Η γενική πληθυντικού των πρωτόκλιτων ονομάτων

Στην σημερινή ανάρτηση θα περιγράψω την ιστορία της γενικής πληθυντικού των πρωτόκλιτων ονομάτων στην Ελληνική. Τα πρωτόκλιτα ονόματα είναι τα ουσιαστικά και επίθετα που σχηματίζονται με -ᾱ/η (< ΠΙΕ *-eh2), όπως τα αρσενικά ὁ ταμίς/ὁ μαχητής και τα θηλυκά ἡ χώρ/ἡ τῑμή. Μέχρι το 900 π.Χ. τα ονόματα αυτά είχαν πανελληνίως μακρό /ᾱ/ το οποίο διατηρήθηκε στις μη Αττικο-Ιωνικές αρχαίες διαλέκτους. Στον Αττικο-Ιωνικό κλάδο, αντίθετα, γύρω στο 900 π.Χ. συνέβη η τροπή >æ>η (λ.χ. δμος > δμος, μκος > μκος) που, στην μεν Ιωνική διάλεκτο ήταν καθολική (λ.χ. τα ιωνικά χώρη, νεηνίης), ενώ στην Αττική συνέβη επαναντροπή æ> (Attic reversion) μετά από {ι,ε,ρ} (γι΄αυτό χώρ και νενίς).

Έχω αφιερώσει μια παλαιότερη ανάρτηση για τα αρσενικά πρωτόκλιτα ονόματα. Μαζί με τα θηλυκά σε -ᾱ/η ανήκουν και τα θηλυκά «τύπου Devī» (*-ih2 > -yᾰ, με βραχύ /ᾰ/ όπως λ.χ. *στέρ-jᾰ > στεῖρᾰ, γλῶχ-jᾰ > γλῶσσᾰ/γλῶττᾰ κλπ), τα οποία έχω επίσης περιγράψει σε παλαιότερη ανάρτηση.

Από τη στιγμή που επικράτησε η Αττική Κοινή μέχρι σήμερα (δηλαδή κατά τα τελευταία 2200 περίπου χρόνια) η «φυσιολογική» και «αυθόρμητη» γενική πληθυντικού των πρωτόκλιτων ονομάτων είναι ἡ χώρᾱ > τῶν χωρῶν, ἡ τιμή > τῶν τῑμῶν, ἡ Μοῦσα > τῶν Μουσῶν, ὁ ταμίᾱς > τῶν ταμιῶν κλπ.

Όταν όμως μελετάμε τα Ομηρικά Έπη και τις αρχαίες διαλεκτικές επιγραφές, τότε αμέσως ανακαλύπτουμε ότι πριν την επικράτηση της Αττικής Κοινής, η πλειοψηφία των ελληνοφώνων ΔΕΝ χρησιμοποιούσε αυτόν τον τύπο γενικής πληθυντικού, που ήταν χαρακτηριστικός ΜΟΝΟΝ της Αττικής διαλέκτου.

Η ΠΙΕ (πρωτοϊνδοευρωπαϊκή) κατάληξη γενικής πληθυντικού των πρωτόκλιτων *-eh2 έχει αναδομηθεί ως *-eh2ōm και θα μπορούσε κάλλιστα να εξηγήσει τα ελληνικά δεδομένα, αλλά η κυρίαρχη άποψη των γλωσσολόγων είναι ότι η Ελληνική, όπως και ο Ιταλικός κλάδος, μετέφερε στα πρωτόκλιτα την κατάληξη γενικής πληθυντικού της θηλυκής δεικτικής αντωνυμίας *seh2, που εξελίχθηκε στο γνωστό μας θηλυκό οριστικό άρθρο (λ.χ. χώρᾱ/τῑμή).

Ονομαστική Ενικού: *seh2 (λ.χ. σανσκριτικό , ετυμολογία #3) > πρωτοελληνικό hā/ἁ > Αττικο-Ιωνικό

Γενική Πληθυντικού: *teh2sōm (λ.χ. σανσκριτικό tāsām) > πρωτοελληνικό *tāhōn > tāōn > … > αττικό τῶν.

Εδώ κάποιος θα αναρωτηθεί γιατί οι γλωσσολόγοι έχουν καταλήξει σε αυτή την άποψη, όταν η γνήσια ΠΙΕ κατάληξη *-eh2ōm μπορεί κάλλιστα να εξηγήσει κατευθείαν την πρωτοελληνική κατάληξη γενικής πληθυντικού των πρωτόκλιτων *-āōn; Ο λόγος είναι πως, δεδομένης της τάσης της Ελληνικής για συναίρεση, είναι εξαιρετικά απίθανο να διατήρησε ασυναίρετη την κατάληξη αυτή για ~2250 χρόνια, από την στιγμή της απόσχισής της από τον ΠΙΕ κορμό (~3000 π.Χ.) μέχρι την Ιλιάδα(~750 π.Χ.). Αντίθετα, σύμφωνα με την κυρίαρχη θεωρία αναλογικής μεταφοράς της αντωνυμιακής κατάληξης, από το πρώιμο ελληνικό *tāhōn σχηματίστηκε η κατάληξη *āhōn που επιβίωσε αυτούσια μέχρι και την μυκηναϊκή εποχή (~1250 π.Χ., λ.χ. ο πληθυντικός pa-we-a2 = /pharweha/ = φάρϝεα/φάρεα στην Γραμμική Β) και, κατά συνέπεια, μετά την απώλεια της μεσοφωνηεντικής δασείας, ο τύπος -āōn έμεινε ασυναίρετος για λιγότερα από 500 χρόνια μέχρι την καταγραφή του στην Ιλιάδα. Επιπλέον, η κατάληξη γενικής πληθυντικού των πρωτόκλιτων στον Ιταλικό κλάδο εξηγείται μόνο με αυτήν την αναλογική μεταφορά.

Παραθέτω τα λόγια του Andrew L. Sihler από την σελίδα 272 του βιβλίου του “New Comparative Grammar of Greek and Latin” (OUP, 2008), όπου εξηγεί αυτά που είπα μέχρι τώρα και αυτά που θα πω παρακάτω.

asom

Στον Ιταλικό κλάδο, η πρωτο-ιταλική κατάληξη της γενικής πληθυντικού των πρωτόκλιτων ήταν *-āsom > *-āzom, από την οποία προέκυψε η Οσκανική κάτάληξη -āzum και η Λατινική -ārum.

Στην Λατινική κατάληξη -ārum (λ.χ. dea = «θεά», deārum = «(των) θεών», ομηρικό θεάων, σημειώνω εδώ ότι τα λατινικά deus/dea και τα ελληνικά θεός/θεά ΔΕΝ σχετίζονται ετυμολογικά και ανάγονται σε διαφορετικές ΙΕ ρίζες, *dei-wos και *dh1s-os αντίστοιχα) βλέπουμε τον τυπικό λατινικό ρωτακισμό του μεσοφωνηεντικού *s>z>r:

*g’enh1-os > genus ~ γένος, με πληθυντικό *g’enh1-es-h2 > *geneza > genera ~ γένεα

Λατινική: *g’enh1-es-h2 > genera και *-āsom > -ārum

Ελληνική: *g’enh1-es-h2 > geneha > γένεα και *-āsōm > *-āhōn> -άων

Τα Ελληνικά πρωτόκλιτα που εισήλθαν ως δάνεια στην Λατινική κλίνονται με την Λατινική μορφολογία λ.χ.

ποιητής, ἀθλητής > poēta, āthlēta > poētārum, āthlētārum = (τῶν) ποιητῶν/ἀθλητῶν

dearum

Ας γυρίσουμε τώρα στην Ελληνική.

Στην Γραμμική Β η γενική πληθυντικού των πρωτόκλιτων (a-stems) σχηματίζεται με την κατάληξη -a-o (/-ā(h)ōn/).

Chadwick

Στην Ιλιάδα βρίσκουμε ένα μείγμα καταλήξεων σε -άων και -έων. Όπως εξηγεί ο Sihler στην σελίδα που παρέθεσα παραπάνω, η καταλήξη -άων είναι Αιολική συνεισφορά στην επική γλώσσα, ενώ η κατάληξη -έων είναι η γνωστή ασυναίρετη Ιωνική που χρησιμοποιεί και ο Ηρόδοτος.

Η ασυναίρετη Ιωνική κατάληξη προέκυψε μέσα από την εξέλιξη –ᾱων > -ήων > -έων (δηλαδή τροπή ᾱ>η και τυπική βράχυνση ηω>εω του πρώτου εκ των δύο μακρών φωνηέντων, λ.χ. ϝώς > ώς > αττικό ώς/ἑῷος).

Η γνωστή μας Αττική κατάληξη -ῶν προέκυψε με συναίρεση της ασυναίρετης Ιωνικής (-έων > -ῶν).

Από τις υπόλοιπες ιστορικές αρχαιοελληνικές διαλέκτους, η Βοιωτική αποδείχτηκε η περισσότερο συντηρητική, διατηρώντας την πρώιμη ελληνική κατάληξη -άων μέχρι και τον 2ο π.Χ. αιώνα (τουλάχιστον)!

Οι υπόλοιπες διάλεκτοι του ελλαδικού χώρου (Δωρική, ΒΔ Ελληνική, Θεσσαλική) δείχνουν την συναίρεση -ᾱων > -ᾶν.

Επομένως, αν κάποιος ταξίδευε στον Ελλαδικό χώρο γύρω στο 400 π.Χ. θα άκουγε μόνο στην Αττική την γενική πληθυντικού τῶν πολιτῶν, στην γειτονική Βοιωτία θα άκουγε τῶν πολιτάων, ενώ στον υπόλοιπο ελλαδικό χώρο από τη Λακωνία μέχρι την Θεσσαλία και την Ήπειρο (και μάλλον και στην Μακεδονία, όπως θα δείξω παρακάτω) θα άκουγε την γενική πληθυντικού τῶν πολιτᾶν.  Αντίθετα, στο Ιωνικό Αιγαίο και στην γειτονική Ιωνία ο ίδιος υποθετικός περιηγητής θα άκουγε τον τύπο τῶν πολιτέων.

Ας αρχίσουμε απο την Ιλιάδα.

Το αιολοϊωνικό μείγμα -άων/-έων της επικής γλώσσας φαίνεται ξεκάθαρα στον παρακάτω στίχο της Ιλιάδας:

[Ιλιάδα, 4.117] ἀβλῆτα πτερόεντα μελαινέων ἕρμ᾽ ὀδυνάων·

Εδώ το τύπου Devī θηλυκό επίθετο *mel-n.-ih2 > melanya > melanʲnʲa > μέλαινα δείχνει την ιωνική γενική πληθυντικού μελαινέων, ενώ το ουσιαστικό *h3dun-eh2 (λ.χ. αλβανικό *h3dun-teh2 > dhunë) > ὀδύνη δείχνει την αιολική και πρώιμη ελληνική γενική πληθυντικού ὀδυνάων.

Η εξέλιξη μέχρι την γνωστή μας αττική γενική πληθυντικού ήταν:

μελαινάων ὀδυνάων > *μελαινήων ὀδυνήων > μελαινέων ὀδυνέων > μελαινῶν ὀδυνῶν

Το επόμενο που θα παραθέσω είναι η διπλή γενική πληθυντικού πολλάων/πολλέων του θηλυκού επιθέτου: πολ-ύς > *πολ-έϝ-ια > *πολεῖα (λ.χ. θρασεῖα) > *πολjά > *πολλά ~ (ἡ) πολλή:

[2.117] ὃς δὴ πολλάων πολίων κατέλυσε κάρηνα

[2.131] πολλέων ἐκ πολίων ἐγχέσπαλοι ἄνδρες ἔασιν,

Η εξέλιξη μέχρι το γνωστό μας αττικό (τῶν) πολλῶν πόλεων ήταν:

πολλή πόλις > τῶν πολλάων πολίων > *πολλήων πολίων > πολλέων πόλεων > τῶν πολλῶν πόλεων

Πάμε παρακάτω σε άλλους στίχους από τις 2 πρώτες ραψωδίες της Ιλιάδος:

[1.152] οὐ γὰρ ἐγὼ Τρώων ἕνεκ᾿ ἤλυθον αἰχμητάων

[1.604] Μουσάων θ᾿ αἳ ἄειδον ἀμειϐόμεναι ὀπὶ καλῇ.

[2.87-88]

Ἠΰτε ἔθνεα εἶσι μελισσάων ἁδινάων
πέτρης ἐκ γλαφυρῆς αἰεὶ νέον ἐρχομενάων,

[2.146] ὤρορ᾽ ἐπαΐξας πατρὸς Διὸς ἐκ νεφελάων.

[2.400] Ἄλλος δ᾽ ἄλλῳ ἔρεζε θεῶν αἰειγενετάων

[2.469] Ἠΰτε μυιάων ἁδινάων ἔθνεα πολλὰ

[2.625] Οἳ δ᾽ ἐκ Δουλιχίοιο Ἐχινάων θ᾽ ἱεράων (νήσων)

[2.852] ἐξ Ἐνετῶν, ὅθεν ἡμιόνων γένος ἀγροτεράων,

αἰχμητής > (τῶν) αἰχμητάων

*mon-t-ih2 > *montya > *montsa > *μόνσᾰ > Μοῦσα > (τῶν) Μουσάων

*melit-ih2 > *melitya > *melitsa > μέλισσᾰ > (τῶν) μελισσάων

ἀδινή μέλισσᾰ ἐρχόμενη > (τῶν) ἀδινάων μελισσάων ἐρχομενάων

*nebhes-leh2 > νεφέλη > (τῶν) νεφελάων

αἰειγενέτης > (τῶν) αἰειγενετάων

*mùs-ih2 > *mùhya > μυῖα > (τῶν) ἀδινάων μυιάων

αἱ ἱεραὶ Ἐχῖναι νῆσοι > (τῶν) ἱεράων Ἐχῑνάων νήσων

ἀγροτέρᾱ ἡμίονος > (τῶν) ἀγροτεράων ἡμιόνων

Νομίζω ότι αυτά τα παραδείγματα αρκούν για να καταλάβετε την ομηρική και πρώιμη ελληνική γενική πληθυντικού των πρωτόκλιτων. Θα προσθέσω μόνο ένα τελευταίο παράδειγμα: από την Ιλιάδα

[24.615-6]

ἐν Σιπύλῳ, ὅθι φασὶ θεάων ἔμμεναι εὐνὰς
νυμφάων, αἵ τ᾽ ἀμφ᾽ Ἀχελώϊον ἐρρώσαντο,

ἡ θεά νύμφη > (τῶν) θεάων νυμφάων

Στον Αττικο-Ιωνικό κλάδο, όπως ανέφερα παραπάνω, συνέβη η εξέλιξη -ᾱων> *-ήων > -έων και η προκύψασα κατάληξη -έων (που εμφανίζεται ήδη στα Ομηρικά Έπη, όπως έδειξα παραπάνω με τα ζεύγη πολλάων/πολλέων και ἀδινάων/ἀδινέων) διατηρήθηκε ασυναίρετη στην Ιωνική, αλλά συναιρέθηκε σε -έων > -ῶν στην Αττική.

Ο ασυναίρετος Ιωνικός τύπος είναι τυπικός του Ηροδότου, όπως φαίνεται στα παρακάτω χωρία από το πρώτο βιβλίο του:

[1.1.1] Περσέων μέν νυν οἱ λόγιοι Φοίνικας αἰτίους φασὶ γενέσθαι τῆς διαφορῆς.

[1.4.3] ἐκ τῆς Ἀσίης λέγουσι Πέρσαι ἁρπαζομενέων τῶν γυναικῶν λόγον

[1.7.1] Ἡ δὲ ἡγεμονίη οὕτω περιῆλθε, ἐοῦσα Ἡρακλειδέων

[1.8.4] ἐγὼ δὲ πείθομαι ἐκείνην εἶναι πασέων γυναικῶν καλλίστην,

[1.9.3] σοὶ μελέτω τὸ ἐνθεῦτεν ὅκως μὴ σε ὄψεται ἰόντα διὰ θυρέων.

[1.11.1] ὡς δὲ ἡμέρη τάχιστα ἐγεγόνεε, τῶν οἰκετέων τοὺς μάλιστα ὥρα πιστοὺς ἐόντας ἑωυτῇ

οἱ Πέρσαι > (τῶν) Περσέων

ἁρπαζόμενη γυναῖκα > (τῶν) ἁρπαζομενέων γυναικῶν (σε ορισμένες εκδοχές του κειμένου γυναικέων)

οἱ Ἡρακλεῖδαι > (τῶν) Ἡρακλειδέων

*pant-ih2 > *pantya > *pantsa > πάνσᾰ > πᾶσα > (τῶν) πασέων γυναικῶν

*dwor-eh2 > θύρᾱ > (τῶν) θυρέων

οἰκέτης > (τῶν) οἰκετέων

Έτσι σε μια επιγραφή της Θάσου (αποικία της Ιωνικής Πάρου) βρίσκουμε την γενική πληθυντικού:

Νεοπολῖται > (τῶν) Νεοπολῑτέων

Ενώ σε μια επιγραφή από την Αμφίπολη του 357 π.Χ., βρίσκουμε την ιωνική γενική πληθυντικού:

Ἀμφιπολῖται > (τῶν) Ἀμφιπολῑτέων

που, φυσικά, δεν έχει καμία σχέση με την Μακεδονική διάλεκτο (οι Μακεδόνες τότε μόλις είχαν αρχίσει να εγκαθίστανται ανατολικά του Αξιού και η Μακεδονική δεν έτρεψε ᾱ>η όπως η Αττικοϊωνική), αλλά σχετίζεται με την παλαιότερη Ιωνική παρουσία στην περιοχή (λ.χ. η γειτονική Μύρκινος ήταν αποικία της Ιωνικής Μιλήτου και παραδίπλα υπήρχε η Ιωνική Χαλκιδική).

Thasos

Όπως ανέφερα παραπάνω, η συντηρητικότερη διάλεκτος στο θέμα που εξετάζουμε υπήρξε η Βοιωτική, η οποία διατήρησε των πρώιμη ελληνική κατάληξη -άων που είδαμε στην Ιλιάδα μέχρι τον 2ο π.Χ. αιώνα (τουλάχιστον).

Παραθέτω από την Βοιωτία μία επιγραφή του 3ου π.Χ. αιώνα από τις Θεσπιές και μία του πρώτου μισού του 2ου π.Χ. αιώνα από τις Χορσιές.

Boiotia-Mwsawn

Boiotia-politawn

τῶν συνθυτάων τᾶμ Μωσάων Εἱσιοδείων = τῶν συνθυτῶν τῶν Μουσῶν (τῶν) Ἡσιοδείων

κὴ τᾶν πολίων πασάων = καὶ τῶν πόλεων πασῶν

κὴ τῶν πολιτάων = καὶ τῶν πολιτῶν

κὴ τῶν ἰδιωτάων = καὶ τῶν ἰδιωτῶν

Προσέξτε ότι το θηλυκό άρθρο έχει συναιρεθεί σε τάων > τᾶν (και όχι τῶν), ενώ τα συνθυτάων (θύτης), Μωσάων (~ ομηρικό Μουσάων), πολιτάων και ἰδιωτάων δείχνουν την κατάληξη ασυναίρετη.

Εκτός από την Βοιωτική και την Αττικο-Ιωνική, οι υπόλοιπες διάλεκτοι δείχνουν τον συνηρημένο τύπο -άων > -ᾶν, όπως το παραπάνω Βοιωτικό άρθρο. Στις Δωρικές περιοχές της Πελοπόννησου, αυτός ο τύπος απαντά μέχρι και τον 2ο μ.Χ. αιώνα (τουλάχιστον). Έτσι σε μια επιγραφή από την Επίδαυρο που χρονολογείται γύρω στο ~100 μ.Χ. διαβάζουμε την γενική πληθυντικού τῶν τεχνιτᾶν.

Epidauros-tekhnitan

Από την υπόλοιπη Πελοπόννησο, κατά τις παλαιότερες περιόδους, παραθέτω μία επιγραφή του ~275 π.Χ. από την Ήλιδα και δύο από την Λακωνία που χρονολογούνται γύρω στο ~200 π.Χ.

Elis-Hellanodikan

Lakonia-aixmatan

Ήλιδα:

ὑπὸ Ἑλλᾱνοδικᾶν = ὑπὸ Ἑλληνοδικῶν

τῶμ πολῑτᾶν = τῶν πολῑτῶν

τᾶν τε θυσιᾶν καὶ τῑμᾶν πασᾶν μετέχην = τῶν τε θυσιῶν καὶ τῑμῶν πασῶν μετέχειν

Λακωνία:

ἀνδρῶν αἰχμᾱτᾶν = ἀνδρῶν αἰχμητῶν (θυμίζω το ομηρικό αἰχμητάων)

ὁ δᾶμος ὁ Γυθεᾱτᾶν = ὁ δῆμος ὁ Γυθεᾱτῶν (Γύθειον)

Πάνω απ΄τ΄αυλάκι, στην Δυτική Στερεά (Φωκίδα, Αιτωλοακαρνανία κλπ), στην Ήπειρο και στην Θεσσαλία βρίσκουμε παντού την συναίρεση -άων > -ᾶν, όπως και στην Πελοπόννησο.

Παραθέτω δυο επιγραφές από τη Δυτική Στερεά (από Φωκίδα και Αιτωλία) που χρονολογούνται στα μέσα του 3ου π.Χ. αιώνα.

Phokis-Aitolia-politan

Φωκίδα: τῶν πολῑτᾶν

Αιτωλία: πόλις τῶν Οἰνιαδᾶν, πόλις τῶν Μᾱτροπολῑτᾶν = πόλις τῶν Οἰνιαδῶν, πόλις τῶν Μητροπολῑτῶν

Στην Ήπειρο, η γενική «τῶν Ἀπειρωτᾶν» (= τῶν Ἠπειρωτῶν) είναι ο κανόνας των διαλεκτικών επιγραφών.

Epeiros-Apeirotan

Από την Θεσσαλία παραθέτω τις παρακάτω επιγραφές (Κραννών, Φάλαννα Περραιβίας) που χρονολογούνται γύρω στο ~200 π.Χ.

Thessaly-politan

Φάλαννα: πλείονες τοῦν πολῑτᾶν = πλείονες τῶν πολῑτῶν

Κραννών: πάντουν πολῑτᾶν = πάντων πολῑτῶν

Καταλαβαίνετε, επομένως, τι έκπληξη θα προκαλούσαμε σε έναν αρχαίο κάτοικο του μητροπολιτικού ελλαδικού χώρου του 5ου π.Χ. αιώνα αν του λέγαμε ότι κάποτε όλοι οι  απανταχού ελληνόφωνοι θα έλεγαν τῶν πολῑτῶν και τῶν Μουσῶν, όπως οι Αθηναίοι!

Θα κλείσω την ανάρτηση με την περιγραφή της κατάστασης στην μόνη διαλεκτική επιγραφή που έχει βρεθεί στην Μακεδονία (Κατάδεσμος της Πέλλας ~370 π.Χ.). Δυστυχώς, μέχρι να βρεθεί κάποια άλλη διαλεκτική επιγραφή από το Παλαιό Βασίλειο που να επιβεβαιώνει τα διαλεκτικά χαρακτηριστικά ως τωόντι Μακεδονικά, δεν θα ξέρουμε στα σίγουρα αν η διάλεκτος του κατάδεσμου είναι η Μακεδονική (αλλά αυτή νομίζω είναι η πιθανότερη περίπτωση). Όπως και νά χει, ο κατάδεσμος δείχνει την ίδια συναίρεση -άων > -ᾶν που βρίσκουμε και στις επιγραφές των γειτονικών περιοχών, όπως η Θεσσαλία και η Ήπειρος, η οποία δεν είναι Αττικο-Ιωνική (θυμίζω το ιωνικό Ἀμφιπολῑτέων που παρέθεσα παραπάνω).

Pella-pasan

καὶ τᾶν ἀλλᾶν πᾱσᾶν γυναικῶν καὶ χηρᾶν = καὶ τῶν ἄλλων πᾱσῶν γυναικῶν καὶ χηρῶν

Advertisements

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s