠΣΜ, ΣρΚρ και Βουλγ zet

OCS imę «όνομα», vrěmę  «χρόνος» > ΠΣΜ και Βουλγ έναρθρα imeto, vremeto

ǫ>a

OCS dǫ = «βελανίδι» > ΠΣΜ dab, ΣρΚρ dub, Βουλγ dəb

OCS zǫ = «δόντι» > ΠΣΜ zab, ΣρΚρ zub, Βουλγ zəb

OCS rǫka = «χέρι» > ΠΣΜ raka, ΣρΚρ ruka, Βουλγ rəka

OCS paǫ = «αράχνη» > ΠΣΜ & Βουλγ pajak, ΣρΚρ pauk

Παραδείγματα «έρρινης σύγχυσης» ę>ǫ>a των διαλέκτων Πελαγονίας και Οχρίδας:

OCS zykŭ = «γλώσσα» > zykŭ > ΠΣΜ jazik, αλλά Βουλγ ezik και ΣρΚρ jezik

OCS za ~ zakŭ = «λαγός» > zakŭ > ΠΣΜ zajak, αλλά Βουλγ zaek και ΣρΚρ zajec

Έχοντας κατά νου τις παραπάνω νοτιοσλαβικές φωνολογικές εξελίξεις ας δούμε πως εξελίχθηκαν τα παλαιοσλαβωνικά έρρινα φωνήεντα στο ΙΒΔ.

Το ΙΒΔ ανήκει στις λεγόμενες «νησίδες» που διατήρησαν την έρρινη προφορά (οι περιοχές 7,8,9 = ζώνη ΒΑ της Θεσσαλονίκης, Φλώρινα [είναι όντως νησίδα η Φλώρινα; Δεν το έχω επιβεβαιώσει], Κορυτσά, Καστοριά σε αυτόν τον διαλεκτικό χάρτη). Η κατάσταση περιπλέκεται ακόμα περισσότερο από μια τονοεξαρτημένη εναλλαγή ę> jän/m ~ n/m που θυμίζει την ανάλογη που περιέγραψα για το yat.

Παραδείγματα:

OCS čędo > ΙΒΔ čndo, αλλά έναρθρο čndóto και όχι čedo/čedoto

OCS zę > ΙΒΔ znt, αλλά πληθυντικός zntóvi και όχι zet/zetovi

OCS gręda «δοκός» > ΙΒΔ grnda, αλλά έναρθρο grndáta

OCS govędo > ΙΒΔ govndo, αλλά έναρθρο govndóto

OCS paǫkŭ = «αράχνη» > λόγω σύγχυσης ερρίνων *paękŭ > ΙΒΔ pank

OCS jarębica = «πέρδικα» > ΙΒΔ jarmbica > jerãmbica ~ g’erãmbica (λόγω μετάθεσης a..e > e..a)

OCS lędina «ακαλλιέργητη γη» > ΙΒΔ lndína (περιέργως, η Λιαντίνα Λακωνίας που έβγαλε τον Δημήτρη Λιαντίνη, δείχνει «ια» που θυμίζει την τονισμένη εκδοχή /n/ του ΙΒΔ)

OCS svętŭ = «άγιος» > ΙΒΔ sfnt ~ sfet ~ sfiti (ενίοτε με κανονικό /sv/)

Σε πολλά παραδείγματα, εν τέλει συνέβη απερρινοποίηση του συμπλέγματος /n/>//:

OCS vrěmę, imę, magarę > ΙΒΔ vrjäme, ime, mare, αλλά έναρθρα vremto, imto, marto και όχι vremeto, imeto, magareto

Αντίστοιχα, *kózlę = «κατσικάκι» > ΙΒΔ kóžle, αλλά έναρθρο kožlto = «το κατσικάκι» (το /lj/ του έναρθρου τύπου ευθύνεται για την ουράνωση zlj>žlj που εν τέλει μεταφέρθηκε και στον άναρθρο τύπο)

OCS pętĭ > ΙΒΔ pt και όχι pet

OCS męso = «κρέας» > ΙΒΔ mso και όχι meso

OCS językŭ = «γλώσσα» > ΙΒΔ zik (στην Καστοριά nzik)

Παραδείγματα έρρινης διατήρησης του /ǫ/ είναι:

OCS dǫbŭ > ΙΒΔ dãmp = «βελανίδι»

OCS glǫbοkŭ > ΙΒΔ głãmbok = «βαθύς»

OCS mǫdrŭ =«σοφός» (< ΙΕ *mon-dhh1-, ομόρριζο του μανθάνω) > ΙΒΔ mãndar

OCS sǫd- «δικάζω» > ΙΒΔ sãnt = «δικαστήριο», sãndi/sãndač = «δικαστής»

[σλδ 28,31]

nasals1

nasals2

Από την άλλη, υπάρχουν αρκετά παραδείγματα που δείχνουν απερρινοποίηση ǫ>ãn> a, όπως και στην ΠΣΜ:

OCS rǫka = «χέρι» > ΙΒΔ raka

OCS pǫ = «δρόμος, μονοπάτι» > ΙΒΔ pat

PSlv kǫtʲa = «σπίτι, καλύβα» (OCS kǫšta) > ΙΒΔ kašča (η ΠΣΜ σε αυτήν την λέξη, kukʲa ,έχει σερβικό /u/ όπως και στην «χήνα» guska)

OCS ǫglĭ = «κάρβουνο» > ΙΒΔ vaglen (ΠΣΜ jaglen, Βουλγ glišta)

Προσέξτε ότι στην λέξη vaglen =«κάρβουνο» το προθετικό σύμφωνο πριν από αρκτικό a/o στο ΙΒΔ είναι /v/, όπως και ανατολικά από τον Αξιό. Αντίθετα, οι σλαβομακεδονικές διάλεκτοι της Πελαγονίας έχουν ως προθετικό σύμφωνο το /j/. Αυτή η παρατήρηση έχει σημασία, γιατί το μεσαιωνικό σλαβικό όνομα του Αυλώνος Vavlona/Vavlonski και ο σλαβικός χειρισμός του υδρωνυμίου Ἀῷος/Αὖος (Avos > Vavosa > Vovusa > Βοβούσα) συμφωνούν με το ΙΒΔ vaglen.

[σλδ 29]

vaglen

Η μοίρα των πρωτοσλαβικών tʲ/ktĭ/kti και dʲ

Για το σλαβομακεδονικό μωσαϊκό που προέκυψε σε αυτό το θέμα έχω αφιερώσει μια παλαιότερη ανάρτηση.

Το ιδίωμα Βοβοστίτσας-Δρενόβου (ΙΒΔ) ακολουθεί την Παλαιοσλαβωνική εξέλιξη, όπως και η Βουλγαρική, δείχνοντας δισυμφωνικά συμπλέγματα αντί για τα ουρανωμένα kʲ = k’, gʲ = g’ της ΠΣΜ (τυπικά των διαλέκτων της Πελαγονίας).

Η τυπική τροπή είναι:

(k)tʲ > št > šč

dʲ > žd > ždž

Θυμίζω συνοπτικά:

PSlv *noktĭ = «νύχτα» > OCS noštĭ ~ Βουλγ nošt, αλλά ΠΣΜ no

PSlv *meu = «ανάμεσα, μεταξύ» > OCS meždu = Βουλγ meždu, αλλά ΠΣΜ meu

Το ΙΒΔ έχει nošč και meždžu αντίστοιχα, και το αλβανικό δάνειο bisht = «ουρά» > ΙΒΔ bišč δείχνει την τροπή št>šč.

*ga «παντελόνια» > ΙΒΔ gašče

*owoo = «φρούτο» (ΙΕ ουδέτερο σε *-iom) > ΙΒΔ ovošč

[σλδ 45,50-51]

nosc

[και σλδ 395 για το αλβανικό δάνειο bisht > bišč]

bisht

Απηχηροποιήσεις

Όταν κάποιος μελετάει τις σλαβομακεδονικές διαλέκτους πρέπει να έχει κατά νου δύο είδη απηχηροποιήσεων.

ΠΡΟΧΩΡΗΤΙΚΕΣ ΑΠΗΧΗΡΟΠΟΙΗΣΕΙΣ στα συμπλέγματα sv, xv και pv

Οι προχωρητικές απηχηροποιήσεις sv>sf, xv>xf>f και pv>pf>f είναι λίγο πολύ ιδιαίτερο χαρακτηριστικό των Σλαβομακεδονικών Διαλέκτων. Στην Μακεδονία του Βαρδάρη το φαινόμενο τείνει να χαθεί στις αστικές κοινωνιολέκτους, λόγω μακρόχρονης επίδρασης της Σερβο-Κροατικής (κατά την γιουγκοσλαβική περίοδο). Γράφει ο Victor Friedman για το θέμα (σλδ 256-7 από το “The Slavonic Languages”):

xv-sv

Ο André Mazon γράφει για το ιδίωμα Βοβοστίτσας-Δρενόβου:

[σλδ 25, 154, 156]

sf-mazon

sv>sf : Svęti = «(ο) Άγιος» > Sfiti Dionisija/Kostandin = «Άγιος Διονύσιος/Κωνσταντίνος»

pv>pf>f: kupovati > kufjäše και, στην σελίδα που θα παραθέσω παρακάτω, *kupva > kufa

xv>xf>f: εκτός από το xvati > fati του Friedman, ο Mazon αναφέρει το *tuxva > tufa (OCS potuxnǫti, utǫxnǫti).

[σλδ 47,50]

pv-xv

ΤΕΛΙΚΗ ΑΠΗΧΗΡΟΠΟΙΗΣΗ

Αυτό είναι γενικότερο χαρακτηριστικό του πάλαι βουλγαρικού συνεχούς (“domaine bulgare”) και απαντά και σε άλλες σλαβικές γλώσσες (αλλά όχι στη Στοκαβική ΣρΚρ και στην Ουκρανική).

Τα ηχηρά σύμφωνα b,d,g,v,z/ž κλπ σε τελική θέση προφέρονται p,t,k,f,s/š.

Αναφέρω μερικά παραδείγματα από όρους που έχω ήδη αναφέρει:

Bog > Bok (αλλά κανονικά kom Boga, Bože κλπ), xljäb > ljäp , grad > grat (λ.χ. Βelgrat > Berat)

-ov, -av, -liv > -of, -af, -lif και ΠΣΜ *Vlaxŭ > Vlavŭ > Vlav = /Vlaf/ = «Βλάχος»

*rŭžĭ = «σίκαλη» > ΙΒΔ rož > roš

Vlav

Σχετικά με τη λέξη «Βλάχος» στην ΠΣΜ που γράφεται Vlav, αλλά προφέρεται /Vlaf/, παραθέτω το παρακάτω βιντεάκι. O βλαχικής καταγωγής Βούλγαρος Κράσιμιρ Καρακατσάνωφ προσπαθεί να πείσει τον Μακεντόνετς (με μητέρα από την Βουλγαρία) Σλάφκο Μαγγόφσκι ότι οι Μακεντόντσι είναι Βούλγαροι και ο Μακεντόνετς του απαντά «μιλάς [για διηνεκές Βουλγαρικό έθνος] και εσύ που είσαι Βλάχος από το Ρούσε

[2:13] Αν ακούσετε καλά, αυτός λέει Vlaf και οι υπότιτλοι (κωμικό FX των Βουλγάρων για να την πουν στους Μακεντόντσι που πιστεύουν ότι μιλάνε μια τελείως διαφορετική γλώσσα) από κάτω γράφουν Vlaχ.

Λοιπόν, κλείνω εδώ την ανάρτηση και τα υπόλοιπα γλωσσολογικά θα τα παραθέσω στην επόμενη ανάρτηση, γιατί σε λίγο θ΄αρχίσω να βλέπω yat και yers στον ύπνο μου! 🙂

Advertisements

3 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Σλαβικές γλώσσες

3 responses to “Η σλαβομακεδονική διάλεκτος Βοβοστίτσας-Δρενόβου #2: γλωσσολογικά

  1. Χρήστος

    Αυτό το άρθρο εκτός από την διάλεκτο αυτή μπορεί να διαβαστεί και ως μια παρουσίαση της φωνολογίας των τριών νότιων γλωσσών βουλγαρικής, σλαβομακεδονικής και σερβικής. Διαβάζοντάς το έτσι λοιπόν βρήκα ορισμένες εξαιρέσεις από τις κανονικές τροπές που ζητούν ερμηνεία.

    1) Βουλγαρική: Τα τελικά συμπλέγματα με έρρινα και υγρά διασπώνται με -ə- και όχι με -e- όπως στα pəlen, sedem, osem (δηλαδή αντί για τα αναμενόμενα pələn, sedəm, osəm). Άρα τι είναι αυτά τα e? Μήπως είναι από σλαβομακεδονικές διαλέκτους. Εκεί αναφέρει ότι χρησιμοποιούν και a και e και άλλα αντί για το κανονικό -o- της σλαβομακεδονικής.

    2) Βουλγ: jedĭnŭ > edin αντί για eden αφού το κανονικό είναι ĭ>e για το δυνατό jer. Τελε’ιως ανεξήγητο.

    3)Σλαβομακεδονική: slŭnĭce > sonce αντί για το κανονικό solnce. Υπάρχει απαγόρευση σε σύμπλεγμα 3 συμφώνων και χάνεται το -l- ή είναι επίδραση της σερβικής η οποία χάνει το l?

    4) Βουλγ: το κόκκινο čeren και το μαύρο červen αντί για τα αναμενόμενα
    čərən και čərven. Αφού το κανονικό για την βουλγ. είναι ŭ/ĭ + r > ər/rə ανάλογα αν ακολουθούν ένα ή δύο σύμφωνα.

    5) Υπάρχει νόμος στην βουλγ. και σλαβομακ. ότι χάνονται τα οδοντικά πριν τα c,z,s? Δεν βρήκα κάτι όσο κι αν έψαξα.
    Πχ καρδιά. Β:sərce, ΣΜ:srce ενώ Σ:srdce

    • Καλώς τον Χρηστάρα!

      Τώρα στα γρήγορα μπορώ να σου απαντήσω μόνο στο στα (2) και (3).

      2) Το πρωτοσλαβικό «ένα» απαντά με δύο τύπους: *edinŭ και *edĭnŭ. Το βουλγαρικό edin προφανώς προέρχεται από το πρώτο (ο πιο συχνός τύπος στην OCS) ενώ το σλαβομακεδονικό και το σερβικό από το δεύτερο (eden,jedan).

      3) Οι Sussex-Cubberley δίνουν το vuk ως διαλεκτικό τύπο των βορειότερων σλαβομακεδονικών διαλέκτων (παρόμοια φωνολογία με την σερβική) και δίνουν τον τύπο vək = «λύκος» (με schwa και χωρίς /l/) ως διαλεκτικό τύπο των κεντροδυτικών (WC = West-Central) διαλέκτων που βρίσκονται ανάμεσα στις βόρειες και στις νοτιοδυτικές. Αυτές ανατολικά του Αξιού έχουν vəlk, όπως και οι βουλγαρικές διάλεκτοι.

      Ο Stoyko Stoykov περιγράφει την διάλεκτο της Φλώρινας (Lerinski govor) ως υβριδική όπου συνυπάρχουν οι τύποι vəlk (νότιες διάλεκτοι φλώρινας) ~ vək (βόρειες):

      2. Същото се отнася и за застъпниците на съчетание лъ, ъл: в северния дял гласна ъ — бъ̀а (бълха), вък, гъ̀та, жъ̀то, мъ̀чи, съ̀за, a в южния дял има съчетание ъл — вълк, въ̀лна, гъ̀лтаме.

    • Για το (5) βλέπω ότι η απώλεια του d συνέβη και στη Σερβο-Κροατική (srce) και στη Σλοβενική (srce).

      Αν θα έπρεπε να το εξηγήσω με αυτά που ξέρω θα υπέθετα αφομοιωτική απηχηροποίηση του d>t και απλοποίηση του διπλού tt>t: *dc = dts > tts > ts = c.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s