Οι ΙΕ προθέσεις #2

Η σημερινή ανάρτηση συνεχίζει το θέμα της προηγούμενης.

Προς

Υπάρχουν δύο διαδεδομένες ρίζες που δηλώνουν κίνηση προς κάποιο μέρος: *h2ed- και *de~do.

h2ed-de

Απόγονοι της ρίζας *h2ed- είναι η λατινική πρόθεση ad, η αγγλική at και η φρυγική πρόθεση αδ– (λ.χ. φρυγικό αββερέτορ ~ λατινικό adfertur ~ affertur).

λ.χ. ad austrum/septentrionem = «προς νότο/βορρά», ad locum κλπ.

Τα manipula («χούφτες» ανδρών) του πρώιμου ρωμαϊκού στρατού αποτελούνταν από τρεις γραμμές. Στην πρώτη γραμμή ήταν οι λιγότερο εμπειροπόλεμοι Hastātī (hasta = δόρυ), στην δεύτερη οι μέσης εμπειρίας Prīncipēs και στην τρίτη γραμμή ήταν οι πιο εμπειροπόλεμοι Triāriī. Επειδή οι Triāriī χρησιμοποιούνταν εκεί που οι άλλες δύο γραμμές δεν μπορούσαν να τα βγάλουν πέρα, δημιουργήθηκε η λατινική παροιμία res ad triarios venit = «το πράμα έφτασε στους Τριάριους» ~ «ο κόμπος έφτασε στο χτένι».

Απόγονοι της ρίζας *de~do είναι η αγγλική πρόθεση to (πρωτογερμ. *tō), η παλαιά ιρλανδική do, η λιθουανική da, η κοινή σλαβική πρόθεση do, ο λατινικός όρος dōnec και το ελληνικό και αβεστικό επιθηματικό μόριο -δε ~ -da που προστίθεται στην αιτιατική ενός τοπωνυμίου για να δηλώσει κατεύθυνση προς αυτό.

I am going to Athens = πάω στην Αθήνα ~ βαίνω προς Αθήνας

to Athens ~ do Atina (σλαβ.)

*Ἀθήνανσ-δε > Ἀθήνᾱσδε ~ Ἀθήνᾱζε «πρὸς Ἀθήνᾱς» και, αντίστοιχα, Ἄργοσδε, Θήβᾱσδε κλπ.

Παραδείγματα από το τέταρτο βιβλίο του Θουκυδίδη:

[21.3]  καὶ σφᾶς αὐτοὺς τοὺς ἐν τῇ νήσῳ παραδόντας πρῶτον κομισθῆναι Ἀθήναζε

[46.3] καὶ αὐτοὺς ἐς τὴν νῆσον οἱ στρατηγοὶ τὴν Πτυχίαν ἐς φυλακὴν διεκόμισαν ὑποσπόνδους, μέχρι οὗ Ἀθήναζε πεμφθῶσιν,

[118.6] περὶ καταλύσεως τοῦ πολέμου καὶ δικῶν ἐς Πελοπόννησον καὶ Ἀθήναζε σπονδὰς εἶναι ἰοῦσι καὶ ἀπιοῦσι καὶ κατὰ γῆν καὶ κατὰ θάλασσαν.

Χωρίς ~ Χώρια

Υπάρχει μια σειρά αναδομημένων όρων με τη σημασία χωρίς ~ χώρια.

apart-without

*h1enh1u «χωρίς» > ελληνικό ἄνευ (από τον μηδενικό βαθμό *h1n.h1u), οσσετικό ænæ = «άνευ» και, από τον γερμανικό κλάδο, το γερμανικό ohne = «άνευ» και το γοτθικό inu = «άνευ».

*bheg’h- «χωρίς» > σλαβικό bez = «χωρίς, δίχως», λιθουανικό be- «δίχως, αλλά» και σανσκριτικό bahi- «εξω-».

Λ.χ. σερβοκροατικό bezglav = «ακέφαλος» (κυριολεκτικά «δίχως κεφάλι») και πολωνικό bezdomny = «άστεγος» (κυριολεκτικά «δίχως σπίτι»).

*sen-i/u- «χωρίς» > λατινικό sine = «άνευ» (λ.χ. sine qua non = ουκ άνευ), αγγλικό sunder «διαφορετικός, χωριστός» (λ.χ. put asunder = βάζω χώρια), αβεστικό hanarə = «εκτός, δίχως» κλπ.

*wi- «χώρια». Αυτή η πρόθεση συνήθως ετυμολογείται από το *dwi- «δίς» μέσα από την σημασιακή εξέλιξη «διχοτομώ > χωρίζω στα δύο > βάζω χώρια». Ο πιο γνωστός απόγονος της προθέσεως αυτής είναι η ινδο-ιρανική πρόθεση vi- «χώρια», αλλά η πρόθεση *wi- απαντά και σε σύνθετα παράγωγα άλλων γλωσσών, στις οποίες η ίδια η πρόθεση δεν επιβίωσε.

*wi-dhu- «ξύλο» (λ.χ. αγγλικό wood) ~ «αντικείμενο που τέμνεται/χωρίζεται/κόβεται».

*wi-dh-w-eh2 «χήρα» (δίχως άνδρα) > αγγλικό widow, λατινικό vidua, παλαιοσλαβωνικό vĭdova κλπ.

Το λατινικό vitium > βίτσιο περιέχει την πρόθεση *wi- και δηλώνει κάτι που ξεχωρίζει (αρνητικά) κάποιον από τους άλλους.

Τέλος, η ίδια ρίζα *dwi- «δίχα» έχει δώσει και την πρόθεση *dwis- στην οποία συνήθως ανάγονται η ελληνική πρόθεση διά (< *dwiha < *dwisa) και η λατινική πρόθεση dis.

Η αρχική σημασία της ελληνικής πρόθεσης διά φαίνεται σε όρους όπως διάστασις = διχασμός, χωρισμός. Η σημασιακή εξέλιξη ήταν από τα χωρισμένα αντικείμενα προς τον ενδιάμεσο χώρο που τους χωρίζει (διάστημα). Έτσι, τελικά, η πρόθεση απέκτησε την σημασία «μέσα από, ενδιάμεσα» (λ.χ. διαβαίνω/διαπερνώ = περνάω μέσα από κλπ). Η σημασιακή εξέλιξη ήταν ανάλογη με αυτήν που περιέγραψα στην προηγούμενη ανάρτηση με την πρόθεση *(s)meth2 > μετά («μαζί» > «ανάμεσά μας» > μεταξύ). Έτσι τόσο το διαπρέπω όσο και το μεταπρέπω σημαίνουν «ξεχωρίζω ανάμεσα στους άλλους» (πρέπω < ΙΕ *prep- «φαίνομαι»).

διατέμνω = dissecō

Με τον καιρό, η πρόθεση διά απέκτησε και την επιτατική σημασία «πέρα για πέρα» (διάλευκος) και αυτή είναι η βασική σημασία της διαλεκτικής εκδοχής της ζα (διά > dya > dza > zda ~ ζα, λ.χ. ζάλευκος, ζάπλουτος, ζαμενής κλπ).

Επάνω

Υπάρχει επίσης μια σειρά όρων με την σημασία «επάνω».

on-up

*h2en-h2e > ελληνικό ἀνά, αγγλικό on (< πρωτογερμ. *ana), αβεστικό ana , αρμενικό an-, σλαβικό na κλπ.

*h1epi > ελληνικό ἐπί, λατινικό ob, σλαβικό ob (?), αρμενικό ev, αβεστικό aipi, σανσκριτικό api. Στα τρία τελευταία παραδείγματα βλέπουμε την σημασιακή αλλαγή ἐπί > ἐπιπρόσθετα, ενώ το παλαιό ιρλανδικό iar = «μετά» θυμίζει την χρονική σημασία του ἐπίκειμαι/ἐπικείμενος.

*h1epi-kwel- > ἐπιτέλλω/ἐπιτολή ~ *h2enh2e-kwel- > ἀνατέλλω/ἀνατολή (*kwel- > τέλλω)

Ο ο-βαθμός της ρίζας *h1opi- απέκτησε στην Ελληνική την σημασία «πίσω», όπως δείχνουν οι προθέσεις ὄπισθεν και ὀπίσω.

*(s)h2uper- > έλληνικό ὑπέρ, λατινικό super, αγγλικό over (< πρωτογερμ. *uber), σανσκριτικό upari, αβεστικό upairi κλπ.

Κάτω

Εδώ υπάρχουν διάφορες ρίζες που αξίζουν αναφορά.

down-low

*ni- «κάτω» > αγγλικό nether (λ.χ. Netherlands = Κάτω Χώρες, πρωτογερμ. *niθer), παλαιοσλαβωνικό nizŭ.

*kat-h2e- > ελληνικό κατά, χεττιτικό katta και τοχαρικό kätk– «χαμηλός»

*n.dher- «κάτω» και *n.dheros = «κατώτερος, χαμηλός» > λατινικά īnfra, īnferior, αγγλικό under, σανσκριτικό adhara = «χαμηλότερος» και το αβεστικό αντίστοιχο aδara.

Η ρίζα αυτή έχει ενδιαφέρον γιατί μπορεί να κρύβεται πίσω από την ελληνική λέξη ἄνθρωπος (*n.dhr.-h3kw-os, με δεύτερο συνθετικό το επίθημα  -ωπός όπως στα ἄγριος > ἀγριωπός, εὐρύς > εὐρωπός κλπ). Σύμφωνα με αυτήν την ετυμολογική πρόταση του Garnier, ο άνθρωπος είναι «γήινος, επιχθόνιος» (λ.χ. λατ. hōmō, λιθ. žmuo/žmogus) και, κατά συνέπεια, «χθαμαλός/χαμηλός» (~ Earthling) ως προς τους ουρανίωνες θεούς.

*ner- «κάτω» > ελληνικά νέρθε(ν) ~ ἔνερθε(ν) = «(από) κάτω» και ἔνεροι = «οι νεκροί που βρίσκονται στον κάτω κόσμο» και το αγγλικό north = «βορράς». Η περίεργη σημασιακή τροπή στον γερμανικό κλάδο οφείλεται στο ότι κοιτώντας τον ήλιο όταν ανατέλλει το πρωί, αυτός σηκώνεται «από κάτω» καθώς κινείται από βορρά προς νότο (όπου βρίσκεται το μεσημέρι).

*(s)-h2upo > λατινικό sub, ελληνικό ὑπό, σανσκριτικό upa κλπ. Επειδή η σανσκριτική πρόθεση σημαίνει και «επάνω» και «κάτω» και το ελληνικό παράγωγο ὕπατος σημαίνει ὔψιστος (= σανσκ. upama), μάλλον η αρχική σημασία της ΙΕ προθέσεως δεν ήταν απλά «κάτω».

Από

apo

*h2epo > ελληνικό άπό, λατινικό ab, αγγλικό off, ινδοϊρανικό apa κλπ

*h1eg’h-s > ελληνικό ἐξ ~ ἐκ, λατινικό ex, λιθουανικό , παλαιοσλαβωνικό iz κλπ.

Επιπρόσθετα ελληνικά παράγωγα της ρίζας είναι τα ἔξω, ἐκτός, ἔσχατος και, μάλλον, ο όρος ἐχθρός (= εξωτικός, εισβολέας).

Το λατινικό επίθετο ēgregius (< ex-gregius) «ἔξοχος» κυριολεκτικά σημαίνει «αυτός που είναι έξω από το κοπάδι (grex/gregem)», δηλαδή «διαφορετικός από την πλειοψηφία».

Ενδιαφέρον έχει ο Γαλατικός όρος exsops που απαντά σε μια κελτική επιγραφή της NA Γαλλίας. Ορισμένοι κελτιστές πιστεύουν πως σημαίνει «τυφλός» (< *h1eg’hs-h3okw-ἐξώπιος) και ίσως το γαλλικό aveugle (< ab oculis) = «τυφλός» να αποτελεί μεταφορά του κελτικού όρου στην Γαλατική Λατινική. Η πρόταση για την υποστρωματική σχέση exsops > ab oculis > aveugle δεν έχει κερδίσει γενική αποδοχή, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η γαλατική ετυμολογία exsops = «τυφλός» δεν ευσταθεί.

exsops-aveugle

exsops

Θα κλείσω με μια ΙΕ πρόθεση που δεν απαντά στην Ελληνική. Η ρίζα *terh2- «διαβαίνω, υπερβαίνω» έχει δώσει την λατινική πρόθεση trāns, την αγγλική through και την σανσκριτική tiras.

Όταν κάποτε η ρωμαϊκή Ιταλία τελείωνε στον ποταμό Ρουβικώνα, η κοιλάδα του Πάδου ήταν γνωστή ως Gallia Cisalpina = Γαλατία απ΄αυτήν την μεριά των Άλπεων. Δυτικά των Άλπεων βρισκόταν η Gallia Trānsalpina = «Μεταλπική Γαλατία» (trānsformātiō = μεταμόρφωσις).

Advertisements

2 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

2 responses to “Οι ΙΕ προθέσεις #2

  1. Simplizissimus

    Εντεύθεν και Εκείθεν των Άλπεων Γαλατία.

    • Ωραίος ο κύριος Simplizissimus ως συνήθως! Προτίμησα την μονολεκτική απόδοση «Μεταλπική» για να δείξω την ισολειτουργικότητα των προθέσεων trans και μετά.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s