Η αρχαιοελληνική διαλεκτογένεση #1

Στην σημερινή ανάρτηση θα περιγράψω την αρχαιοελληνική διαλεκτογένεση, δηλαδή την διαδικασία με την οποία σχηματίστηκαν οι διάφορες ιστορικές Διάλεκτοι της Αρχαίας Ελληνικής από την κοινή Πρωτο-Ελληνική. Η συμβατική κοινή Πρωτο-Ελληνική γλώσσα που κάποτε μιλιόταν από μια πλήρως ομοιογενή γλωσσική κοινότητα «Πρωτοελλήνων» φυσικά δεν αντιστοιχεί σε κάποια πραγματική γλωσσική κατάσταση, αλλά πρόκειται για ένα εύχρηστο ευριστικό μοντέλο, που μας επιτρέπει να εξηγήσουμε «στιγμιαία» όλους τους αποκλειστικούς κοινούς νεοτερισμούς των ιστορικών αρχαιοελληνικών διαλέκτων που τις διαφοροποίησαν ως ενιαίο σύνολο από τις υπόλοιπες ινδοευρωπαϊκές (ΙΕ) ποικιλίες. Η πραγματική ιστορία της διαλεκτογένεσης δεν είναι απλά μια ιστορία φυλογενετικής απόκλισης, αλλά περιλαμβάνει και «ωσμωτικά» φαινόμενα γεωγραφικής σύγκλισης και αλληλεπίδρασης. Επομένως, πέρα από μοντέλο Stammbaum («μοντέλο δένδρου, κλαδιστικό», που περιγράφει μόνο την φυλογενετική συγγένεια) πρέπει να έχουμε υπόψη και το μοντέλο Wellen («μοντέλο κύματος (διάδοσης)», που περιγράφει την γλωσσική ομοιότητα που δημιουργείται από «ωσμωτική» σύγκλιση γειτονικών κοινοτήτων).

Για να καταλάβετε την διαφορά «φυλογενετικής» συγγένειας και «ωσμωτικής» ομοιότητας θα παραθέσω το εξής παράδειγμα. Ο πλησιέστερος φυλογενετικός συγγενής της Αττικής διαλέκτου είναι αναμφίβολα η Ιωνική. Υπάρχει ένας ικανοποιητικός αριθμός ισογλώσσων που δείχνει ότι οι δύο διάλεκτοι είχαν αναμφίβολα έναν κοινό πρόγονο. Ωστόσο, η Αττική συμμεριζόταν με την γειτονική της Βοιωτική το ισόγλωσσο του διπλού «ττ» στους όρους όπως θάλαττα/θάλασσα, γλῶττα/γλῶσσα κλπ, ενώ η Ιωνική δείχνει το διπλό «σσ». Αυτή η ομοιότητα μεταξύ Αττικής και Βοιωτικής δεν μπορεί να εξηγηθεί από το φυλογενετικό μοντέλο συγγένειας, γιατί είναι μια διαδικασία που προέκυψε από την «ωσμωτική» σύγκλιση δύο γειτονικών διαλέκτων.

Μετά από τις παραπάνω θεωρητικές διευκρινίσεις μπορούμε να περάσουμε στο κυρίως θέμα. Το διαλεκτογενετικό μοντέλο που δέχεται η πλειοψηφία των γλωσσολόγων είναι η λεγόμενη ταξινόμηση των Porzig-Risch. Σύμφωνα με αυτήν, η κοινή Πρωτο-Ελληνική γλώσσα κάποια στιγμή μεταξύ 2000-1500 π.Χ. έσπασε σε πρώτη φάση σε δύο μεγάλους διαλεκτικούς κλάδους: έναν βόρειο και έναν νότιο. Ο νότιος κλάδος μιλιόταν στον κυρίως μυκηναϊκό χώρο της ελλαδικής ενδοχώρας (Πελοπόννησος, Στερεά και ίσως ΝΑ Θεσσαλία), ενώ ο βόρειος κλάδος μιλιόταν βορείως του παραπάνω κυρίως μυκηναϊκού χώρου (χοντρικά στην Ήπειρο και την Θεσσαλία). Από της ιστορικές διάλεκτους, η «μυκηναϊκή» διάλεκτος των πινακίδων της Γραμμικής Β, η Αττικο-Ιωνική και η Αρκαδο-Κυπριακή προέρχονται από τον νότιο κλάδο, ενώ η Δωρική, η συγγενική της Βορειοδυτική Ελληνική (ΒΔ) και η Αιολική προέρχονται από τον βόρειο κλάδο.

Οι δύο πρωτοκλάδοι (βόρειος και νότιος) εμφανίζουν 3 διαφορές:

  1. Ο νότιος κλάδος συρριστικοποίησε το πρωτοελληνικό *ti>tsi>si, ενώ ο βόρειος αντιστάθηκε σε αυτήν την διαδικασία (λ.χ. στα νότια δίδωσι, φέρονσι/φέρουσι, εἴκοσι, -κόσιοι κλπ αντιστοιχούν τα βόρεια δίδωτι, φέροντιϝίκατι, -κάτιοι κλπ).
  2. Ο νότιος κλάδος σχηματίζει τα αθεματικά απαρέμφατα με την κατάληξη -ναι, ενώ ο βόρειος με την κατάληξη -μεν (λ.χ. αττικο-ιωνικό εἶναι, αρκαδικό ἦναι, αλλά δωρικό και βοιωτικό ἦμεν, ΒΔ εἶμεν και θεσσαλικό ἔμμεν).
  3. Ο νότιος κλάδος πολύ νωρίς απλοποίησε το πρώιμο ελληνικό διπλό σσ>σ, πριν σχηματιστεί το νέο διπλό /σσ/ από την ουράνωση των υπερωικών όπως λ.χ. στους όρους γλῶχjα>γλῶσσα και φυλάκjω > φυλάσσω, ενώ ο βόρειος κλάδος διατήρησε το πρώιμο ελληνικό διπλό σσ (λ.χ. νότια μέσος, τόσος, ὅσος, (τοῖς) γένεσι, (τοῖς) ποσί, ἐτέλεσα κλπ, αλλά βόρεια μέσσος, τόσσος, ὅσσος. γένεσσι, ποσσὶ, ἐτέλεσσα κλπ).

Παραθέτω σε αυτό το σημείο μερικές σελίδες από βιβλία των Jonathan M. HallRoger D. Woodard, Geoffrey Horrocks και Holt N. Parker, όπου παρουσιάζονται αυτά που έχω πει μέχρι τώρα. Κάντε κλικ επάνω τους για να τις διαβάσετε.

Risch Porzig

Porzig-Risch1

Porzig-Risch2

parker

Θα παραθέσω τώρα μερικά παραδείγματα από αυτές τις 3 διαφορές.

Τα ΙΕ δεδομένα δείχνουν ότι η κατάληξη 3ου ενικού των αθεματικών ρημάτων ήταν *-ti, ενώ η θεματική κατάληξη του 3ου πληθυντικού ήταν *-onti.

ΙΕ *de/i-deh3-ti > *de/idōti > σανσκ. dadāti , βόρειο δίδωτι ~ νότιο δίδωσι

ΙΕ *bher-onti > σανσκ. bharanti , βόρειο φέροντι ~ νότιο φέρονσι (μετά την ΑΕ2 στην αττικοϊωνική φέρουσι, αλλά το φέρονσι διατηρήθηκε στην Αρκαδική)

Παραθέτω τρεις επιγραφές βορείων διαλέκτων που δείχνουν τον τύπο δίδωτι (από την Ήπειρο και τα δωρικά νησιά Κέρκυρα και Κω):

didwti

Και δύο άλλες επιγραφές: μία από την Βοιωτική Θήβα που δείχνει τον βόρειο τύπο φέροντι (= φέρουσι) και μία από την Αρκαδική Θισόα που δείχνει τον νότιο τύπο κυριεύονσι (= κυριεύουσι).

pheronti

Στην συνέχεια θα παραθέσω μια επιγραφή από την Μαντίνεια με το αρκαδικό αθεματικό απαρέμφατο ἦναι = εἶναι και τρεις επιγραφές βορείων διαλέκτων (Βοιωτική Τανάγρα, Ηπειρωτική Δωδώνη, Θεσσαλική Σκοτούσσα) με τα απαρέμφατα ἦμεν/εἶμεν/ἔμμεν = εἶναι.

hnai

hmen

Ένα ενδιαφέρον φαινόμενο «ωσμωτικής» σύγκλισης συνέβη στην Ασιατική Αιολίδα, όπου η βόρεια/αιολική απαρεμφατική κατάληξη -μεν συνδυάστηκε με την νότια -ναι των γειτονικών ιωνικών περιοχών και προέκυψε η υβριδική κατάληξη -μεναι, που απαντά ως [ασιατικός] αιολισμός συχνά στην Ιλιάδα (λ.χ. λέσβιο ἔμμεναι = θεσσαλικό ἔμμεν + ιωνικό εἶναι).

emmenai

Παραθέτω και τους παρακάτω στίχους της Ιλιάδας που δείχνουν 4 απαντήσεις του υβριδικού τύπου -μεναι και μία περίπτωση του απλού -μεν.

[1.116-7]

ἀλλὰ καὶ ὧς ἐθέλω δόμεναι πάλιν εἰ τό γ᾿ ἄμεινον·
βούλομ᾿ ἐγὼ λαὸν σῶν ἔμμεναι ἢ ἀπολέσθαι·

[6.208-9]

αἰὲν ἀριστεύειν καὶ ὑπείροχον ἔμμεναι ἄλλων,
μηδὲ γένος πατέρων αἰσχυνέμεν, οἳ μέγ᾽ ἄριστοι

δόμεναι = δοῦναι (= δόϝεναι)

ἔμμεναι = εἶναι

αἰσχῡνέμεν = αἰσχύνειν

Το τελευταίο παράδειγμα είναι θεματικό (αἰσχύν-ω) και όχι αθεματικό (εἰμί, δίδωμιαπαρέμφατο και η μεταφορά της αθεματικής κατάληξης -μεν και στα θεματικά απαρέμφατα είναι ιδιάζον χαρακτηριστικό της Αιολικής μόνο διαλέκτου (λ.χ. τα θεματικά απαρέμφατα ἀπεχέμεν = ἀπέχειν, παρεχέμεν = παρέχειν, τοξευέμεν κὴ ἀκοντιδδέμεν = τοξεύειν καὶ ἀκοντίζειν στις παρακάτω επιγραφές από Θεσσαλία και Βοιωτία).

ekhemen

Πάμε τώρα στην τρίτη διαφορά μεταξύ του βορείου και νοτίου πρωτοκλάδου, δηλαδή την διατήρηση ή απλοποίηση του πρώιμου ελληνικού σσ.

Σύμφωνα με τα ΙΕ δεδομένα, η δοτική πληθυντικού ενός σιγμόληκτου ουδετέρου όπως το γένος θα έπρεπε να ήταν *g’enh1-essi > (τοῖς) γένεσσι και ο σιγματικός αόριστος του ρήματος τελέω/τελείω (*tel-es-yō) θα έπρεπε να ήταν *e-tel-ess-h2e > ἐτέλεσσα. Η Αττικο-Ιωνική, όμως, όπως και οι υπόλοιπες νότιες διάλεκτοι δείχνουν τους γνωστούς μας τύπους (τοῖς) γένεσι και ἐτέλεσα με ένα μόνο /σ/. Αντίθετα, οι αναμενόμενοι τύποι γένεσσι και ἐτέλεσσα απαντούν στην Ιλιάδα ως Αιολισμοί.

[1.42] τίσειαν Δαναοὶ ἐμὰ δάκρυα σοῖσι βέλεσσιν.

[1.83] ἐν στήθεσσιν ἑοῖσι· σὺ δὲ φράσαι εἴ με σαώσεις.

[1.235] φύσει, ἐπεὶ δὴ πρῶτα τομὴν ἐν ὄρεσσι λέλοιπεν,

[1.108] ἐσθλὸν δ᾿ οὔτέ τί πω εἶπας ἔπος οὔτ᾿ ἐτέλεσσας·

[4.160] Εἴ περ γάρ τε καὶ αὐτίκ᾽ Ὀλύμπιος οὐκ ἐτέλεσσεν,

[7.69] ὅρκια μὲν Κρονίδης ὑψίζυγος οὐκ ἐτέλεσσεν,

Εκτός από τα Ομηρικά Έπη, αυτοί οι τύποι που δείχνουν το γλωσσολογικά αναμενόμενο διπλό /σσ/, είναι τυπικοί των βορείων διαλέκτων (αν και εξαιτίας της επιρροής των ομηρικών επών, απαντούν σποραδικά και σε επιγραφές νοτίων διαλέκτων).

sungenessi

Στις αιολικές διαλέκτους, η δοτική πληθυντικού των σιγμόληκτων ονομάτων σε -εσσι ήταν τόσο τυπική που η κατάληξη μεταφέρθηκε και στα αθεματικά ονόματα (λ.χ. αιολικά ἄνδρεσσι = ἀνδράσι και δαιμόνεσσι = δαίμοσι).

andressi

Το βασικό συμπέρασμά μας λοιπόν είναι πως στον νότιο κλάδο της πρώιμης Ελληνικής συνέβη μία απλοποίηση σσ>σ (γένεσσι > γένεσι, ἐτέλεσσα > ἐτέλεσα), η οποία είναι προγενέστερη της εμφάνισης του διπλού /σσ/ από την ουράνωση των υπερωικών (λ.χ. γλῶχjα> γλῶσσα, φυλάκjω > φυλάσσω).

Αν ερευνήσουμε το θέμα περισσότερο θα δούμε ότι δεν είναι μόνο το ΙΕ καταγωγής διπλό /σσ/ που απλοποιήθηκε, αλλά και αυτό που προέκυψε από το πρώιμο ελληνικό ts>ss.

Η αναμενόμενη δοτική πληθυντικού του όρου πούς (< *pod-s) είναι *pod-si > *potsi > ποσσί, αλλά η αττικοϊωνική και ο νότιος κλάδος γενικότερα δείχνει τον τύπο ποσί. Στην Ιλιάδα απαντά κανονικά ο αναμενόμενος τύπος ποσσί, αλλά και ο ειδικά αιολικός πόδεσσι.

[2.44] ποσσὶ δ᾽ ὑπὸ λιπαροῖσιν ἐδήσατο καλὰ πέδιλα,

[2.784] ὣς ἄρα τῶν ὑπὸ ποσσὶ μέγα στεναχίζετο γαῖα

Το ίδιο πράγμα συμβαίνει με τα *medhyos > *methyos > *metsosμέσσος/μέσος και τα παρεμφερή ὅσσος/ὅσος, τόσσος/τόσος κλπ.

[3.69] αὐτὰρ ἔμ᾽ ἐν μέσσῳ καὶ ἀρηΐφιλον Μενέλαον

[3.77-8]

καί ῥ᾽ ἐς μέσσον ἰὼν Τρώων ἀνέεργε φάλαγγας
μέσσου δουρὸς ἑλών· τοὶ δ᾽ ἱδρύνθησαν ἅπαντες.

[1.64] ὅς κ᾿ εἴποι ὅ τι τόσσον ἐχώσατο Φοῖϐος Ἀπόλλων,

[1.213] καί ποτέ τοι τρὶς τόσσα παρέσσεται ἀγλαὰ δῶρα

[1.186] ὅσσον φέρτερός εἰμι σέθεν, στυγέῃ δὲ καὶ ἄλλος

[1.516] ὅσσον ἐγὼ μετὰ πᾶσιν ἀτιμοτάτη θεός εἰμι.

Αν σας ζητήσω να μου πείτε τον σιγματικό αόριστο των ρημάτων σε -άζω/-ίζω (<*-a/id-yō), όπως λ.χ. τα ἀγοράζω και νομίζω τότε θα μου πείτε ἡγόρασα και ἐνόμισα. Αυτός όμως δεν είναι ο γλωσσολογικά αναμενόμενος σιγματικός αόριστος αυτών των ρημάτων!

*-d-s-h2e > *-dsa > *-tsa > -ssa > -σσα, δηλαδή ἡγόρασσα και ἐνόμισσα (όπως το *pod-si > potsi > ποσσί παραπάνω). Αυτοί οι αναμενόμενοι τύποι –αλλά παράξενοι για εμάς που γνωρίζουμε μόνο τους αττικοϊωνικούς– με το διπλό /σσ/ είναι τυπικοί των βορείων διαλέκτων της ταξινόμησης Porzig-Risch.

Προσέξτε στις παρακάτω επιγραφές τις μετοχές αορίστου ἀνσχίσσας/ἀνσχίσσαντα (Δωρική Επίδαυρος) και κασσκευάσσας/κασσκευάσσαντα (Αιολική Λέσβος) των ρημάτων ἀνασχίζω και κατασκευάζω, οι οποίες προδίδουν τους αορίστους ἀνέσχισσα και κατεσκεύασσα.

ssas

Τώρα προσέξτε τον παρακάτω αόριστο και μετοχή αορίστου από την Ιλιάδα:

[8.448-9]

οὐχ ὁράᾳς ὅτι δ᾽ αὖτε κάρη κομόωντες Ἀχαιοὶ
τεῖχος ἐτειχίσσαντο νεῶν ὕπερ, ἀμφὶ δὲ τάφρον

[4.498] ἀνδρὸς ἀκοντίσσαντος· ὃ δ᾽ οὐχ ἅλιον βέλος ἧκεν,

τειχίζω > (εγώ) ἐτείχισσα > (αυτοί) ἐτειχίσσαντο (μέση φωνή)

ἀκοντίζω > ἠκόντισσα > ὁ ἀκοντίσσας/τοῦ ἀκοντίσσαντος

Αν δείτε την κλίση του ρήματος οἶδα = «γνωρίζω» (ετυμολογικά παρακείμενος της ρηματικής ρίζας *weid- «βλέπω», «το έχω δει» > «το γνωρίζω») θα δείτε ότι ο τύπος του τρίτου πληθυντικού είναι ἴσᾱσι.

Αυτό το ἴσᾱσι απαντά σε έναν προβληματικό στίχο της Οδύσσειας (14.89), τον οποίο οι διάφορες εκδοχές του ποιήματος παρουσιάζουν διαφορετικά. Συνήθως οι εκδότες προτιμούν την αττικοϊωνική εκδοχή ἴσᾱσι, γνωρίζοντας ότι τους χαλάει το μέτρο. Αντίθετα, άλλες εκδοχές δείχνουν τον τύπο ἴσσᾱσι, ο οποίος διατηρεί το μέτρο.

issasi

Το σχόλιο για τον στίχο [14.89] στον Περσέα γράφει:

isasi

Ο Andrew L. Sihler πιστεύει ότι ο στίχος πρωτοδημιουργήθηκε με τον τύπο ἴσσᾱσι που είναι ένα αιολοϊωνικό υβρίδιο, όπως και το δωρικό ἴσαντι του Πινδάρου.

Ο πρωτοελληνικός τύπος είναι αναμφίβολα *wid-santi > *witsanti > ϝίσσαντι, το οποίο διατηρήθηκε αυτούσιο στον βόρειο κλάδο, ενώ στον νότιο τράπηκε σε ϝίσανσι. Από αυτό προέκυψε το «κανονικό» αττικοϊωνικό ἴσᾱσι μετά την Δεύτερη Αναπληρωματική Ἐκταση (ΑΕ2, λ.χ. πάνσα > πᾶσα). Το ομηρικό υβρίδιο ἴσσᾱσι περιέχει το βόρειο διπλό σσ προσαρτημένο στην αττικοϊωνική κατάληξη -ᾱσι (< νότιο -ανσι) ενώ, αντίθετα, το δωρικό υβρίδιο ἴσαντι του Πινδάρου περιέχει το νότιο μονό /σ/ και την βόρεια κατάληξη -αντι που απέφυγε την συρριστικοποίηση *ti>si.

Sihler-issasi

Το υβριδικό ζεύγος ἴσσᾱσι ~ ἴσαντι (αντί για το «καθαρό» βόρειο ἴσσαντι και το «καθαρό» νότιο ἴσᾱσι) δείχνει πόσο σημαντικά είναι τα φαινόμενα «ωσμωτικής» σύγκλισης στην διαλεκτογένεση.

Μέχρι στιγμής παρουσίασα τα τρία βασικά ισόγλωσσα που δημιουργούν μία σημαντική δέσμη (bundle = διαλεκτικό όριο που σχηματίζεται από πολλά όμορα ισόγλωσσα) που δείχνει ότι η πρώιμη Ελληνική διχοτομήθηκε σε έναν βόρειο και νότιο κλάδο κάποια στιγμή πριν από το 1500 π.Χ., μιας και η διάλεκτος των πινακίδων της Γραμμικής Β είναι ήδη μια νότια διάλεκτος (λ.χ. e-ko-si = /ekhonsi/ = ἔχουσι).

Στην επόμενη ανάρτηση θα περιγράψω πως από την μεταγενέστερη διχοτόμηση του κάθε κλάδου (κατά την περίοδο ~1200-1000 π.Χ.) προέκυψαν οι ιστορικές διάλεκτοι της πρώτης π.Χ. χιλιετίας.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s