Η αρχαιοελληνική διαλεκτογένεση #4

Όπως έγραψα στο τέλος της προηγούμενης ανάρτησης, άφησα για το τέλος την Παμφυλιακή διάλεκτο. Η Παμφυλία βρισκόταν στην νότια ακτή της Μικράς Ασίας βορειοδυτικά της Κύπρου. Τα βόρεια ορεινά της «νώτα» την έκαναν σχετικά δυσπρόσιτη από την ξηρά και, κατά συνέπεια, η θάλασσα ήταν η κύρια οδός επικοινωνίας με τον υπόλοιπο κόσμο. Οι κύριες πόλεις της περιοχής ήταν η Σίδη, η Άσπενδος, η Πέργη και, αργότερα, η Αττάλεια.

Pamphylia

Όπως μαρτυρεί το όνομα της περιοχής (πάμφῡλος = που αποτελείται από μείγμα όλων των φύλων), η διαλεκτική ταξινόμηση της Παμφυλιακής προκαλεί πονοκέφαλο στους γλωσσολόγους, γιατί πρόκειται για μια διάλεκτο που δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνο με ένα φυλογενετικό μοντέλο Stammbaum, αλλά πρόκειται για μια διάλεκτο που προέκυψε in situ από την «ωσμωτική» συναρμογή ΑρκαδοκυπριακώνΑχαϊκών»), Δωρικών και ίσως Αιολικών στοιχείων. Σε αυτήν την συναρμογή πρέπει να προστεθεί και η φωνολογική «ώσμωση» που προέκυψε από την αλληλεπίδραση με τις ιθαγενείς λουβικές (ανήκουσες στον Ανατολιακό κλάδο της ΙΕ οικογένειας) γλώσσες της περιοχής (Σιδητική, Πισιδική, Ισαυρική, Λυκική).

Όπως γράφει ο Claude Brixhe στην σελίδα 370 του βιβλίου «Ιστορία της Ελληνικής γλώσσας: από τις Αρχές έως την Ύστερη Αρχαιότητα»:

Η παμφυλιακή δημιουργήθηκε από διαδοχικές ελληνικές συνεισφορές (στοιχεία αχαϊκά, δωρικά και ίσως αιολικά) στο αποικιακό περιβάλλον της Ανατολίας. Με το τελευταίο παράδειγμα βλέπουμε ότι οι επαφές δεν αφορούσαν πάντα Έλληνες, αλλά ενδεχομένως και μη ελληνικές γλώσσες, περισσότερο ή λιγότερο γνωστές (ίσως η φρυγική (βλ. Ε.4) για την περίπτωση της μακεδονικής (βλ. Γ.3.4) και οι γλώσσες της Ανατολίας για την παμφυλιακή (βλ. Γ.3.3)), που έχουν εντοπιστεί χωρίς να έχουν αποκρυπτογραφηθεί (Κύπρος και ετεοκυπριακή, βλ. Β.3.5, Κρήτη και ετεοκρητική, βλ. Β.3.6). […] Είναι επομένως σφάλμα να επιμένει κανείς στην αναζήτηση μιας μοναδικής πηγής από όπου θα εκπορεύονται τα πάντα. Η παμφυλιακή δεν έρχεται από πουθενά. Διαμορφώθηκε εκεί όπου τη συναντούμε ιστορικά. Η «καθαρή» γενετική συγγένεια δεν είναι παρά ένα ενδεχόμενο υπόδειγμα, αναμφίβολα όχι το πιο συχνό, εφόσον τις περισσότερες φορές οι δύο τύποι συγγένειας (γενετική και οσμωτική) διαπλέκονται.

Αυτά που θα παραθέσω παρακάτω για την Παμφυλιακή, προέρχονται από το κεφάλαιο του ίδιου βιβλίου για την Παμφυλιακή που έγραψε η Άννα Παναγιώτου (σλδ 315-318).

Ορισμένοι μελετητές αναγνωρίζουν στην παμφυλιακή διάλεκτο σημαντικά ισόγλωσσα με την αρκαδική και την κυπριακή, τα οποία τους επιτρέπουν να τη συνεξετάσουν στην ίδια ομάδα διαλέκτων που αποκαλείται στη διεθνή βιβλιογραφία «αχαϊκή». Εδώ η παμφυλιακή εξετάζεται αυτόνομα, χωρίς βεβαίως να παραγνωρίζονται τα κοινά σημεία με την αρκαδοκυπριακή.

Η Παμφυλία, ένα πεταλοειδές τμήμα της ασιατικής ηπείρου, βορειοδυτικά της Κύπρου, φαίνεται ότι δέχθηκε, πέρα από αχαϊκά φύλα, και αποίκους από άλλες ελληνόφωνες περιοχές, Δωριείς και Αιολείς. Λόγω της γεωγραφικής της απομόνωσης, η διάλεκτος της περιοχής διατήρησε ένα χαρακτήρα αρκετά αρχαϊκό και ιδιότυπο κατά τους σύγχρονους μελετητές, ίσως και κατά τους αρχαίους. Είναι αναγνωρίσιμα στην διάλεκτο αυτή ορισμένα στοιχεία που οφείλονται στην επίδραση του προελληνικού υποστρώματος.

Η πελοποννησιακή καταγωγή μεγάλου, φαίνεται, μέρους των αποίκων της Παμφυλίας, αλλά και η σχετική γεωγραφική εγγύτητα με την Κύπρο, με την οποία οι σχέσεις (οικονομικές, πολιτιστικές) ήταν κατά περιόδους στενές, εξηγούν τα κοινά γλωσσικά στοιχεια ήδη από την αρχαιότητα.

Από τις ιδιαιτερότητες του παμφυλιακού αλφαβήτου αναφέρω ένα γράμμα που μοιάζει με κεφαλαίο «Ψ» το οποίο απέδιδε τον προστριβόμενο φθόγγο /ts/ και αργότερα δίνει την θέση του στο «Σ», την χρήση τεσσάρων γραμμάτων (όχι όλα συγχόνως) για την απόδοση του δίγαμμα (и,Ϝ,Β,Φ, λ.χ. ββέλιος = ϝϝέλιος < hāwelios (αφομοίωση h..w>w..w ή μήπως λάθος των λεξικογράφων;), φίκατι = ϝίκατι κλπ) και την χρήση του <Υ> μέχρι την ύστερη ελληνιστική περίοδο για την απόδοση του φθόγγου /u/ (λ.χ. διαφέρυσα, Ἀφορδισίιυ = διαφέρουσα, Ἀφροδισίου, με το διπλό «ιι» να συμβολίζει την ημιφωνική ουρά -iu>-iyu για την αποφυγή χασμωδίας, λ.χ. μυκηναϊκό i-je-ro-jo = ἱεροῖο > ἱερόο > ἱεροῦ).

Αν πάμε να εντάξουμε την Παμφυλιακή στην φυλογενετική ταξινόμηση των Porzig-Risch, αμέσως κατάλήγουμε σε αδιέξοδο, γιατί η διάλεκτος δείχνει «νότια» αθέματα απαρέμφατα σε -ναι και «νότια» (*ti>si) παράγωγα του τύπου Ἀφορδίσιιυς/Φορδισία = Ἀφροδίσιος/Ἀφροδισία, αλλά «βόρειο» φίκατι = εἴκοσι και, ανεξαιρέτως, «βόρειο» -(ν)τι στην κλιτική μορφολογία, το οποίο μερικές φορές αποδίδεται γραπτά ως -δι (-nti > -(n)di, λ.χ. παμφ. πέδε = πέντε και ἐξάγο:δι = ἐξάγωντι = ἐξάγουσι).

Ωστόσο, ο μεγαλύτερος αριθμός ισογλώσσων συνδέει την Παμφυλιακή με την Αρκαδοκυπριακή, κάτι που δείχνει ότι μία «αχαϊκή» διάλεκτος ήταν η ραχοκοκαλιά της διαλεκτικής «συναρμογής» που εν τέλει οδήγησε στην ιστορική Παμφυλιακή διάλεκτο. Τα ισόγλωσσα που συνδέουν την Παμφυλιακή με την Αρκαδοκυπριακή είναι:

  1. Στένωση o>u και e>i πριν από έρρινα ν,μ και σε τελική θέση: λ.χ. ἰν = ἐν, Ἄρτιμις = Ἄρτεμις, πρωτόκλιτη γενική -ᾱο > -αυ (Ἀρχέᾱς/Ἀρχέᾱο > Ἀρχέαυ), Ϝανάξανδρος > Иανάξαδρυς, Ἀφροδίσιος > Ἀφορδίσιιυς, Λιμναῖος > Λιμναῖιυς.
  2. Σύνταξη προθέσεων με δοτική αντί για γενική για τις λειτουργίες της παλαιάς αφαιρετικής πτώσης. Αυτό φαίνεται και στην διαλεκτική εκδοχή του ονόματος Διόδωρος = «δῶρον ἐκ μέρους τοῦ Διός». Στην Παμφυλία (Διϝείδωρυς) και την Κύπρο (Διϝείθεμις, Διϝείφιλος) το όνομα απαντά ως Διϝείδωρος (δηλαδή δῶρον ἐκ Διϝ(ε)ί) με την δοτική Διϝεί = Διί σε «ει» να αποτελεί αξιοθαύμαστο αρχαϊσμό, μιας και όλες οι άλλες ελληνικές διάλεκτοι αντικατέστησαν την μυκηναϊκή και ΠΙΕ γνήσια δοτική πτώση σε -ει με την τοπική πτώση σε -ι (λ.χ. φρυγική δοτική māterey = τῇ μητρί). Σε ορισμένους στίχους της Ιλιάδας το μέτρο απαιτεί μακρό τελικό φωνήεν στην δοτική (τῷ) Αἴαντι, κάτι που σημαίνει ότι, όταν σχηματίστηκαν αυτοί οι στίχοι, η δοτική ήταν ακόμα Αἴϝαντει.
  3. Η Παμφυλιακή συμμερίζεται με την Κυπριακή τα ανθρωπωνύμια με πρώτο συνδετικό το Ἐσθλο- (< ἐσθλός), στο οποίο συνέβη η φωνολογική απλοποίηση σθλ>σλ>λλ (λ.χ. παμφ. Ἐλλόθεμις, Ἐλλάφιλος και κυπρ. Ἐλλόϝοικος).

Για την απαιτούμενη δοτική (τῷ) Αἴαντει σε ορισμένους στίχους της Ιλιάδας και την διάκριση μεταξύ (γνήσιας) δοτικής -e = /-ei/ και τοπικής σε -i = /-i/ στην Γραμμική Β, παραθέτω τα λόγια του Martin L. West (κάντε κλικ πάνω της για να την διαβάσετε):

dative ei

Από την άλλη, μη αρκαδοκυπριακά ισόγλωσσα της Παμφυλιακής είναι τα παρακάτω:

  1. «βόρειο» -(ν)τι στην κλίση των ρημάτων (λ.χ. ἐξάγο:δι = ἐξάγοντι = ἐξάγουσι) και φίκατι = είκοσι
  2. Δωρικός/Δυτικός χρονικός σύνδεσμος ὅκα = αττικοιωνικό ὅτε ~ αιολικό ὅτα.
  3. Αιολικές δοτικές πληθυντικού -οισι, -αισι, -εσσι (που όμως σπαραδικά απαντούν και σε μη αιολικές διαλέκτους): ἀτρό:ποισι, ἀиταῖσι, δικαστέ:ρεσσ[ι] = αττ. ἀνθρώποις, αὐταῖς, δικαστῆρσι.

Ένα φωνολογικό ισόγλωσσο που συνδέει την Παμφυλιακή με τις Ανατολιακές Γλώσσες είναι ο σποραδικός ρωτακισμός δ>ρ (λ.χ. Λιμναῖις Ἐπιτιμίραυ = Λιμναΐς Ἐπῑμίδᾱο και το μάλλον παμφυλιακό λήμμα του Ησυχίου ἀβήρω = ϝείδω).

Κάντε κλικ πάνω στην παρακάτω εικόνα για να τη διαβάσετε:

Epitimidas

Άλλα χαρακτηριστικά της Παμφυλιακής είναι η πρόθεση περτί = πρός (λ.χ. περτέδο:κε = προσέδωκε) και η σχετικά πρώιμη τριβοποίηση του μεσοφωνηεντικού /g/>/γ/ που συχνά αποβάλλεται (λ.χ. Μεάδυ = Μεγάδου, ἰδιοπραέων = ἰδιοπραγέων, λ.χ. τα νεοελληνικά λέγω > λέω, ὑπάγω > πάω κλπ).

Από τα μη ελληνικά ανθρωπωνύμια της περιοχής, το πιο συχνό είναι το θεοφορικό όνομα Τροκόνδας, πίσω από το οποίο κρύβεται το ανατολιακό θεωνύμιο Tarḫun/Tarḫuntaš (< *tr.h2-u-nt- = «επικράτωρ, νικητής», ο ανατολιακός θεός της Καταιγίδας και του Κεραυνού που σκότωσε τον δράκο Illuyanka, ιερή πόλη του οποίου ήταν η Tarḫuntašša).

Trokondas

Κάντε κλικ στην παρακάτω εικόνα για να την διαβάσετε.

Trqqas

Advertisements

5 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα

5 responses to “Η αρχαιοελληνική διαλεκτογένεση #4

  1. Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

    Καλημέρα.

    Για δώσε καμιά εξήγηση για την μαρτυρία του Ηροδότου που λέει ότι οι Κίλικες παλιότερα λέγονταν Υπαχαιοί. Τι σημαίνει αυτό το Υπαχαιοί ;

    Κίλικες…μπλα μπλα…Ὑπαχαιοὶ ἐκαλέοντο, ἐπὶ δὲ Κίλικος τοῦ Ἀγήνορος ἀνδρὸς Φοίνικος ἔσχον τὴν ἐπωνυμίην. Πάμφυλοι δὲ τριήκοντα παρείχοντο νέας Ἑλληνικοῖσι ὅπλοισι ἐσκευασμένοι. οἱ δὲ Πάμφυλοι οὗτοι εἰσὶ τῶν ἐκ Τροίης ἀποσκεδασθέντων ἅμα Ἀμφιλόχῳ καὶ Κάλχαντι.

    http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0125%3Abook%3D7%3Achapter%3D91%3Asection%3D1

  2. ionnkorr

    Μια άλλη οπτική γωνία
    Οι Τουθμωσίδες (18η Αιγυπτιακή Δυναστεία) (περί 1543–1292 π.Χ.) έκαναν τεράστιες εκστρατείες στην Παλαιστίνη χρησιμοποιώντας μεγάλες ναυτικές δυνάμεις. Που τις βρήκαν?
    Προήλθαν από δύο πηγές:
    – Το υποτελές κράτος των Δαναών (~ “Tjehenu”?) που υπήρχε στα δυτικά του Δέλτα, (με πόλεις την Θώνιδα, την Κάνωβο και ίσως και το Παραιτόνιο)
    και
    – Αιγαιώτες έμποροι και μετανάστες που κατοικούσαν στο Δέλτα
    και διενεργούσαν το ναυτικό εμπόριο της Αιγυπτιακής Αυτοκρατορίας (Αχαιοί?).
    Όταν καταργήθηκε η θρησκεία του Aton (μετά τον Αμενώφιδα Δ’) και η Αίγυπτος σταμάτησε τις εκστρατείες στην Παλαιστίνη
    (και επομένως δεν είχε ανάγκη τους στόλους)
    ειδικά επί της βασιλείας του Horemheb (1319–1292)
    σημειώθηκε γενικός διωγμός των αλλοδαπών
    και μέρος των Δαναών αποίκησε την Κιλικία (~ Danuna)
    ενώ αρκετοί Αχαιοί αποίκησαν την Παμφυλία, και απεκλήθησαν “Υπαχαιοί”
    (= κάτω Αχαιοί)

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s