Η Εκκλησιαστική Παλαιοσλαβωνική #1

Η Εκκλησιαστική Παλαιοσλαβωνική (Old Church Slavonic, από εδώ και πέρα OCS) είναι η παλαιότερη καταγεγραμμένη Σλαβική γλώσσα. Οι αδελφοί Κύριλλος και Μεθόδιος βασίστηκαν στις σλαβικές διάλεκτους που μιλιούνταν γύρω από την Θεσσαλονίκη στα μέσα του 9ου μ.Χ. αιώνα, για την κωδικοποίηση μιας γραπτής σλαβικής γλώσσας στην οποία μετέφρασαν την Αγία Γραφή κατά παραγγελία του ηγεμόνα της Μοραβίας Ραστισλάβου.

Κατά τον 9ο αιώνα η Ύστερη Πρωτοσλαβική (Late Proto-Slavic, LPSlv) είχε ήδη διασπαστεί σε τρεις μεγάλους κλάδους: νότιο, ανατολικό και δυτικό. Η OCS είναι μια ήδη διαφοροποιημένη γλώσσα του νοτίου κλάδου και, επιπρόσθετα, δείχνει κάποια φωνολογικά στοιχεία που είναι τυπικά της μεταγενέστερης Βουλγαρικής. Ωστόσο, επειδή η τριχοτόμηση της σλαβικής ομογλωσσίας ήταν σχετικά πρόσφατη, η OCS ήταν αρκετά ευκατάληπτη στους ομιλητές των άλλων δύο κλάδων. Λίγο μετά την κυριλλομεθοδιανή αποστολή στην Μοραβία, η OCS έγινε η επίσημη γλώσσα της Βουλγαρικής Αυτοκρατορίας, όπου αναπτύχθηκαν δύο επιχωρικές ποικιλίες: η Ανατολική OCS ήταν τυπική της φιλολογικής σχολής της Πρεσλάβας και η Δυτική OCS ήταν τυπική της φιλολογικής σχολής της Οχρίδος.

ΦΩΝΟΛΟΓΙΑ

Από την ΠΙΕ στην Πρωτοσλαβική

Ο πλησιέστερος συγγενής του Σλαβικού κλάδου στην ΙΕ γλωσσική οικογένεια είναι ο Βαλτικός. Αυτοί οι δύο αδελφοί κλάδοι προέκυψαν μέσα από την διαφοροποίηση μιας Κοινής Βαλτο-Σλαβικής γλώσσας (ΚΒΣ) που, με τη σειρά της, προέκυψε από την διαφοροποίηση μιας ύστερης ΠΙΕ διαλέκτου. Κάποια στιγμή, το βαλτοσλαβικό συνεχές έσπασε σε δύο πόλους, έναν συντηρητικό βαλτικό και έναν λιγότερο συντηρητικό πρωτοσλαβικό. Η κοιτίδα της πρωτοσλαβικής γλώσσας θεωρείται η περιοχή γύρω από τους βάλτους του άνω και μέσου ποταμού Πρίπετ. Χονδρικά είναι η περιοχή που εκτείνεται επί του συνόρου Ουκρανίας και Λευκορωσίας.

Pripet

Οι Σλάβοι πρωτοεμφανίζονται στην ιστορία στις αρχές του 6ου μ.Χ. αιώνα ως νεήλυδες κάτοικοι της βόρειας όχθης του Δούναβη. Έχω περιγράψει σε παλαιότερη σειρά αναρτήσεων την ιστορία τους από τις πρώτες τους επιδρομές στην Βαλκανική ως σύμμαχοι των Αβάρων μέχρι την μαζική τους εγκατάσταση σε πρώην ρωμαϊκά εδάφη.

Σύμφωνα με τον βαλτοσλαβιστή Georg Holzer υπάρχουν 10 εξελίξεις που συνέβησαν στην Κοινή Βαλτο-Σλαβική περίοδο.

Τρείς από αυτές (δύο που αφορούν την σατεμοποίηση και ο κανόνας RUKI που, κατά κανόνα, συνοδεύει την τελευταία) σχετίζονται με την διαδικασία της σατεμοποίησης.

Η σατεμοποίηση είναι η διαδικασία κατά την οποία τα ΙΕ ουρανωμένα υπερωικά (*k’,*g’,*g’h) τράπηκαν σε συρριστικά ś,ź και, ταυτόχρονα, τα ΙΕ χειλοϋπερωικά (*kw,*gw,*gwh) συνέπεσαν με τα απλά υπερωικά.

*dek’m.t > ελληνικό δέκα, λατινικό decem, αλλά ΚΒΣ *deśimt (λ.χ. λιθουανικό dešimt, πρωτοσλαβικό *desętĭ)

*g’neh3- > ελληνικό γιγνώσκω, λατινικό cognōscō, αλλά ΚΒΣ *źnōtei (λ.χ. λιθουανικό žinoti, πρωτοσλαβικό *znāti)

*g’ombhos > ελληνικό γόμφος, αλλά ΚΒΣ *źambas (λιθουανικό žambas, πρωτοσλαβικό *zǫbŭ)

και

*wl.kwos > ελληνικό λύκος, λατινικό lupus, αγγλικό wolf, αλλά ΚΒΣ *vilkas (λιθουανικό vilkas, πρωτοσλαβικό *vĭlkŭ)

*gwōus > ελληνικό βοῦς, αλλά ΚΒΣ *gōvs (λετονικό govs, πρωτοσλαβικό *govędo)

Ο κανόνας RUKI πάει κατά κανόνα μαζί με την σατεμοποίηση και συνίσταται στην τροπή *s>š μετά από r,u,k,i. Tο ΚΒΣ /š/ εξελίχθηκε σε πρωτοσλαβικό /χ/:

*wr.s-us > ΚΒΣ *viršus > λιθουανικό viršus και πρωτοσλαβικό *vĭrχŭ

*dhous-os > ΚΒΣ *daušas > πρωτοσλαβικό *duχŭ (au>ou>ū)

Η τέταρτη διαδικασία είναι ο νόμος του Winter, σύμφωνα με τον οποίον ένα βραχύ φωνήεν της ΚΒΣ εκτείνεται πριν από ΠΙΕ ηχηρό αδάσυντο σύμφωνο (b,d,g,gw):

*sed- (λ.χ. ζομαι, sedeō) > ΚΒΣ *sēd-tei > *sēstei (λιθουανικό sėsti, πρωτοσλαβικό *sěsti)

*bhegw- (λ.χ. φέβομαι) > ΚΒΣ *bēg-tei (λιθουανικό bėgti, πρωτοσλαβικό běgati)

Η πέμπτη διαδικασία είναι η απώλεια των λαρυγγικών σε αρκτική και μεσοσυμφωνική θέση:

*h1reudh- (λ.χ. ρυθρός, ρευθος)> ΠΙΕ *h1roudh-os > ΚΒΣ *raudas (λετονικό rauds, πρωτοσλαβικό  *rudŭ)

*dhugh2tēr (λ.χ. θυγάτηρ) > ΚΒΣ *dugtē > *duktē (λιθουανικό duktė, πρωτοσλαβικό *dŭtʲi)

H έκτη διαδικασία είναι η αποδάσυνση των ΠΙΕ ηχηρών δασέων: *bh>b, *dh>d, *gh>g, *gwh>gw>g (βλέπε *dhugh2tēr, bhegw- > ΚΒΣ duktē, bēg- ~ θυγάτηρ, φέβομαι παραπάνω)

Η έβδομη διαδικασία είναι η τροπή *o>a. Η Ύστερη Πρωτοσλαβική, αργότερα, θα κάνει επανατροπή a>o. Το Πρώιμο Πρωτοσλαβικό (Early Proto-Slavic, EPSlv) /a/ φαίνεται σε πολλά πρώιμα σλαβικά δάνεια στις βαλκανικές γλώσσες (λ.χ. ραγάζι < EPSlv *ragazŭ > LPSlv *rogo, Αράχωβα < EPSlv *arěχŭ > LPSlv *orěχŭ > Orahovo), ενώ η LPSlv επανατροπή a>o φαίνεται σε δάνειες λέξεις (λ.χ. acetumocĭtŭ) και στην εξέλιξη της προφοράς προσλαβικών τοπωνυμίων (λ.χ. Θεσσαλονίκη > Solun, Καστοριά > Kostur, Salonae > Solin, Timacus > Timok κλπ).

Στις πηγές του 6ου αιώνα βρίσκουμε σλαβικά ονόματα όπως Δαβραγέζας (< EPSlv *Dabrajězdā > LPSlv *Dobrojězda = «”ντόμπρος” ιππέας») και ρδάγαστος (< EPSlv Ardagastĭ > LPSlv Ordogostĭ > Slv. Radogost ~ «χαρούμενος φιλοξενούμενος» ~ Χαιρόξενος/Χαρίξενος).

Radogost

Dobrojezda

Η όγδοη διαδικασία είναι η τροπή IE *-ewV-> ΚΒΣ *-owV- (όπου V = φωνήεν):

*newos > ελληνικό νέος, αλλά πρωτοσλαβικό *novŭ

*k’lēw-eh2 > ΚΒΣ *ślōvā > λιθουανικό šlovė και πρωτοσλαβικό *slava

Οι τελευταίες δύο διαδικασίες είναι η ανάπτυξη /i/ (και πιο σπάνια /u/) στα συλλαβικά ένηχα (λ.χ. *wl.kwos > ΚΒΣ *wilkas και *dek’m.-t > ΚΒΣ *desimt- παραπάνω) και η σποραδική αποβολή του /w/ στα αρκτικά συμπλέγματα *wr-,*wl-.

Από την Πρωτο-Σλαβική στην Παλαιοσλαβωνική

Παρακάτω θα περιγράψω τις διαδικασίες που συνέβησαν μετά από την διάσπαση της ΚΒΣ και την απομόνωση της EPSlv και κατά την εξέλιξη της τελευταίας σε LPSlv και, αργότερα, σε OCS.

Τα σατεμοποιημένα  *ś,ź εξελίχθηκαν σε απλά s,z στην EPSlv, ενώ στην πρωτοβαλτική έγιναν š,ž (λ.χ. τα *dek’m.t-, *g’ombhos > PSlv  desętĭ, zǫbŭ αλλά λιθουανικά dešimt, žambas που αναφέρθηκαν παραπάνω).

Ο Νόμος των Ανοικτών Συλλαβών στην πρωτοσλαβική ευθύνεται για:

– την απώλεια του τελικού *-s των δευτερόκλιτων (*-os), των τριτόκλιτων (*-us,*-is) και του τελικού *-m των ουδετέρων (*-(i)om):

IE *ghordh-os > ΚΒΣ *gardas > EPSlv *gord-os > LPSlv *gord-ŭ

IE *suHn-us > ΚΒΣ *sūn-us > LPSlv *syn-ŭ

IE *ghost-is > ΚΒΣ *gast-is > LPSlv *gost-ĭ

IE *-dhl-om > ΚΒΣ *-dl-am > LPSlv *-dl-o

και το λατινικό δάνειο vīnum > PSlv *vino

– την απώλεια τελοσυλλαβικών συμφώνων, για τον σχηματισμό ανοιχτών συλλαβών στο εσωτερικό των λέξεων:

IE *sup-nos > LPSlv *sŭnŭ

IE *penkw-tis > LPSlv *pętĭ

– τον σχηματισμό των έρρινων φωνηέντων ę, ǫ στις ακολουθίες *-e/oNC-> *-ę/ǫC

IE *penkw-tis > *pęktis > *pętĭ παραπάνω

IE *g’ombhos > ΚΒΣ *źambas > EPSlv *zombo > LPSlv *zǫ

IE *dek’m.t- > ΚΒΣ *deśimt- > LPSlv *desę

Τα πρωτοσλαβικά yer ήταν υπερβραχέα φωνήεντα που σχηματίστηκαν από την βράχυνση των βραχέων *i>ĭ και *u>ŭ. Το τελικό /o/ των δευτερόκλιτων (*-os>-o) είναι το μόνο /o/ που τράπηκε σε yer.

ΙΕ *din-is > LPSlv *dĭnĭ

IE *-in-os > LPSlv *-ĭnŭ (λ.χ. *deiw-inos > LPSlv *divĭnŭ)

IE *suH-nus > LPSlv *synŭ

Το ΚΒΣ (< IE *uH) τράπηκε σε *y = /ü/ πριν τον σχηματισμό του δευτερογενούς πρωτοσλαβικού *au>ou>ū που εν τέλει εξελίχθηκε σε παλαιοσλαβωνικό /u/.

IE *bhuH– > ΚΒΣ *bhū-tei > LPSlv *byti

IE *suHnus > ΚΒΣ *sūnus > LPSlv *sy

αλλά

IE *dhous-os > ΚΒΣ *daušas > LPSlv *douχo > *dūχŭ > duχŭ

IE *dhrough-os > ΚΒΣ *draugas > LPSlv *drougo > *drūgŭ > *dru

Το ύστερο πρωτοσλαβικό /y/ διατηρήθηκε στην OCS, ενώ σε όλες τις σημερινές νοτιοσλαβικές γλώσσες έχει ιωτακιστεί /y/>/i/ (λ.χ. synŭ > sin, koryto > korito, byti > biti, *orkyta > rakyta > rakita κλπ). Ωστόσο, υπάρχουν μερικά παραδείγματα πρώιμου ιωτακισμού στην πρωτοσλαβική, όπως λ.χ. στο σλαβικό όνομα της Ρώμης:

Rōma > γερμ./δημ. λατ. *Rūma (λ.χ. γοτθ. Rōmānī > Rūmōneis) > PSlv *Rymŭ > Ri.

λατ. lactūca > PSlv *loktyka = /loktjuka/ > *lotʲyka > *lotʲika (ο πρόγονος του σλαβομακεδονικού *loštika > loškika και του σερβοκροατικού loćika).

Όσον φορά την εξέλιξη των ΙΕ διφθόγγων στην πρωτοσλαβική:

IE *oi/ai > ΚΒΣ, EPslv > *ai > LPSlv ě

IE *kwoi-neh2 (λ.χ. ελληνικό ποινή) > ΚΒΣ, EPSlv *kainā (λ.χ. λιθουανικό kaina) > LPSlv *kěnā > cěna

IE *ei > EPSlv > OCS i:

IE *leis-tos > līstŭ > listŭ (λ.χ. λιθουανικό *lois-kos > laiškas)

και στο απαρεμφατικό επίθημα *-tei > *-tī > LPSlv *-ti

IE *eu > LPSlv/OCS ju (πριν από σύμφωνο, γιατί πριν από φωνήεν συνέβη η εξέλιξη *ewV>owV ήδη στην ΚΒΣ όπως εξήγησα παραπάνω, λ.χ. *newos > *nowos > *nawos > *novo > novŭ και *k’lewos > ΚΒΣ *ślowos > *ślawas > PSlv *slovo ~ ελληνικά νέϝος, κλέϝος)

IE *bheudh- > *beud-tei > *bjud-tī > bljusti (το /L/ είναι επενθετικό όπως στα zemlja, σερβ. Skoplje)

Οι 3 Ουρανώσεις της Πρωτοσλαβικής

Η Πρώτη Σλαβικη Ουράνωση (ΣΟ1) ήταν πανσλαβική και συνέβη κατά την περίοδο ~400-550 μ.Χ., ενώ οι άλλες δύο (ΣΟ2, ΣΟ3) συνέβησαν κατά την περίοδο ~550-700 μ.Χ. και δείχνουν την πρώιμη απομόνωση της Δυτικής Σλαβικής από τους άλλους δύο κλάδους.

ΣΟ1: τα πρώιμα πρωτοσλαβικά υπερωικά *k,g,χ πριν από e/i/j τράπηκαν αντίστοιχα σε č,ž,š:

IE *keu(H)d-os (λ.χ. κῦδος) > *kjudo > čudo = «θαύμα» (= αξέχαστο/ερικῡδές γεγονός)

IE ονομ./κλητ. *wl.kw-os/*wl.kw-e (λύκος/λύκε, lupus/lupe) > PSlv vĭlk/vĭlč-e

IE *kwetwores > *ketyres > PSlv *četyre

IE *gwen-eh2 > ΚΒΣ *genā > *enā > PSlv *žena

IE *gwih3-wos > ΚΒΣ *gīwas > PSlv *īwa > *īwo > živŭ

IE *h3nog(w)h- «νύχι» > PSlv noga = «πόδι» με υποκοριστικό *h3nog(w)h-ih2-keh2 > *nogīkā > LPSlv nožica «ποδαράκι» (σε ορισμένες ελληνικές διαλέκτους και σε άλλες μη σλαβικές βαλκανικές γλώσσες όπως η Ρουμανική, ο σλαβικός υποκοριστικός όρος «nožica/νουζίτσα» δηλώνει τους ιμάντες με τους οποίους δένονταν τα γουρουνοτσάρουχα).

IE *dhous-os > … > dūχŭ (s>š>χ λόγω RUKI) > duχŭ  = «πνεύμα», με θηλυκό παράγωγο *dūχjā > dūša > duša = «ψυχή»

ΣΟ2: αυτή η ουράνωση συνέβη αργότερα στα υπερωικά πριν από το yat (*ai>ě) και τα προϊόντα της ήταν c,z:

*kwoi-neh2 > *kainā > *kěnā > *cěna

*kwoi-tos > *kwaitas > *kvě > cvětŭ = «άνθος» (και Květa > Cvěta η «Ανθή»)

*gwois-deh2 > *gwaizdā > *gvězda > zvezda = «αστέρι»

Η ΣΟ2 δεν συνέβη πριν από /w/ στην Δυτική Σλαβική και αυτό δείχνει ότι οι δυτικοί σλάβοι ήταν σχετικά απόμακροι ως προς το κέντρο της ΣΟ2 (λ.χ. πολωνικά kwiatgwiazda).

H ΣΟ3 ήταν σύγχρονη με την ΣΟ2 (ίδιο προϊόν ουράνωσης) και ήταν μια προχωρητική ουράνωση (και όχι υποχωρητική όπως οι άλλες δύο) k>c μετά από /i/.Αυτή η ουράνωση ξεκίνησε στην ακολουθία *-ika- και τα παραδείγματα με άλλα φωνήεντα εκτός από /a/ είναι λιγότερα. Το πιο διάσημο προϊόν της ΣΟ3 είναι τα σλαβικά υποκοριστικά σε -ica που εισήλθαν ως δάνειο και στην Ελληνική (λ.χ. αρκούδα > αρκουδίτσα):

*-ih2-k-eh2 > *-īkā > -ica

*gardĭkŭ (> Γαρδίκι) > *gordĭcĭ = «μικρό κάστρο, καστράκι ~ πολίχνη» > OCS gradĭcĭ (λ.χ. βουλγ. Gradec, σερβ/κρ. Gradac)

Σερδική (λατ. Serdica) > EPSlv *Serdĭkŭ > LPSlv *Serdĭcŭ > OCS Srědĭcŭ > βουλγ. Sredets

Τα μακρά φωνήεντα της ΙΕ

IE *eh1/ē > LPSlv/OCS /ě/: *dheh1– > τίθημι/děti

ΙΕ *eh2/ā > LPSlv /ā/ > OCS /a/: *gwen-eh2 > *ženā > žena, *meh2tēr > *mātē > mati

IE *eh3/ō > LPSl /ā/ > OCS /a/: *g’neh3– > γιγνώσκω/znati, *deh3rom > δρον/da

Σε τελική θέση και πριν από έρρινο, το πρωτοσλαβικό *-ōn> –ūn> –y, λ.χ. *h2ek’mōn > ἄκμων/kamy και *bher-ont-s > *bherōn > φέρων/bery

IE *iH/ī > LPSlv /ī/ > OCS /i/: λ.χ. τα υποκοριστικά *-ih2-keh2 > *-īkā > *-ica που ανέφερα παραπάνω και τα θηλυκά τύπου Devī όπως *bher-ont-ih2 > *berǫtʲī > OCS berǫšti και *bhag-ōn-ih2 > *bagūnī > bogyni

ΙΕ *uH/ū > LPSlv/OCS /y/: αυτήν την τροπή την περιέγραψα και παραπάνω στην εξέλιξη της ΚΒΣ διφθόγγου *au>ou>ū>u που ήταν διαφορετική από αυτήν του πρωτογενούς IE *uH/ū > y (λ.χ. *muHs > μς ~ LPSlv myšĭ). Γι΄αυτό ξέρουμε ότι το ενδιάμεσο βήμα από το *h2ek’mōn στο *kamy ήταν *kamūn.

Από την LPSlv στην OCS

Οι δύο σημαντικές φωνολογικές εξελίξεις είναι η νοτιοσλαβική μετάθεση των υγρών και η ουράνωση και μετάθεση των συμπλεγμάτων *dj > dž> žd και *tj, *kti > *tš(i)> št(i). Για το σλαβομακεδονικό διαλεκτικό μωσαϊκό που προέκυψε από την δεύτερη διαδικασία που συνδέει αποκλειστικά την OCS με την Βουλγαρική έχω κάνει μια παλαιότερη ανάρτηση.

Η μετάθεση των υγρών συνέβη σε LPSlv δομές CeRC/CoRC και ήταν εκτατική στην νότια σλαβική. Τα δευτερογενή μακρά φωνήεντα ακολούθησαν την μοίρα των πρωτοτογενών.

LPSlv *gordŭ > *grōdŭ > *grādŭ > OCS gra

LPSlv *melko > *mlēko > OCS mlěko

Τα αποτελέσματα της μεταθετικής ουράνωσης ήταν:

*nokwt-is > LPSlv *noktĭ > OCS noštĭ (kti > jti > tʲi > tši > šti)

ρηματική ρίζα rek- «λέω» (λ.χ. pro-rokŭ = προ-φήτης < φημί) με απαρέμφατο *rekti > OCS rešti

*svět-jā > světja > OCS svěšta = «κερί/καντήλι»

*medhyos > LPSlv medja > OCS mežda = «σύνορο, μεθόριον»

*gordi-ānīnŭ > LPSlv gordjaninŭ > OCS graždaninŭ = «πολίτης, κανστρινός» (κάτοικος κάστρου/πόλεως, βλέπε λίγες γραμμές παραπάνω OCS gradŭ = «κάστρο, πόλις»)

ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ

Με τις παραπάνω φωνολογικές εξελίξεις κατά νου μπορούμε να εξετάσουμε την κλιτική μορφολογία της OCS. Υπάρχει ένα λεπτομερές άρθρο της Βικιπαίδειας για την Παλαιοσλαβωνική Γραμματική. Τα παλαιοσλαβωνικά ονόματα κλίνονται σε 7 πτώσεις και 4 αριθμούς (ενικό, δυικό, πληθυντικό και απομεινάρια συλλογικού βαθμού). Όταν λοιπόν ο Κύριλλος κι ο Μεθόδιος κωδικοποίησαν την Παλαιοσλαβωνική κατά τον 9ο αιώνα, οι σλαβόφωνοι χωρικοί χρησιμοποιούσαν 7 πτώσεις (ονομαστική, γενική, αιτιατική, δοτική, οργανική, τοπική και κλητική) και 4 αριθμούς ενώ, την ίδια στιγμή, οι ελληνόφωνοι χωρικοί χρησιμοποιούσαν 4 πτώσεις (ονομαστική, γενική, αιτιατική, κλητική) και 2 αριθμούς. 1000 χρόνια αργότερα, οι ελληνόφωνοι χωρικοί χρησιμοποιούσαν ακόμα 4 πτώσεις και 2 αριθμούς, ενώ οι βουλγαρόφωνοι -πια- χωρικοί χρησιμοποιούσαν μόνο 2 πτώσεις (ονομαστική, κλητική λ.χ. Jovan/Jovane = Γιάννης/Γιάννη) και 2 αριθμούς. Απομεινάρια του συλλογικού αριθμού επιβίωσαν στους «ανώμαλους» βουλγαροσλαβομακεδονικούς πληθυντικούς σε -išta, λ.χ. pǎtišta/patišta = «δρόμοι/μονοπάτια», kučenišče = «σκυλιά» (ιδιότυπος πληθυντικός της περιοχής της Καστοριάς, αντί του κανονικού kučeta που συνεχίζει στην Βουλγαρική) αλλά, σε όλες τις περιοχές του πάλαι βουλγαρόφωνου συνεχούς, ženište = «νταρντανογυναίκα» (εδώ το επίθημα δείχνει την συλλογική του καταγωγή). Απομεινάρια του συλλογικού αριθμού είναι επίσης οι σλαβομακεδονικοί πληθυντικοί kamenja = «πέτρες», kučinja = «σκυλιά» κλπ. Απομεινάρια του παλαιοσλαβωνικού δυικού αριθμού επιβίωσαν στους «ανώμαλους» πληθυντικούς «μάτια/αφτιά» σε -(es)i (<  < ΙΕ δυική κατάληξη *-ih1 > λ.χ. ο ομηρικός δυικός *h3ekw-ih1 > *okw-ye > ὄσσε) αντί για τον κανονικό πληθυντικό -(es)a. Η μόνη σλαβική γλώσσα που διατήρησε λειτουργικό και διακριτό τον δυικό αριθμό είναι η Σλοβενική. Επομένως, παραθέτω την κλίση του «ματιού» από την Σλοβενική για όποιον θέλει να κάνει συγκρίσεις.

oko

Ουσιαστικά

Η πλειοψηφία των παλαιοσλαβωνικών ουσιαστικών είναι ΙΕ θεματικά ουσιαστικά σε *-os> OCS -ŭ (αντίστοιχα των ελληνικών «δευτεροκλίτων» του τύπου ὁ λόγος, ἡ νῆσος).

Θα παραθέσω την κλίση των ουσιαστικών IE *ghordh-os > OCS gradŭ = «κάστρο, πόλις» και *wl.kw-os > OCS vlĭk-ŭ = «λύκος» και θα σχολιάσω τα κλιτικά μορφήματα που υπάρχουν και στην Ελληνική.

grad

Ονομαστική ενικού *-os > –ŭ ~ ελληνικό -ος (λ.χ. λύκος)

Ονομαστική πληθυντικού *-oi > ~ ελληνικό -οι (λ.χ. λύκοι, λατ. lupī, vlĭči)

Αιτιατική ενικού: *-om > -o > –ŭ ~ ελληνικό τὸν λύκον ~ λατινικό lupum

Οργανική ενικού: -omĭ. Το επίθημα αυτό, όπως και τα επιθήματα δοτικής δυικού και πληθυντικού περιέχουν ένα ΙΕ *bh που στον Γερμανο-Βαλτο-Σλαβικό κλάδο τράπηκε σε *m. Δείτε λ.χ. την δοτική πληθυντικού dagam του γοτθικού dags = «ημέρα» (αγγλικό day) και συγκρίνετε το /m/ με το /b/ της δοτικής/αφαιρετικής πληθυντικού omnibus του λατινικού επιθέτου omnis. Στην Ελληνική, το οργανικό επίθημα πληθυντικού *-bhi- επιβίωσε ως απολιθωματική δοτική στα Ομηρικά έπη, όπου μερικές φορές δείχνει την αρχική του οργανική λειτουργία που μεταφέρθηκε στην δοτική (λ.χ. βίηφι = με βία).

Τοπική ενικού: *-oi > –ě. H ΙΕ τοπική είναι ο πρόγονος της ιστορικής ελληνικής δοτικής. Επομένως, το μόρφημα συγγενεύει με το ελληνικό -ωι/ῷ (λ.χ. τῷ λύκ).

Κλητική ενικού: *-e > -e. Η τυπική ΙΕ δοτική των «δευτερόκλιτων»: λύκε ~ lupe ~ vlĭče

Τοπική πληθυντικού: *-oisu > *-aišu > –ěχŭ. Το επίθημα αυτό είναι συγγενές του ελληνικού τοῖς λύκοις/λύκοισι και απαντά και στην Λατινική (lup-īs), την Σανσκριτική (vṛk-eṣu ~ λύκ-οισι) και την Αλβανική (-esh). Παραθέτω την περιγραφή του στην Αλβανική από τον Vladimir Orel.

oisu

Τα παλαιοσλαβωνικά θηλυκά είναι κατά κανόνα πρωτόκλιτα: IE *-eh2 > -ā> OCS -a. Παραθέτω την κλίση του θηλυκού *gwen-eh2 > OCS žen-a = «γυναίκα».

zena

Σημειώνω την κοινή κατάληξη δοτικής ενικού *-eh2-i > *-āi > -ai > ελληνικό τῇ θε/τῑμ ~ OCS ženě (*ai>ě) και την κλητική ενικού ženo με /ο/ το οποίο προέρχεται από βραχύ /a/. Η ίδια κατάσταση ίσχυε στην παλαιότερη Ελληνική, όπου η ομηρική κλητική νύμφᾰ και η κλητική της Σαπφούς Δίκᾰ δείχνουν το ίδιο βραχύ /ᾰ/.

Ονομαστική ενικού: *-eh2 > *-ah2 > –ā (νύμφη, δίκη, žena)

Κλητική ενικού: *-a (χρωματισμένο e>a από το λαρυγγικό *h2 αλλά με μεταγενέστερη απώλεια του τελευταίου) > -a (νύμφ, Δίκ, ženo).

Γράφει ο Andrew L. Sihler στην σελίδα 268:

[…] with the result that the *-H2 just dropped from *-eH2, leaving an altered but short vowel, as in G (Hom.) νύμφᾰ “O maid”, Sapph. Δίκᾰ “O Dike”, ved. devi “O goddess” […] OCS ženo “O woman” (cf. nom.sg. žena).

Sihler-vocative

Τα αρσενικά πρωτόκλιτα κλίνονται όπως τα θηλυκά:

*wold-uh2k-eh2 > *voldūkā > OCS vladyka = «άρχων» (αργότερα αρχιεπίσκοπος)

*h2youn-os-yeh2 > *jaunasjā > OCS junoša = «νεανίας»

vladyka

Από τις άλλες κατηγορίες αναφέρω:

Ουσιαστικά σε *-is (λ.χ. πόλις, τάσις): *ghost-is > OCS gost-ĭ = «φιλοξενούμενος»

Ουσιαστικά σε *-us (λ.χ. τα ελληνικά επίθετα θρασύς, ἡδύς και τα ουδέτερα ουσιαστικά ἄστυ, μέθυ): *suH-nus > OCS syn-ŭ = «υἱός/υἱύς». Θα συγκρίνω την ονομαστική πληθυντικού με αυτή των ελληνικών επιθέτων σε -υς:

*dhr.s-us > *dhr.s-ew-es > θρασέϝες > θρασέες > θρασεῖς

*suHn-us > *suHn-ew-es > sūnewes > synove (με ΚΒΣ τροπή *ewV>owV και απώλεια του τελικού -s λόγω ΝΑΣ)

Υπάρχουν και ουσιαστικά σε *-uh2s > *-ūs (λ.χ. μῦς, σῦς, δρῦς) όπως λ.χ. το «αίμα» *kruh2s > kry και η «αγάπη» *leubh-uh2s > ljuby

Υπάρχουν σιγμόληκτα ουδέτερα (λ.χ. γένος, κλέος, νέφος) όπως λ.χ. *k’lewos > slovo = «λέξη, ήχος» και *nebhos > nebo = «ουρανός». Προσέξτε την γενική ενικού και την ονομαστική πληθυντικού:

nebo

γενική ενικού:

*nebh-os > *nebh-es-e/os > νέφεος ~ nebese (λ.χ. λατ. g’enh1-es-es > generis)

ονομαστική πληθυντικού:

*nebhesh2 > νέφεα ~ nebesa (λ.χ. λατ. *g’enh1-es-h2 > *geneza > genera)

Γενικά, τα ουδέτερα σε *-(i)om > -o/-je έχουν πληθυντικό σε *-h2>-a:

sel-o = «χωριό» > sel-a = «χωριά»

pol-je = «κάμπος» > pol-ja = «κάμποι» (η τροπή jo>je είναι τυπική)

Συγκρίνετέ τα με τα ελληνικά ἄεθλ-ον/ἄεθλ-α και χωρ-ίον/χωρ-ία

Υπάρχουν τα τυπικά ΙΕ ουδέτερα σε *-mn. (ὄνομα, ῥεῦμα) όπως τα:

*h1n.-mn. > *inmin > OCS imę = «όνομα»

*wert-mn. > *wertmin > OCS vrěmę = «χρόνος»

vreme

Η κλίση τους θυμίζει αρκετά την αντίστοιχη λατινική:

γενική ενικού *-men-es: imene ~ nōminis

ονομαστική πληθυντικού *-men-h2: imena ~ nōmina

δοτική πληθυντικού *-men-ibh-os: imenĭmŭ ~  nōminibus

(Θυμίζω πως ο Γερμανο-Βαλτο-Σλαβικός κλάδος έτρεψε το οργανικό/δοτικό *bh>m)

Αρσενικά σε *-mon-s > *-mōn > -my (~-μων) είναι η «πέτρα» και η «φλόγα»:

*h2ek’-mōn > kamy και *polh1-mōn > plamy

Με γενική ενικού *-men-es > kamene/plamene (τοῦ ἄκμονος)

και ομόηχη ονομαστική πληθυντικού *-men-es > kamene/plamene (οἱ ἄκμονες). Αυτή η κατηγορία υπέστη μεταπλασία στις περισσότερες θυγατρικές σλαβικές γλώσσες. Λ.χ. η σλαβομακεδονική έχει ονομαστική ενικού kamen και ονομαστική πληθυντικού kamenja (στην πραγματικότητα συλλογικός αριθμός).

Μία ιδιαίτερη κατηγορία ουδετέρων είναι αυτά σε *-ent > *-ęt > -ę που κατά κανόνα δηλώνουν νεαρά ζώα:

*h2egwn-ent > agnę = «αρνί»

*pork’-ent > prasę = «γουρουνάκι, δελφάκιον» (ομόρριζο του λατ. porcus)

*gwerbh-ent > žrěbę = «νεαρό ζώο, πουλάρι» (ομόρριζο του ελληνικού βρέφος και του αγγλικού whelp ~ κουτάβι αγρίου ζώου)

Το ουδέτερο επίθημα *-ent είναι αυτό ακριβώς που η ελληνική δείχνει στο ουδέτερο της παθητικής μετοχής αορίστου (λ.χ. τὸ λεχθέν/τὰ λεχθέντα, τὸ πραχθέν/τὰ πραχθέντα). Επομένως, αν σας ζητούσα να μαντέψετε τον πληθυντικό των παραπάνω σλαβικών όρων, θα έπρεπε να σκεφτείτε *-ent-h2 > *ęta: agnęta, prasęta, žrěbęta.

Παραθέτω την κλίση του ουδετέρου *tel-ent > telę = «μοσχάρι»:

tele

Κλείνω εδώ την πρώτη ανάρτηση. Στην επομένη ανάρτηση θα περιγράψω την ρηματική και παραγωγική μορφολογία και θα αναλύσω ένα χωρίο από την παλαιοσλαβωνική μετάφραση του Κατά Λουκά ευαγγελίου.

Advertisements

20 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα, Σλαβικές γλώσσες

20 responses to “Η Εκκλησιαστική Παλαιοσλαβωνική #1

  1. Χρήστος

    Ασφαλώς δεν θα μπορούσα να λείψω από τέτοιο άρθρο. Τα χω τελειώσε τα αντίστοιχα κεφάλαια από το βιβλίο οπότε μπορώ να τα καταλάβω καλύτερα και να σταθώ σε λεπτομέρειες κυρίως. Και γι’ αυτό είναι πολύ χρήσιμα τα άρθρα σου. Και θα σου πω ότι τα παρουσιάζεις και καλύτερα απ’ ότι στα βιβλία. Η σειρά και η οργάνωση στην έκθεση τους είναι πιο ξεκάθαρη σε σένα.

    Δύο σημεία με προβληματίζουν.
    Το πρώτο σχετικά με την δημιουργία των έρρινων φωνηέντων ę, ǫ .
    α) Γιατί γράφεις την ακολουθία με σύμφωνο C στο τέλος *-e/oNC-> *-ę/ǫC ? Δηλαδή γιατί απαιτείται να έχει σύμφωνο μετά τα ρινικά για να δημιουργηθεί έρρινο φωνήεν? Πχ polmēn>polmę, sēmēn>sěmę Δεν ακολουθεί σύμφωνο στα παραδείγματα αυτά.
    β) Σε μερικές περιπτώσεις το ρινικό σύμφωνο δημιουργεί έρρινο φωνήεν, ενώ σε άλλες απορρίπτεται. Οι δύο νόμοι : μακρά + τελικό m> έρρινο φωνήεν και βραχέα + m > απορρινικοποίηση, καλύπτει όλες τις περιπτώσεις? Εκτός από τα ουδέτερα (-o-m, i-o-m) και τις αιτιατικές συναντιούνται πουθενά αλλού?

    Το δεύτερο σχετικά με τον ΝΑΣ. Και ιδιαίτερα με τον συλλαβισμό που είναι καθοριστικός για την αποβολή. Παρατήρησα ότι υπάρχουν συμφωνικά συμπλέγματα που είναι ΑΠΟΔΕΚΤΑ στην σλαβική όπως:lm > po-lme, gn>ja-gnę, st>ko-stĭ , zd>dŭ-zd’ĭ, ld>vo-ldy-ka,sl>slo-vo,cr.>cr.-ky και άλλα που είναι ΜΗ ΑΠΟΔΕΚΤΑ όπως : kt, dm, pn, bt, zs, bw. Οπότε αυτά δεν συλλαβίζονται πχ po-ktos αλλά pok-tos οπότε το k είναι τελικό στην συλλαβή και φεύγει >potĭ

    • Καλώς τον Χρηστάρα!

      Γράφω enC γιατί είχα κατά νου το εσωτερικό της λέξης, όπου συμβαίνει μόνο σε αυτό το σημείο, ώστε να προκύψει η ανοιχτή συλλαβή en-k > ę-k (με το k να ανήκει στην επόμενη). Η τελική θέση που παρέθεσες είναι η μόνη περίπτωση όπου ένα «σκέτο» en τρέπεται σε έρρινο και καλά έκανες που το ανέφερες. Και εδώ ο λόγος είναι για τον σχηματισμό μιας τελικής ανοιχτής συλλαβής (όπως η απώλεια του/s/ στα «δευτερόκλιτα», αλλά και -περιέργως- όπως παρατήρησες, η απώλεια του *m των ουδετέρων που δεν οδήγησε σε *-om > ǫ, αλλά σε απλό /o/. Δεν έχω βρει κάποαι εξήγηση για αυτήν την εξαίρεση.

      Τα st/zd που ανέφερες είναι εξαιρέσεις. Εκεί ο ΝΑΣ δεν εφαρμόστηκε (λ.χ. *bheudh-tei > beud-tei > bljusti).

      Στα /kt/ που ανέφερες αναφέρω και την σλαβική «νυχτερίδα» *nekwto- > *neto-pyrʲĭ «νυκτοπέτης» το οποίο έχασε το kw αντίθετα με τον όρο *nokwtis > nakti που τον διατήτησε και έκανε την ουράνωση kti > šti στην OCS.

  2. Χρήστος

    Διόρθωσε σε παρακαλώ το potĭ που έγραψα κατά λάθος . potŭ είναι ασφαλώς.

  3. Χρήστος

    Στην έβδομη διαδικασία: ____”ενώ η LPSlv επανατροπή o>a “____

    διόρθωσε το. είναι a>o .

    • Σωστό είναι. Αναφέρομαι στις διαδικασίες που χαρακτηρίζουν την Κοινή Βαλτο-Σλαβική.

      PIE *ghordhos > CBS *gardas (τροπή *o>a)

      Και παρακάτω εξηγώ ότι η Ύστερη Πρωτοσλαβική έκανε επανατροπή *a>o (CBS *gardas > LPSlv *gordŭ).

    • Όχι λάθος δικό μου. νόμιζα έλεγες το πρώτο. τώρα κατάλαβα ποιο λες. Το διορθώνω τώρα.

  4. Χρήστος

    Επειδή εγώ μπερδεύτηκα κι έφαγα ώρα να το ξεδιαλύνω και μπορεί να μπερδευτεί κι άλλος νομίζω ότι θέλει μεγαλύτερη αυστηρότητα σχετικά με την πρώτη ουρανικοποίηση.

    “ΣΟ1: τα πρώιμα πρωτοσλαβικά υπερωικά *k,g,χ πριν από e/i/y τράπηκαν αντίστοιχα σε č,ž,š:”

    Το -y- που χρησιμοποιείς εδώ μπερδεύει. Γιατί το y είναι πισινό φωνήεν κι όχι μπροστινό. Προφανώς εννοείς το j. Και ακόμα καλύτερα να γράψεις και την τροπή που αναφέρεται. Δηλαδή eu>ju , οπότε εδώ φαίνεται ξεκάθαρα γιατί και το e και το j είναι μπροστινά.

    “IE *kuHd-os (λ.χ. κῦδος) > *kūdas > *kydas = /kjudas/ > čudo”

    Το παράδειγμα επίσης με μπέρδεψε γιατί το *kuHd-os>kydas δεν ουρανικοποιεί αφού το y ειναι οπίσθιο. Αφού το uH> ū> y. Αυτό που ουρανικοποιεί είναι αυτό που γράφεις αμέσως μετά kjudas/ > čudo. Το οποίο προέρχεται από eu>ju.Άρα στο ΠΙΕ kuHd-os πρέπει να υπάρχει eu και όχι uH.Και πατώντας στο čudo βγάζει αυτό: From Proto-Indo-European *(s)kēu̯d-es, *(s)kēu̯d-os.
    Νομίζω θα είχε μεγαλύτερη σαφήνεια έτσι αντί της χρήσης του y ως ju.

    • Όταν αναφέρομαι στην πρωτοσλαβική/παλαιοσλαβονική το σύμβολο «y» δηλώνει το /ü/ = /ju/. Καταγωγικά είναι το ΙΕ μακρό *uH>ū>y.

      Στην αλβανολογία και στη σλαβολογία τα σύμβολα «y» και «j» είναι διαφορετικοί φθόγγοι:

      Το ημιφωνικό /y/ (λ.χ. yogurt, γιατρός) συμβολίζεται με «j».

      Αντίθετα, το *uH> ū>ü = «y» (λ.χ. music = μιούζικ, you tube = γιου τιούμπ», γύφτος ~ γιούφτος, η παλιά προφορά του ελληνικού «υ»)

      Στο παράδειγμα *kuHdos > *kūdo > *kydo = /kjudo/ > čudo η ουράνωση/ουρανίκωση/ουρανικοποίηση (όπως θες απέδωσε το palatalization) είναι όπως στο κυλώ/κιουλώ > κυλώ/τσουλώ (/kju-/ > /tsu-/).

      Να θυμάσαι το σλαβικό απαρέμφατο *bhuH-tey > *būtī > OCS byti

      Αντίστοιχα στην Αλβανική:

      λατινικό nātūra > αλβανικό natyrë

      λατινικό clausūra > αλβανικό këshyrë (η «κλεισούρα» ~ αγγλικό closure).

      • Χρήστος

        Σημασία έχει ότι το πρωτογενές ū >y δεν συμμετέχει στην ΣΟ1 γιατί είναι πισινό φωνήεν. Μόνο το δευτερογενές eu>iū>jū2 συμμετέχει.

        Δες στην σελίδα 79 στο 2.27b που λέει: “On the early Proto-Slavonic long vowels, the back vowels ū1>y …… Τα λέει back vowels.

        Επίσης στην σελίδα 82 στο 2.35 έχει πινακάκι με τα φωνήεντα της Late Proto-Slavonic και y (που προέρχεται από το πρωτογενές u1) και το ū (που προέρχεται από δευτερογενές eu>iū>jū2) τα έχει πάλι στα πίσω φωνήεντα.

        Αλλά και στην wikipedia το λέει ξεκάθαρα.

        Formulation[edit]
        Inherited velars *k (< PIE *k, *kʷ) and *g ( OCS e/ě, ь, i, ‘u), and also before the palatal semivowel *j:

        Στο παράδειγμα με το čudo έχουμε εφαρμογή της ΣΟ1 επειδή επειδή προέρχεται από :

        Etymology[edit]
        From Proto-Indo-European *(s)kēu̯d-es, *(s)kēu̯d-os. A possible cognate is Ancient Greek κῦδος ‎(kûdos).

        έχουμε δηλαδή το μπροστινό eu>jū2.. Γιατί πριν το πισινό ū2 υπάρχει το μπροστινό j. Αυτό προκαλεί την ουράνωση. Άλλωστε μπορεί η ουράνωση να είχε ξεκινήσει ήδη από eu που το e είναι μπροστινό. Το u είναι πάντα πισινό.

      • Οκ! Tώρα κατάλαβα το λάθος μου.

        *keudos > kjudo > čudo

        αλλά

        *kūla > OCS kyla > kila.

        Αυτό δε λες;

        Το αλλάζω αμέσως.

      • Για δες το τώρα και πες μου.

      • Μπράβο ρε Χρηστάρα !!! Καλά που είσαι και εσύ και τα προσέχεις όλα λεπτομερώς.

        Δεν είχα συνειδητοποιήσει ότι το *ū1 («γνήσιο» βαλτοσλαβικό ū) δεν συμμετέχει ποτέ στη ΣΟ1 (λ.χ. *gūb- > OCS gyb- > gibati, όπως το *kūla > kyla > kila).

        Ευχαριστώ για την διόρθωση.

      • Χρήστος

        Εγώ θέλω να σε ευχαριστήσω πραγματικά Σμερδαλέε για τον χρόνο σου που αφιερώνεις να ασχολείσαι και να απαντάς στο κάθε ερώτημα μου. Αυτά τα δύο χρόνια με έχεις βοηθήσει πάρα πολύ στο διάβασμα της γλωσσολογίας. Μου χεις ανοίξει έναν σωστό δρόμο διαβάσματος. Και κυρίως ξέρω ότι αν κολλήσω κάπου, υπάρχει κάποιος που μπορεί να με βοηθήσει.
        Βλέπεις ότι όλα τα σχόλια μου αναφέρονται στα άρθρα σου για τις σλαβικές γλώσσες. Τα ψειρίζω γιατί ψάχνω και στο λεξικό αλλά και σε πραγματικά τοπωνύμια τις εφαρμογές των φωνολογικών αυτών τροπών. Κι εκεί έρχεσαι αντιμέτωπος με την πραγματικότητα. (έτσι βρήκα πχ ότι το χωριό Αβαρίκος < Avarьkъ δεν ουρανικοποιείται, ενώ υπάρχει και Αβορίτσα κι άρχισα να το ψάχνω). Από το βιβλίο αυτό αφού διάβασα για την Πρωτοσλαβική και την OCS διάλεξα να διαβάσω τα κεφάλαια των νότιων γλωσσών + μιας ανατολικής. Δηλαδή Βουλγάρικα, Σλαβομακεδονικά, Σερβικά + Ρώσσικα. Με ενδιαφέρει η γειτονιά.
        Τώρα που τελειώνω τα ρώσσικα δεν θα σε ξαναενοχλήσω στα σλαβικά. Προσεχώς πιάνω τα αλβανικά ! Οπότε τα επόμενα σχόλια μου να περιμένεις στα αλβανικά άρθρα.

        Καλά τι αρχείο με σημειώσεις πρέπει να έχεις? Εδώ ήδη εγώ έχω αρχίσει να χάνομαι. Κρατάω για σλαβικά, ελληνικά ΠΙΕ.

      • ξέρω ότι αν κολλήσω κάπου, υπάρχει κάποιος που μπορεί να με βοηθήσει.
        —-

        Ξέρεις τι σκεφτόμουν πριν από λίγο;

        Σκεφτόμουν «καλά που είναι κι ο Χρήστος και έμαθα ότι»:

        1) το ΙΕ /o/ δεν χρωματίζεται από το h2 (oh2>ō, αλλά eh2>ah2>ā): πλέον είμαι απόλυτα πεπεισμένος ότι ο Beekes έχει δίκαιο
        2) το πρωτοσλαβικό *ū1>y δεν συμμετέχει στην ΣΟ1

        Ευτυχώς που είσαι και εσύ, γιατί η ΙΕ γλωσσολογία είναι το μόνο θέμα όπου -εκτός από εσένα- δεν έχω κάποιον να με ελέγξει.

  5. Χρήστος

    Και μια ερώτηση για την τρίτη ουρανικοποίηση (ή ουράνωση?).

    Για να πραγματοποιηθεί αυτή, ποια φωνήεντα μπορούν να ακολουθούν? Στην wikipedia λέει ότι ξεκίνησε με a (που είναι φανερό) και ότι δεν συνηθίζεται με τα πισινά ŭ, y. Χωρίς να τα απαγορεύει και τελείως όμως.
    Πχ atikŭ>aticŭ δηλαδή πραγματοποιείται κι ας έχει ŭ και μάλιστα στην συνέχεια το c προκαλεί και προσθίωση στο ŭ οπότε >otĭcĭ.

    Επειδή είναι μεγάλη κατηγορία αυτά που έχουν -ikŭ (τα αρσενικά σε ος), πραγματοποιείται η ουρανικοποίηση ή όχι. Βλέπω σε άλλα δεν έγινε πχ učenikŭ-μαθητής ενώ στο atikŭ πριν έγινε.

    • Η τρίτη ουράνωση/ουρανίκωση/ουρανικοποίηση είναι περίεργη, γιατί η αιτία της είναι το προϋπάρχον φωνήεν /i/ και όχι αυτό που έπεται (όπως στις άλλες δύο ουρανώσεις).

      Κάτι ανάλογο συνέβη στην Ισπανική με το λατινικό ct: ct>jt>tj>ch (lactem > lajte > lejte (i-μετάλλαξη) > letje > leche, αλλά amans/amantem > amante και pars/partem > parte).

      Τα περισσότερα -ik- είναι αναλογικές επανατροπές του -ic-, που επηρεάστηκαν από το επίθημα -ka/-ko των άλλων λέξεων (λ.χ. τα χαϊδευτικά Željko και Veljko, όπως τα Žarko, Zlatko κλπ).

      • Σου παραθέτω αυτά που γράφει το κεφάλαιο για την πρωτοσλαβική στο θέμα της Τρίτης Ουράνωσης:

        “Front vowel acting on the following velar” = «πρόσθιο φωνήεν που δρα σε υπερωικό που έπεται (-ik-)”

        Αρχικά ίσχυε μόνο για το μόρφημα -ika-, αλλά γρήγορα γενικεύτηκε και για όλα τα -ikV-.

        Τα λίγα k της OCS θεωρούνται αναλογικές επανατροπές (analogical).

      • Λοιπόν, υπάρχει και μια κατηγορία νυν σλαβικών -ika όπου το /k/ είναι φυσιολογικό.

        Είναι το πρωτοσλαβικό επίθυμα *-ūkā > OCS -ykā > νυν -ika (λ.χ. *voldyka > OCS vladyka > νυν vladika = «άρχων, αρχιεπίσκοπος»

        Το παλαιοσλαβονικό y αργότερα ιωτακίστηκε (λ.χ. byti > biti)

  6. Χρήστος

    Για το -yka και την ΣΟ3 έσπασα το κεφάλι μου την προηγούμενη βδομάδα. Όταν ήταν σε ισχύ η ΣΟ3 το y ήταν πισινό φωνήεν άρα δεν μπορεί να συμμετάσχει. Όταν ιοτακίστηκε τότε η ΣΟ3 είχε τελειώσει.

    Για τα -ikŭ όμως έψαξα στο λεξικό (του Derksan). Όντως όταν λήγει σε ŭ δεν συμμετέχει στην ΣΟ3. Αν όμως συμμετάχει τότε θα γίνει ĭ όπως στο otĭcĭ.

    Πχ spexŭ, snegŭ, pĭrxŭ, pĭcĭlŭ αλλά pĭkŭlŭ και λοιπά. Δεν έχει πολλά

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s