Το επίθετο ρέχαβος

Το θέμα της σημερινής ανάρτησης προέκυψε από μια μικρή τοπωνυμική παρατήρηση της προηγούμενης ανάρτησης, στην οποία παρέθεσα την περιγραφή του Θεοφύλακτου του Σιμοκάττη (ΙΙ.15-16) για την αβαρική εκπόρθηση της Ἀππιάρειας (Ἀππιάρεια/Appiāria, οι κάτοικοι Appiārēnsēs), ενός παραδουνάβιου φρουρίου τα ερείπια του οποίου βρίσκονται 7 χιλιόμετρα από το σημερινό βουλγαρικό Ryahovo.

Appiaria

Συνέχισα να γράφω την προηγούμενη ανάρτηση βάζοντας στην άκρη το βουλγαρικό τοπωνύμιο Ryaχovo για γλωσσολογική ανάλυση. Το τοπωνύμιο προφανώς είναι ο γιακαβικός τύπος του παλαιοσλαβωνικού Rěχovo, του οποίου ο εκαβικός απόγονος είναι Reχovo. Πράγματι, στην σημερινή νότια Αλβανία (πάλαι ποτέ βουλγαρική Κουτμιτσεβίτσα) υπάρχουν τα τοπωνύμια Rehovë και Rehovicë. Επομένως, βρίσκουμε τα ζεύγη:

γιακαβικά (ě>ya): Ryahovo, Ryaχovcite (= «οι Ριαχοβίτες» με το τυπικό βουλγαρικό επιθηματικό/επιτασσόμενο οριστικό άρθρο, όπως στο τοπωνύμιο Kumanite = «οι Κουμάνοι»)

εκαβικά (ě>e): Reχovo, Reχovica

όπως OCS mlěko > mlyako ~ mleko και OCS orěχŭ > Oryaχovo ~ Oreχovo

Όπως προέκυψε από την συζήτηση που ξεκίνησε στα σχόλια της ανάρτησης ο Δημήτρης, το πρώτο πράγμα που πρέπει να αναφερθεί στη συζήτηση γι΄αυτά τα τοπωνύμια είναι η πιθανότητα αυτά να είναι «Αράχωβες/Καρυδότοποι» που απλώς έχασαν το αρκτικό /o-/ (Orěχovo > Rěχovo, orěχŭ = «καρύδι») στο στόμα των μη σλαβόφωνων στομάτων.Η πιθανότητα αυτή είναι μεγάλη στα τοπωνύμια στην Αλβανία, επειδή στο Κοσσυφοπέδιο, οι αλβανικοί τύποι των τοπωνυμίων Orahovo και Orahovec είναι Rahovë και Rahovec αντίστοιχα, όπως οι Ρουμάνοι ονομάζουν Rahova το βουλγαρικό Oryahovo. Βέβαια αυτό δεν έχει σημασία για το κυρίως θέμα της ανάρτησης, επειδή αυτά τα τοπωνύμια απλώς μου θύμισαν το επίθετο ρέχαβος στο οποίο είναι αφιερωμένη η ανάρτηση.

Θυμίζω πως η ισογλωσσική γραμμή που χωρίζει χονδρικά τις δυτικές εκαβικές διαλέκτους από τις ανατολικές γιακαβικές είναι η γραμμή Θεσσαλονίκης-Νικοπόλεως, αν και υπάρχουν νησίδες ετερότητας και στα δύο ημιμέρη (λ.χ. ο γιακαβισμός της περιοχής της Καστοριάς που έχω περιγράψει σε παλαιότερη ανάρτηση).

Επομένως, η παλαιοσλαβωνική ρίζα rěχ- πίσω από αυτά τα τοπωνύμια είναι σίγουρη και αυτό μου θύμισε το επίθετο ρέχαβος (βορειοελληνιστί ρέχαβους) που χρησιμοποιείται στο Ρουμλούκι και στην Ορεινή Πιερία (γειτνιάζουσες περιοχές της νοτιοκεντρικής Μακεδονίας).

Ο Δημήτρης Δελιόπουλος στο βιβλίο του «Το Ρουμλουκιώτικο Ιδίωμα» περιγράφει το επίθετο ρέχαβος με την φράση «ρέχαβο χωράφι» (ρέχαβου χουράφ΄) = «ολιγόγονο/άγονο χωράφι».

Από την άλλη, οι Χρήστος Τζιτζιλής και Ευανθία Δουγά-Παπαδοπούλου, στο βιβλίο τους «Το γλωσσικό Ιδίωμα της Ορεινής Πιερίας» περιγράφουν το επίθετο ρέχαβος με την σημασία «αραιός», ενώ παραθέτουν το ουσιαστικό «(το) ριβένι» (ριβέν΄) = «άγονο χωράφι» και το επίθετο «ριβένιος» (ριβένιους) = «άγονος» (λ.χ. ριβένιου χουράφ΄/χώμα = άγονο χωράφι/χώμα).

rexavos

rehavos

Το επίθετο ριβένιος = «άγονος» εξηγείται σχετικά εύκολα ως σλαβικό δάνειο (λ.χ. το σλοβενικό reven = «φτωχός», τα σερβικά rvati = «παλεύω, παλεύω με δυσκολίες» και revan = «δουλευταράς», ρωσικό rvʲenʲije = «ζήλος, εντατικότητα, ενθουσιασμός» κλπ). Εν τέλει το «ριβένιου» χωράφι έχει «φτωχή» απόδοση και απαιτεί «πολύ/εντατικό κόπο». Το πρωτοσλαβικό ρήμα που κρύβεται από πίσω είναι το *rŭvati = «αποσπώ, αφαιρώ, σχίζω» και διατήρησε την σημασία στο ρωσικό rvatʲ (τα βαλτικά συγγενή ρήματα σημαίνουν «ξεβοτανίζω»). Η σημασιακή εξέλιξη ήταν μαδημένος > φτωχός/αραιός > άγονος.

ruvati

Από την άλλη, το επίθετο ρέχαβους αναμφίβολα πρόκειται για σλαβικό ποιοτικό επίθετο σε *-eh2-wos > *-āwos > -avŭ (λ.χ. το σερβοκροατικό παράγωγο επίθετο dlaka = «τρίχα» >  dlakav = «τριχωτός»). Επίσης, οι διαφορετικές σημασίες του επιθέτου σε Πιερία («αραιός») και Ρουμλούκι («άγονος/ολιγόγονος») μπορούν να συσχετιστούν αρκετά λογικά, μιας και το «ολιγόγονο/άγονο» χωράφι είναι «αραιόφυτο, ψιλόφυτο».

Το πρόβλημα είναι πως πέρα από τα βουλγαρικά παραδείγματα Ryaχovo, Ryaχovcite, Reχovo και Reχovica που ανέφερα (και το rehav που βρήκα στον Τζιτζιλή), τα οποία μπορούν ν΄αναχθούν στην παλαιοσλαβωνική ρίζα *rěχ-, δεν μπορώ να βρω στο πρωτοσλαβικό λεξικό του Derksen κάποιον πρωτοσλαβικό όρο (*erχ-, *rěχ-) που να ταιριάζει στις σημασίες του επιθέτου ρέχαβος (αραιός, ολιγόγονος/άγονος).

Εδώ όποιος γνωρίζει κάτι παραπάνω για το επίθετο ρέχαβος ας το σχολιάσει.

Θυμίζω πως η παλαιοσλαβωνική ρίζα *rěχ- είτε προέκυψε από την νοτιοσλαβική εκτατική μετάθεση των υγρών, κάτι που εξηγεί και το /χ/ λόγω κανόνα RUKI (λ.χ. *(h1)ers- > erš- > erχ- > rěχ-, όπως IE *pors– > ΚΒΣ parš– > PSlv *porxŭ > OCS praχŭ = «σκόνη»), είτε το yat ανάγεται σε ΙΕ δίφθογγο *oi/ai, κάτι που πάλι εξηγεί το /χ/ λόγω κανόνα RUKI (λ.χ. *(s)mei- «γελώ» > IE *smoisos > ΚΒΣ *smaišas > PSlv směχŭ = «γέλιο» > βουλγ. smyaχ).

smexu

Σημειώνω εδώ πως από την ΙΕ ρίζα *(s)mei- «γελώ» προέρχεται το αγγλικό smile και τα ελληνικά μειδάω = «χαμογελώ», μεῖδος/μείδημα/μειδίαμα = «γέλιο» και το ομηρικό επίθετο της Αφροδίτης *φιλο-σμειδής > φιλομμειδής = «που της αρέσουν τα γέλια» (με διπλό μμ όπως στα Πέλοπος νῆσος > Πελοπόσνησος > Πελοπόννησος και *m.g’h2-snigwh-os > *ἀγά-σνιφος > ἀγάννιφος ~ snow ~ sněgŭ).

Επομένως, αν υπάρχει κάποια ΙΕ ετυμολογία για την παλαιοσλαβωνική ρίζα *rěχ- που υποπτεύομαι ότι κρύβεται πίσω από το επίθετο *rěχavŭ > ρέχαβος = «αραιός, ολιγόγονος/άγονος» και πίσω από τα τοπωνύμια του τύπου Ryaχovo ~ Rehovo τότε οι δυνατές ΙΕ ρίζες είναι:

*h1ers-

*(H)rois-/(H)rais- (< *(H)r(e)h2is-)

*wrois-/*wrais- (< *wr(e)h2is-)

Μια πιο σπάνια περίπτωση είναι το σλαβικό /χ/ να ανάγεται σε ΙΕ *sk (*sk>ks>χ, όπως στην Aλβανική λ.χ. hudhër, hu/hundë, hedh, hell, hi, njoh, ngroh κλπ). Οι σλαβιστές δέχονται ότι αυτή η τροπή συνέβη περιστασιακά και στην πρωτοσλαβική και με αυτήν εξηγούν το περίεργο /χ/ μιας δεκαριάς πρωτοσλαβικών όρων, όπως *χorbrŭ = «γενναίος» (< *skorb-),  *χoldŭ = «κρύος» (< *skold- < *(s)gol-dh- ~ πρωτογερμανικό *kaldaz > αγγλικό cold και λατινικό gelidus), *χūdŭ = «μικρός, λεπτός, λειψός» (< *ksoud-os), *χromŭ = «κουτσός», *χlębŭ = «καταρράκτης» (< *sklembh- «πέφτω, γλιστρώ»), *χlǫdŭ = «παλούκι, βακτηρία/μαγκούρα» (< *skland-) κλπ.

sk1

sk2

sk3

Τέλος, μία άλλη πηγή πρωτοσλαβικού /χ/ είναι τα γερμανικά και ιρανικά δάνεια της πρωτοσλαβικής (λ.χ. PGmc *hlaibaz > PSlv χlěbŭ, Ιραν. χvarəna > PSlv *χorna «τροφή, φορβή»).

xleb

Επομένως, οι άλλες δύο ετυμολογικές περιπτώσεις για το σλαβωνικό επίθετο *rěχavŭ που πιστεύω πως κρύβεται πίσω από το επίθετο ρέχαβος = «αραιός, ολιγόγονος/άγονος» και τα τοπωνύμια τύπου Ryaχovo ~ Reχovo είναι:

*h1er-sk- ~ *h1er-ks-

*(H/w)reh1-sk- ~ *(H/w)reh1-ks-

*(H/w)roi-sk- ~ *(H/w)roi-ks-

*(H/w)r(e)h2i-sk- ~ (H/w)r(e)h2i-ks-

και, τέλος, κάποιο γερμανικό ή ιρανικό δάνειο με /χ/ που στο στόμα των πρωτοσλάβων θα κατέληγε *erχ-/*rěχ-.

Υπάρχουν δύο περιπτώσεις από όλες τις παραπάνω που θεωρώ περισσότερο πιθανές.

Η ΙΕ ρίζα *h1reh1- «απομονωμένος, χωριστός» έχει δώσει το ελληνικό επίθετο ἐρῆμος ~ ἔρημος , το λατινικό επίθετο rārus = «αραιός, σπάνιος» και, μεταξύ άλλων, το βαλτοσλαβικό επίθετο *h1reh1-d- > *rēd- «αραιός» (η μία σημασία του ρέχαβος): πρωτοσλαβικό *rědŭkŭ = «αραιός», λετονικό rēds ~ rets = «αραιός».

h1reh1

Αυτό κάνει πιθανή την περίπτωση:

*h1reh1-sk-eh2-wos ~ *h1reh1-ks-eh2-wos > ΚΒΣ *rēskāwas ~ *rēksāwas > Slv *rěχavŭ = «αραιός, αραιόφυτος».

Η άλλη περίπτωση είναι η ρίζα *h1rei- «δρέπω, αποσπώ, μαδάω, σχίζω» που έδωσε τα ελληνικά ρήματα ἐρείκω και ἐρείπω (μαδάω/σχίζω > καταστρέφω και, κατά συνέπεια, ἐρείπιον = «κατεστραμμένο», με τον λατινικό συγγενή rīpa να έχει ακολουθήσει την σημασιακή εξέλιξη σχίζω > σχισμή > όχθη -λ.χ. Dacia Rīpēnsis = Δακία Παραποτάμια- που συνέβη και στο ελληνικό παράγωγο ἐρίπνη = «απότομη πλαγιά, γκρεμός» [< σχισμένος βράχος]).

h1rei

Η ρίζα *h1rei- κάνει πιθανή την περίπτωση:

*h1roi-s-eh2-wos > ΚΒΣ *raišāwas > Slv *rěχavŭ «αραιός, αραιόφυτος» (< μαδημένος, με σημασιακή εξέλιξη μαδημένος > φτωχός/αραιός > άγονος όπως αυτή που περιέγραψα για το επίθετο ριβένιους παραπάνω).

Advertisements

16 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα, Σλαβικές γλώσσες

16 responses to “Το επίθετο ρέχαβος

  1. Δημήτρης Περδίκης

    Σχετικά με το χωριό Ραχόβα, του νομού Κολώνιας κοντά στην πόλη Ερσέκα, το οποίο είχα και την ευκαιρία να επισκεφθώ. Βρίσκεται σε υψόμετρο στο όρος Γράμμος και σε “ράχη”. Τοπωνύμια παραγόμενα από την ράχη ή την ράχιν έχουμε αρκετά¨Ραχούλα, Μεσοράχη κλπ. Επίσης έχουμε και σύνθετα με ελληνική ρίζα και σλαβική κατάληξη που δείχνει τόπο -οβα ή -οβο. Όπως Κρύφοβο. Ακόμα το τοπωνύμιο Κολώνια παραπέμπει πιθανότατα σε μια Colonia Romana. Μήπως γνωρίζετε κάτι για ρωμαϊκή αποικία στην αναφερόμενη περιοχή;
    Δημήτρης Περδίκης

    • Μόνο που εγώ Δημήτρη δεν μίλησα για κάποιο τοπωνύμιο Ραχόβα με /α/ στην Αλβανία αλλά για Rehova και Rehovica με /e/.

      Ρωμαϊκές αποικίες σίγουρα υπήρξαν πολλές στα Βαλκάνια. Θα ψάξω για περισσότερες λεπτομέρειες στην περιοχή που συζητάμε και αν βρω κάτι θα το σχολιάσω.

      • Πάντως, Δημήτρη, στον Αυστροουγγρικό χάρτη του 1904, τα τοπωνύμια είναι με /a/ όπως έγραψες εσύ: Rahova, Rahovica.

        Και βλέπω πως υπάρχουν και άλλα πολλά τοπωνύμια σε Rah-:

        Rahova, γειτονιά Βουκουρεστίου

        Rahovci, Βουλγαρίας

        Και βλέπω ότι υπάρχουν και «καρυδότοποι» Orahovac και Orahovo στο Κοσσυφοπέδιο, τα οποία οι Αλβανοί τα λένε Rahovec και Rahovë αντίστοιχα, χωρίς να προφέρουν το αρκτικό /o-/.

        Αυτό με ωθεί να υποψιαστώ ότι τα Rehovë kai Rehovicë που συζητάμε μπορεί να είναι «Καρυδότοποι» Orahova, Orahovica (σαν την Αράχωβα) που, στο στόμα των Αλβανών έχασαν το αρκτικό /o/.

        Επίσης παρατήρησα ότι οι Ρουμάνοι λένε το βουλγαρικό Oryahovo Rahova, έχοντας απωλέσει και αυτοί το αρκτικό /o-/.

        Νά σαι καλά που μ΄εβαλες και το έψαξα.

  2. edokieki

    γεια σμερδ
    δες κι αυτό αν συνδέεται

    ραχάτι ουδέτερο αραβοτούρκικο
    το καθισιό, η αποχή από την εργασία, η ξεκούραση

    ένα άγονο χωράφι φροντίζεται με το ραχάτι του με το πάσο του αργά αργά

    • Ευχαριστώ edokieki. Πρέπει και αυτό να ψαχτεί γιατί, όπως είπα, δεν υπάρχει κάποιος γνωστός πρωτοσλαβικός τύπος στον οποίο μπορεί να αναχθεί το επίθετο ρέχαβος.

  3. Dimitris

    Καλησπέρα! Πάντως ως τοπωνύμιο συναντάται σε αρκετές περιοχές. Πέρα από την Αράχωβα, έχουμε και το χωριό Ριάχοβο (με αυτό το “ι” που παρεμβάλλεται) στην περιοχή του ορεινού Πωγωνίου Ιωαννίνων.

  4. Dimitris

    Α επίσης θα είχε θεωρώ μεγάλη σημασία να ψαχτεί και κάτι ακόμη. Το Ρουμλούκι και η Πιερία ανήκαν στις ελληνόφωνες περιοχές του Μακεδονικού χώρου. Άραγε τα κοντινότερα σλαβόφωνα χωριά (π.χ. χωριά της πεδινής Νάουσας ή της περιοχής Χαλάστρας Θεσσαλονίκης) μήπως χρησιμοποιούν την ίδια ή περίπου την ίδια λέξη; Μήπως μπορεί να εξηγηθεί καλύτερα με βάση αυτά;

    • Γειά σου Δημήτρη. Εννοείται πως η γνώση της ύπαρξης ή μη και της σημασίας του όρου (αν υπάρχει) στις πλησιόχωρες σλαβικές διαλέκτους θα είναι μεγάλο βοήθημα. Εδώ που είναι ο Μπίλης να μας βοηθήσει για το ρέχαβος.

      Στο άλλο σχόλιό σου που ανέφερες για το Ριάχοβο Ιωαννίνων, εδώ πρόκειται μάλλον για γιακαβική εκδοχή ενός σλαβικού τοπωνυμίου (ě>ya, λ.χ. Σέρρες > OCS Sěrŭ > βουλγ. Syar και OCS mrěna > βουλγ. mryana > μπριάνα (ποταμίσιο ψάρι) ~ ρουμανικό mreană, το οποίο δεν έχει εισέλθει στην γλώσσα από την Σερβική όπως ισχυρίζεται το βικιλεξικό, εκτός αν ευθύνεται η Ρουμανική για την διφθογγοποίηση του τονισμένου è>je>ja, λ.χ. pètra > pjètra > pjàtră). Το δύσκολο πάλι για το Ριάχοβο, Ιωάννίνων είναι να βρούμε αν πρόκειται για «Αράχωβα/Καρυδότοπο» δίχως /α/ο-/ (δηλαδή αν είναι Oryahovo που έχασε το /ο-/ στο στόμα των μη σλαβοφώνων) ή αν σχετίζεται με το ρέχαβος που εξέτασα στην ανάρτηση.

      • Dimitris

        Πολύ σωστά! Αν και επειδή την ντόπια διάλεκτο του νομού Ιωαννίνων την ξέρω πολύ καλά (παππούς 95, γιαγιά 90 χρονών), θα την ήξερα την εν λόγω λέξη αν εξακολουθούσε να χρησιμοποιείται.
        Παρεμπιπτόντως θερμά συγχαρητήρια για τη δουλειά σου. Εχω μάθει ένα σωρό πράγματα. Θα παρακολουθώ τις αναρτήσεις σου συνέχεια!

      • Ευχαριστώ για τα καλά λόγια.

        Ρίχνε και καμιά ιδέα για ανάρτηση, γιατί που και που στερεύω. 🙂

  5. Κουκόηλς'

    Άσχετο: Πάντα αναρρωτιώμουν από που προέρχεται το όνομα του περίφημου φαραγιού του Βελβεντού με τους καταρράκτες “Λάφιστα” . Σήμερα έμαθα ότι καταρράκτης δεν είναι μόνο “пад” στα σλάβικα αλλά και *χlębŭ 😉
    Στο θέμα μας: Το “рехав” υπάρχει στο wiktionary αλλά χωρίς ετυμολόγηση. Δίνει επίσης συνώνυμο το “рохкав”. “https://bg.wiktionary.org/wiki/%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%B2#.D0.95.D1.82.D0.B8.D0.BC.D0.BE.D0.BB.D0.BE.D0.B3.D0.B8.D1.8F

    • Αν θυμάμαι καλά είχαμε μιλήσει για την Λάφιστα. τότε σου είχα πει ότι μάλλον είναι *Λάβιστα που στην βόρεια Ελληνική έγινε Λάβστα > Λάφστα, το οποίο «επανακανονικοποιήθηκε» ως Λάφιστα.

      Πάντως αν υπάρχουν [πολλοί] καταρράκτες, είναι ωραία η ετυμολογική σου πρόταση από το *xlǫb-išta (συλλογικό παράγωγο του «καταρράκτη», λ.χ. grob = «τάφος», grobište = «νεκροταφείο, μέρος με πολλούς τάφους») > Xlabišta αν υποθέσουμε «σύγχυση ερρίνων» ę>ǫ ή εξ αρχής διπλή ρίζα ę~ǫ, όπως στην πρωτοσλαβική «χιλιάδα» *tỳsǫti ~ *tỳsęti

      • Κουκόηλς'

        Ναι, τα είχαμε πει κι άλλη φορά για τη Λάφιστα. Όπως επίσης είχες γράψει κάπου αλλού, ότι στην περιοχή της Δ. Μακεδονίας, είναι κοινότυπο το αρχικό “χ” να φεύγει από διάφορες σλάβικες λέξεις.

      • Το αρχικό «χ» χάνεται σε όλες τις «χαμηλές» (= καθημερινές) κοινωνιολέκτους τόσο στην Βουλγαρική όσο και στην Σλαβομακεδονική. Ακόμα και στην Σερβική.

        Παράδειγμα από την Βουλγαρική, ο «μπαρμπα-Γκάνιος» (Baj Ganjo) που λέει lyap αντί για χlyap = «ψωμί», παρακάτω:

        [16:45] Λέει 4-5 φορές lyap

        Παράδειγμα από την Σερβική: συνομολία Divać-Paspalj: ο δεύτερος λέει το «κρύο» lado αντί για xlado:

        [14:14] «Κρύο ε;» και ο Πάσπαλι απαντά «κρύο, κρύο ,κρύο» (lado, lado, lado!)

  6. Κουκόηλς'

    Επομένως και το “Xlabišta” γίνεται πολύ εύκολα “Λάμπιστα” ή “Λάβστα” στα βόρεια Ελληνικά.

    • Αν δεν κάνεις την τροπή σλαβ. /b/ > ελλ /v/ (λ.χ. barna > σβάρνα, Zabrdo > Ζαβέρδα) τότε θα πάρεις *Λάπιστα (bs>ps).

      Αν κάνεις την τροπή /b/>/v/ τότε θα πάρεις Λάφιστα.

      Επομένως, η πιθανότερη εξέλιξη είναι:

      Xlabišta > Labišta > ελλην. Lavista (Λάβιστα) > Λάβστα > Λάφστα > Λάφιστα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s