Η φύση της Ρωμαϊκής ταυτότητας των Βυζαντινών #1

Στη σημερινή ανάρτηση θα επιχειρήσω ν΄αποσαφηνίσω την φύση της Ρωμαϊκής ταυτότητας των «Βυζαντινών» από τον 10ο αιώνα και μετά, προσπαθώντας να δείξω την πλάνη των αξιωμάτων του τύπου «οι Βυζαντινοί ήταν μόνον πολιτικά Ρωμαίοι» και «Ρωμαίος σήμαινε μόνον Ορθόδοξος Χριστιανός». Στην επόμενη ανάρτηση θα προσπαθήσω να εφαρμόσω τα γενικά συμπεράσματα αυτής της ανάρτησης σε ορισμένα χωρία, για να δείξω ότι, τουλάχιστον από τα τέλη του 10ου αιώνα και μετά, Ρωμαίος δεν ήταν «μόνον ο Ορθόδοξος υπήκοος του Βασιλέα των Ρωμαίων».

Παρόλο που έχω ήδη αφιερώσει μια παλαιότερη ανάρτηση για το θέμα, το ξαναπιάνω γιατί θέλω να περιγράψω το θέμα σφαιρικότερα.

Όταν κάποιος ισχυρίζεται ότι οι Βυζαντινοί ήταν «μόνον πολιτικά Ρωμαίοι» ή ότι για τους Βυζαντινούς «Ρωμαίος σήμαινε μόνον Ορθόδοξος Χριστιανός», στην πραγματικότητα αυτό που θέλει να πει είναι πως οι Βυζαντινοί δεν ήταν εθνοτικοί ή εθνικοί Ρωμαίοι. Υπάρχουν διάφοροι λόγοι που οδήγησαν από νωρίς πολλούς βυζαντινολόγους στην άρνηση της εθνοτικής/εθνικής ρωμαϊκής ταυτότητας. Αυτό που θα κάνω σε αυτήν την ανάρτηση είναι να περιγράψω τους λόγους αυτής της άρνησης και, στη συνέχεια, να δείξω γιατί αυτή η άρνηση είναι στην πραγματικότητα μια εσφαλμένη αντίληψη, η οποία έρχεται σε πλήρη ασυμφωνία με αυτό που μας λένε οι ίδιες οι βυζαντινές πηγές.

Ας αρχίσουμε με τους απαραίτητους ορισμούς.

Όταν κάποιος ισχυρίζεται ότι οι Βυζαντινοί ήταν «μόνον πολιτικά Ρωμαίοι», εννοεί ότι Ρωμαίος ήταν απλά ο κάθε υπήκοος του βυζαντινού αυτοκράτορα, δηλαδή Ρωμαίος ήταν απλά όποιος κατοικούσε εντός των συνόρων του βυζαντινού κράτους. Αυτήν την ταυτότητα, η Gill Page την ονομάζει «Πολιτική Ρωμαϊκή ταυτότητα».

Όταν πάλι κάποιος ισχυρίζεται ότι «Ρωμαίος σήμαινε απλά και μόνο Ορθόδοξος Χριστιανός», εννοεί ότι στα μάτια των Βυζαντινών όλοι οι Ορθόδοξοι λαοί θεωρούνταν Ρωμαίοι. Αυτή την θεώρηση θα την ονομάσω «Θρησκευτική Θεώρηση».

Η άποψη που τελικά επικράτησε από νωρίς στην Βυζαντινολογία ήταν ο συνδυασμός των δύο παραπάνω θεωρήσεων, την οποία θα ονομάσω «Πολιτικοθρησκευτική Θεώρηση». Σύμφωνα με αυτήν την «μεικτή» θεώρηση, Ρωμαίος ήταν ο κάθε Ορθόδοξος υπήκοος του βυζαντινού αυτοκράτορα.

Ας ορίσουμε τώρα τις ρωμαϊκές ταυτότητες που δεν αναγνωρίζουν οι παραπάνω θεωρήσεις. Η «Εθνοτική» και η «Εθνική» θεώρηση της Ρωμαϊκής ταυτότητας μοιάζουν στο ότι δέχονται ότι η Πολιτικοθρησκευτική θεώρηση από μόνη της δεν αρκεί για να ορίσει πλήρως την ρωμαϊκότητα των Βυζαντινών και χρειάζονται επιπλέον κριτήρια για τον πλήρη ορισμό αυτής της Ρωμαϊκότητας (λ.χ. γλώσσα, ήθη, καταγωγή, ενδυμασία κλπ). Η θεωρητική διαφορά των δύο θεωρήσεων είναι ότι η «εθνοτική» (ethnicταυτότητα μπορεί να υπάρξει και χωρίς μια κεντρικά ελεγχόμενη πολιτική οντότητα και βασίζεται πρωτίστως στην ερμηνεία της ομοιότητας και αλληλεγγύης των μελών μέσα από την συμβολική κοινή καταγωγή τους, ενώ η «εθνική» (national) ταυτότητα μπορεί να υπάρξει μόνο μέσα σε μια κεντρικά ελεγχόμενη πολιτική οντότητα και βασίζεται πρωτίστως στην έννοια ενός αυτόνομου έθνους πολιτών που αποδέχονται συνειδητά το «ὁμότροπον» που καλλιεργείται από κεντρικά ελεγχόμενους θεσμούς (λ.χ. κοινή επίσημη γλώσσα, νομοθεσία, εκπαίδευση, εκκλησία κλπ). Οι δύο αυτές θεωρήσεις δεν αλληλοαποκλείονται, γιατί μία Εθνική ταυτότητα μπορεί να έχει και Εθνοτική συνιστώσα (όταν λ.χ. οι κεντρικά ελεγχόμενοι θεσμοί τονίζουν το «ὅμαιμον» του Έθνους, Ethnic Nationalism), αλλά μπορεί και να αδιαφορεί εντελώς για την προώθηση της πεποίθησης κοινής καταγωγής των μελών της. Σε αυτήν την περίπτωση έχουμε να κάνουμε με ανεθνοτικά έθνη και το είδος του εθνικισμού τους μπορεί να είναι πολιτικό (Civic Nationalism, οι κεντρικά ελεγχόμενοι θεσμοί τονίζουν τον πολιτικό ρόλο του μέλους) ή πολιτισμικό (Cultural Nationalism, οι κεντρικά ελεγχόμενοι θεσμοί προωθούν έναν χαρακτηριστικό κοινό πολιτισμό στα μέλη) ή και τα δύο.

Οι λόγοι άρνησης της εθνοτικής/εθνικής ρωμαϊκής ταυτότητας

Οι κύριοι λόγοι που οδήγησαν από νωρίς στην απόρριψη της εθνοτικής/εθνικής ρωμαϊκής ταυτότητας και στην γενική αποδοχή της «πολιτικοθρησκευτικής» θεώρησης είναι οι παρακάτω:

  1. Το ρεύμα του Μοντερνισμού/Νεωτερισμού στην Εθνολογία
  2. H θεωρία της «Πολυεθνικής Αυτοκρατορίας»
  3. Η θεωρία της «Χριστιανικής Οικουμενικότητας»
  4. Η θεώρηση της Κωνσταντινουπόλεως ως «φίλαυτης πόλης-κράτους»
  5. Η Δυτική απόρριψη της Ρωμαϊκότητας των «Βυζαντινών»
  6. Η Νεοελληνική απόρριψη της Ρωμαϊκότητας των «Βυζαντινών»

Παρακάτω θα πω μερικά λόγια για καθέναν από τους παραπάνω λόγους και τα προβλήματά τους.

Ο Μοντερνισμός/Νεωτερισμός

Ο Μοντερνισμός ή Νεωτερισμός είναι το θεωρητικό εθνολογικό ρεύμα που είχε ως κύριο εκφραστή τον Ernest Gellner. Ήταν το κυρίαρχο θεωρητικό εθνολογικό ρεύμα (η εθνολογική «ορθοδοξία») κατά την περίοδο 1965-1990. Σύμφωνα με τους μοντερνιστές/νεωτεριστές το Έθνος (Nation) είναι παράγωγο του Εθνικισμού και ο Εθνικισμός (nationalism) είναι ένα αποκλειστικό φαινόμενο της Νεωτερικής Εποχής (~1750 και μετά) που δεν υπήρχε στις προνεωτερικές κοινωνίες, επειδή τότε δεν υπήρχαν οι αποτελεσματικοί και κεντρικά ελεγχόμενοι μηχανισμοί ομογενοποίησης των μαζών που χαρακτηρίζουν την νεωτερική εποχή (λ.χ. αστικοποίηση, κρατική παιδεία, ΜΜΕ, κλπ).

Παραθέτω την γενική περιγραφή του μοντερνισμού και μερικά λόγια του ίδιου του Gellner από τις σελίδες 6 και 16 του βιβλίου του Anthony D. Smith Ethno-symbolism and Nationalism: A Cultural Approach (Routledge, 2009, το έχω παραθέσει για κατέβασμα μαζί με άλλα εθνολογικά βιβλία εδώ).

modernism-Gellner

Μεταφράζω τα βασικά:

Κατά τις δεκαετίες 1960 και 1970, ο μοντερνισμός εξελίχθηκε σε καθιερωμένη ορθοδοξία, εξωθώντας τελείως από τον ακαδημαϊκό κόσμο τις [απαρχαιωμένες] «διηνεκιστικές» θεωρίες (perennialist views). Παντού η νεωτερικότητα των εθνών παρουσιαζόταν ως αυτονόητη αλήθεια. Όποιος αμφισβητούσε αυτό το δόγμα κατηγορούνταν για «αναχρονιστικό εθνικισμό», δηλαδή για το ότι έβλεπε το προνεωτερικό παρελθόν μέσα από τους φακούς του νεωτερικού εθνικισμού και αυτό γιατί …

οι νεωτεριστές διεκήρυτταν ότι:

  1. Ο Εθνικισμός, ως ιδεολογία και κίνημα, ήταν πρόσφατη καινοτομία
  2. Τα Έθνη ήταν και αυτά πρόσφατες καινοτομίες
  3. Και τα δύο αυτά φαινόμενα ήταν προϊόντα του «εκσυγχρονισμού», δηλαδή της παγκόσμιας τάσης των κοινωνιών για μετάβαση στην κατάσταση της «νεωτερικότητας»

Όπως το έθεσε ο ίδιος ο Gellner:

[…] οι μοντερνιστές σαν και εμένα πιστεύουμε ότι “ο κόσμος δημιουργήθηκε περίπου στα τέλη του 18ου αιώνα,” και τίποτα από αυτά που προϋπήρχαν πριν από αυτήν την αφετηρία δεν παίζει κάποιο ρόλο στα ζητήματα που μελετάμε.

Καταλαβαίνετε, επομένως, ότι αυτή η «καθιερωμένη ορθοδοξία» δεν ήταν γόνιμο έδαφος για την εξέταση των εθνικών/εθνοτικών φαινομένων στο προνεωτερικό Βυζάντιο.

Η πρώτη κριτική στον μοντερνισμό ήρθε το 1982 με το βιβλίο του John A. Armstrong “Nations before Nationalism,” το οποίο άσκησε ιδιαίτερη επιρροή στον μαθητή του Gellner Anthony D. Smith. Ο Smith κατέληξε στο ν΄απορρίψει τον μοντερνισμό του Gellner και να συνθέσει την δική του θεωρία, την οποία ονόμασε «Εθνοσυμβολισμό». Σύμφωνα με τον Smith, οι μοντερνιστές απέτυχαν να διακρίνουν την διαφορά ανάμεσα στην εθνοτικότητα (ethnicity) και τον εθνικισμό (nationalism) και παρέλειψαν εντελώς την εξέταση της πρώτης. Η απάντηση των μοντερνιστών ήταν ότι η εθνοτικότητα έχει δευτερευούσα σημασία στην διαδικασία της νεωτερικής εθνοδόμησης. Ο Smith συμφωνεί με τους μοντερνιστές ότι η εθνοτική ταυτότητα δεν είναι «αέναη ιδιότητα», αλλά κοινωνικό κατασκεύασμα που δημιουργείται, συντηρείται και αναδιαμορφώνεται μέσα από κοινωνικές διεργασίες, αλλά διαφωνεί μαζί τους στο θέμα της νεωτερικής αποκλειστικότητας των εθνοτικών/εθνικών φαινομένων. Η βασική θέση του Smith είναι ότι τα φαινόμενα αυτά μπορούν να εμφανιστούν και στις προνεωτερικές εποχές, αρκεί φυσικά να υπάρχουν οι απαραίτητες κοινωνικοπολιτικές συνθήκες.

Το βασικό σφάλμα που καταλογίζει ο Smith στους μοντερνιστές (σλδ 16-7) είναι ότι, δεχόμενοι αξιωματικά ότι δεν υπάρχουν εθνοτικά/εθνικά φαινόμενα πριν την νεωτερική εποχή, δεν έδειξαν ενδιαφέρον για την επαρκή μελέτη των προνεωτερικών κοινωνιών (“circularity” ~ φαύλος κύκλος) και, κατά συνέπεια, ουδέποτε απέδειξαν την ισχύ του αξιώματός τους. Έτσι οδηγήθηκαν σε μια [τεχνητή] ριζική τομή (radical truncation) της Ιστορίας.

Smith-problems

Αυτό που εγώ θέλω να επισημάνω για τους μοντερνιστές, όπως ο Gellner και ο Hobsbawm, είναι ότι αμφότεροι παραδέχονται ότι η Αγγλία του 16ου αιώνα δημιουργεί πρόβλημα στην θεωρία τους, γιατί αμφότεροι δέχονται ότι το Αγγλικό έθνος ήδη υπήρχε στην Αγγλία της Ελισάβετ Α΄ και, γενικότερα, κατά την περίοδο της δυναστείας των Τυδώρ. Ο Hobsbawm ονόμασε αυτόν τον αγγλικό προνεωτερικό [εθνικό] πατριωτισμό … avant la lettre (~ πριν από την «κανονική» του εποχή, σλδ 17 από το ίδιο πάντοτε βιβλίο).

England1

Σε αυτό το σημείο, επομένως, πρέπει να διαρωτηθούμε τι ακριβώς είχε η Αγγλία της Ελισάβετ Α΄ τον 16ο αιώνα που δεν το είχε λ.χ. η Ρωμανία του Νικηφόρου Φωκά τον 10ο αιώνα όταν, σύμφωνα με τον Καλδέλλη, κατά τον 10ο αιώνα η αυτοκρατορία της Νέας Ρώμης ήταν το παλαιότερο κράτος της εποχής του με τον πιο πειθαρχημένο και τεχνολογικά εκσυγχρονισμένο εθνικό στρατό της εποχής (ο οποίος έπαψε να είναι εθνικός Ρωμαϊκός κατά το δεύτερο μισό του επόμενου αιώνα, όταν πια οι Βυζαντινοί αρχίζουν να βασίζονται ολοένα και περισσότερο σε εξειδικευμένους μισθοφόρους) με μια κοινωνική συνοχή που ήταν θεμελιωμένη στην ισότητα του Ρωμαϊκού νόμου και σε μια βαθιά αίσθηση κοινής και αρχαίας Ρωμαϊκής ταυτότητας. Παραθέτω τις σελίδες 189 και 233 από το “Hellenism in Byzantium” του Καλδέλλη.

10th-ce

Μεταφράζω:

Στα τέλη της πρώτης χιλιετίας η Αυτοκρατορία της Νέας ρώμης ήταν το παλαιότερο και δυναμικότερο κράτος σε όλον τον κόσμο […] Τα σύνορά του, που εδώ και καιρό προστατεύονταν από εγχώρια ακριτικά στρατεύματα, τώρα επεκτείνονταν από τον πιο πειθαρχημένο και τεχνολογικά εκσυγχρονισμένο στρατό της εποχής. Η συνοχή της βυζαντινής κοινωνίας ήταν θεμελιωμένη στην ισότητα του Ρωμαϊκού νόμου και στο βαθύ αίσθημα μιας κοινής και παμπάλαιας Ρωμαϊκής ταυτότητας.

[Επί Αλεξίου Κομνηνού] … «χιλιάδες Τούρκοι μισθοφόροι προσλαμβάνονταν για ν΄αντιμετωπίσουν τους Νορμανδούς, και Φράγκοι για ν΄αντιμετωπίσουν τους Τούρκους. Ο στρατός έπαψε να είναι εθνικός Ρωμαϊκός θεσμός.

Ο Anthony Smith εξηγεί τις αιτίες που έκαναν τους μοντερνιστές σαν τον Gellner και τον Hobsbawm να συμφωνήσουν με τους λεγόμενους «Νεοδιηνεκιστές» (Neo-Perennialists) ότι η Αγγλία της περιόδου των Τυδώρ, πληρεί τις προϋποθέσεις ύπαρξης ενός Αγγλικού έθνους.

Smith-England

Μεταφράζω τα βασικά:

Έχω ονομάσει αυτήν την κριτική [στον μοντερνισμό] «νεοδιηνεκιστική» επειδή, παρόλο που απορρίπτει την απαρχαιωμένη [«διηνεκιστική»] αντίληψη  που έβλεπε έθνη παντού και πάντοτε στην Ιστορία, αναβιώνει ωστόσο την πεποίθηση ότι τουλάχιστον κάποια έθνη είχαν αναπτυχθεί σε προνεωτερικές εποχές.

Για τους ιστορικούς του Μεσαίωνα, η Αγγλία είναι ο καλύτερος υποψήφιος [προνεωτερικού έθνους]. Αυτό γιατί η Αγγλία είναι ένα από τα παλαιότερα και ισχυρότερα παραδείγματα κεντρικού κράτους. Από την ύστερη Αγγλο-Σαξονική περίοδο (10ος αιώνας), το μεγαλύτερο μέρος από την περιοχή που αποτελεί σήμερα την Αγγλία διοικούνταν από μία πρωτεύουσα, με τους Νορμανδούς να αναδομούν ένα ήδη ενοποιημένο βασίλειο. Από τον 14ο αιώνα, ένας Αγγλικός νόμος και μία Αγγλική γλώσσα υποστήριζε τα όργανα του κράτους και το σύστημα των διοικητικών του μερίδων. Για τους νεοδιηνεκιστές όπως οι Adrian Hastings, John Gillingham και Patrick Wormald, όλα αυτά είναι απόδειξη της ύπαρξης ενός Αγγλικού έθνους τουλάχιστον από τον 14ο αιώνα.

Αν οι απόψεις αυτές επικρατήσουν, ο μοντερνισμός θα γίνει ανυποστήρικτος.

Δηλαδή η ιδιαιτερότητα της Αγγλίας του 1500 που κάνει ακόμα και τους μοντερνιστές να πιστεύουν ότι υπήρχε ένα προνεωτερικό αγγλικό έθνος είναι η πολιτική ενοποίηση 500 ετών και ο μακροχρόνιος εθισμός των πολιτών στην ύπαρξη ενός Κοινού Αγγλικού Νόμου και μιας Κοινής Αγγλικής γλώσσας.

Διέθετε αυτές τις προϋποθέσεις η Ρωμανία ώστε να μπορούμε να μιλάμε για ένα προνεωτερικό Έθνος Ρωμαίων; Η γνώμη του Καλδέλλη (σλδ 76-78) είναι ότι η Ρωμανία περνάει άνετα (flies past) τον πήχη αυτών των ελάχιστων προϋποθέσεων με την μία κυρίαρχή της γλώσσα, θρησκεία, την ενιαία κρατική δομή πολλών αιώνων και τον επαρκώς ομοιόμορφο πολιτισμό της.

Kaldellis-nation2

Όσο για την «μοντερνιστική πλάνη» (modernist fallacy), όπως την ονομάζει, αφού παραθέτει μερικές πηγές που την απορρίπτουν, ο Καλδέλλης παραθέτει στη συνέχεια την άποψη τριών μελετητών (Ober, Cohen, Anderson) που κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η Αθήνα του Περικλή πληρούσε τις προϋποθέσεις του σύγχρονου έθνους (πολιτικά ενοποιημένη Αττική, κοινή νομοθεσία και θρησκεία και μέσα μαζικής ιδεολογικής διάχυσης όπως το δημοτικό θέατρο).

Kaldellis-nation

 Η Θεωρία της Πολυεθνικής Αυτοκρατορίας

Ο δεύτερος λόγος που οδήγησε πολλούς μελετητές να πιστεύουν ότι οι Βυζαντινοί δεν μπορούσαν ν΄αναπτύξουν μία εθνοτική/εθνική Ρωμαϊκή ταυτότητα είναι το γεγονός ότι αποτελούσαν μια πολυεθνική αυτοκρατορία και, κατά συνέπεια, η κοινή ρωμαϊκότητα που συνέδεε όλους αυτούς τους ετερογενείς, ετερόγλωσσους και ετεροηθείς πληθυσμούς δεν μπορούσε παρά να είναι «ρηχή» (δηλαδή μόνον πολιτικοθρησκευτική). Πόσο Ρωμαίος λ.χ. ένιωθε ο Ίσαυρος Ταρασικουδίσσας ο Ρουσουμβλαδιώτης (Tarasis Kudissa = ισαυριστί Ταράσις υιός του Κούδιος, ο μετέπειτα Ζήνων) όταν στέφθηκε αυτοκράτορας σε μια εποχή (5ος μ.Χ. αιώνας) που οι Ίσαυροι αποκαλούνται συνεχώς «βάρβαροι» στις πηγές και οι Ρωμαίοι τόσο πριν όσο και μετά από τον Ζήνωνα τους πολεμάνε για να τους υποτάξουν;

Φυσικά, οι ορεσίβιοι Ίσαυροι είναι μια ακραία περίπτωση γιατί πρόκειται για έναν λαό που, λόγω απομόνωσης, κατάφερε ν΄αποφύγει τόσο τον εξελληνισμό κατά την Ελληνιστική εποχή όσο και τον εκρωμαϊσμό, ο οποίος δεν μπορούσε να ξεκινήσει όσο οι Ίσαυροι παρέμεναν ανυπότακτοι. Ωστόσο δεν υπάρχει η παραμικρή υπόνοια ότι στα χρόνια Ηρακλείου (2 αιώνες μετά τον Ζήνωνα) υπήρχε ακόμα μία διακριτή ισαυρική εθνοτική ομάδα. Ο Λέων Γ΄ ο «Ίσαυρος» ήταν από την Γερμανίκεια της Συρίας που δεν ανήκε στην ιστορική Ισαυρία και, σύμφωνα με πολλους μελετητές, ο Θεοφάνης τον έκανε «Ίσαυρο» είτε από λάθος είτε εσκεμμένα για να τον παρουσιάσει ως «δυσγενή» μέσα από την συσχέτιση με αυτόν τον κάποτε βάρβαρο λαό. Άλλες πηγές τον χαρακτηρίζουν «Συρογενή» και, σύμφωνα με μια αραβική πηγή, οι γλώσσες που ήξερε ο Λέων Γ΄ ήταν τα αραβικά και τα «ρωμαϊκά» (μάλλον η πηγή εννοεί ελληνικά).

Leo-Isaurian

Ενώ σήμερα είναι γενικά αποδεκτό ότι ο αυτοκράτορας Ηράκλειος ήταν αρμενικής καταγωγής, έχει ενδιαφέρον ότι ο Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος τον χαρακτηρίζει «Ηράκλειος ο Λίβυος», επειδή ξεκίνησε την καριέρα του από την Καρχηδόνα, όπου ο ομώνυμος πατέρας του είχε διοριστεί Έξαρχος. Ο Walter Kaegi γράφει για τον Ηράκλειο πως «ήταν Αρμένιος, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι ήταν περισσότερο Αρμένιος απ΄ότι ήταν “Βυζαντινός” (=Ρωμαίος)».

Heraclius

Και ο Καλδέλλης στην σελίδα 97:

Kaldellis-Libyan

Αυτά τα σφάλματα των βυζαντινών πηγών σχετικά με την καταγωγή διαπρεπών προσώπων πρέπει να μας κάνουν ν΄αμφισβητήσουμε την ικανότητα των βυζαντινών να διακρίνουν αυτά τα εσωτερικά «έθνη». Όπως γράφει ο Στράβων, στο τέλος ήρθαν οι Ρωμαίοι και οι περισσότεροι λαοί άρχισαν να χάνουν τη γλώσσα («διάλεκτοι») και το εθνωνύμιό τους («ονόματα»).

[Στράβων, 12.4.6] καὶ γὰρ Φρύγες ἐπεκράτησαν καὶ Μυσοὶ μετὰ τὴν Τροίας ἅλωσιν, εἶθ᾽ ὕστερον Λυδοὶ καὶ μετ᾽ ἐκείνων Αἰολεῖς καὶ Ἴωνες, ἔπειτα Πέρσαι καὶ Μακεδόνες, τελευταῖοι δὲ Ῥωμαῖοι, ἐφ᾽ ὧν ἤδη καὶ τὰς διαλέκτους καὶ τὰ ὀνόματα ἀποβεβλήκασιν οἱ πλεῖστοι, γεγονότος ἑτέρου τινὸς μερισμοῦ τῆς χώρας, οὗ μᾶλλον φροντίσαι δεῖ τὰ νῦν οἷ᾽ ἔστι λέγοντας, τῇ δὲ ἀρχαιολογίᾳ μετρίως προσέχοντας.

Όταν οι πηγές μας λένε ότι κάποιος ήταν Παφλαγών, Καππαδόξ ή Κίλιξ το γένος, αυτό που εννοούν είναι ότι ήταν ένας Ρωμαίος που καταγόταν από την Παφλαγονία, την Καππαδοκία ή την Κιλικία. Όσον αφορά τις εθνότητες που επιβίωσαν όπως οι Αρμένιοι, υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο «έχει αρμενική καταγωγή» και στο «είναι Αρμένιος». Για να καταλάβουμε την διαφορά των δύο φράσεων, ο Καλδέλλης παραθέτει το παράδειγμα του στρατηγού Ελλάδος Κεκαυμένου, ο οποίος μας λέει ότι ο εκ μητρός παππούς του Δημήτριος Πολεμάρχιος πολέμησε στο πλευρό του Βούλγαρου τσάρου Σαμουήλ κατά των Ρωμαίων (πολέμαρχος = βοεβόδας; ) και τιμήθηκε αργότερα με τον τίτλο του πατρικίου «όταν ο Βουλγαροκτόνος αποκατέστησε την ειρήνη στην Βουλγαρία», ενώ ο εκ πατρός παππούς του, πριν διοριστεί στρατηγός Ελλάδος, ήταν Αρμένιος τοπάρχης που είχε υπάρξει «εχθρός της Ρωμανίας». Γνωρίζοντας πολύ καλά την καταγωγή των παππούδων του, ο Κεκαυμένος ένιωθε τόσο «γνήσιος» Ρωμαίος που αλλού γράφει πως είναι άδικο για τους Ρωμαίους να προβιβάζει ο αυτοκράτορας «εθνικούς» (= ξένους) σε υψηλά αξιώματα.

kekaumenos

Από εκεί και μετά, όπως γράφει ο Καλδέλλης στην σελίδα που παρέθεσα λίγο παραπάνω:

Δεν πρέπει να θεωρούμε την Ρωμανία σαν πολυεθνική αυτοκρατορία, αλλά σαν το έθνος-κράτος των Ρωμαίων, το οποίο τύχαινε να περιλαμβάνει και μερικές μερικώς αφομοιωμένες μειονότητες, όπως συμβαίνει και με όλα τα σύγχρονα έθνη-κράτη ή, καλύτερα, με όλα τα κράτη της Ιστορίας.

Αν πρέπει να μιλήσουμε για την εθνοτικότητα στο Βυζάντιο, πρέπει να σκεφτόμαστε με όρους βαθμών αφομοίωσης που κυμαίνονται από πρόσφατους νεήλυδες μέχρι «πλήρεις» Ρωμαίους.

Είναι ακραία υπερβολή να λέμε για τις «εθνοτικές μειονότητες» του Βυζαντίου ότι «η ίδια η ύπαρξή τους υπονόμευε την έννοια της βυζαντινής ομοιογένειας» (όπως ισχυρίζονται οι μελετητές που αναφέρει στην υποσημείωση #171).

Ο Νικήτας Χωνιάτης, σχολιάζοντας τον κατακερματισμό της αυτοκρατορίας και την αυτονόμηση πολλών επαρχιών μετά τον θάνατο του Μανουήλ Κομνηνού το 1180, γράφει πως, μετά την άλωση του 1204, έπασχε κακως το «ὁμογενές» των Ρωμαίων, οι οποίοι «κατὰ δήμους καὶ φατρίας διέστησαν», «τοὺς θεσμοὺς τῆς συγγένειας ἠγνόησαν», «κατ΄ἀλλήλων ὡπλίσθησαν, καὶ γεγόνασι φυλὴ φυλὴ», «οὐδ΄ οὕτω μὲν ὡς εἰς μίαν συνηρμόσθησαν γνώμην, οὐδ΄ ἐς συνασπισμόν ἀλληλους παρακροτήσαντες ἐπαρήξαι», με αποτέλεσμα να συμβεί «ἀπαλλοτρίωσις τῆς ὁμογένειας» και «πολυαρχία», τα οποία εκμεταλλεύτηκαν οι Λατίνοι κατακτώντας κατακερματισμένες και μη αλληλοβοηθούμενες φατρίες.

[ΝΧωνιάτης, 625] καὶ ἡ τῶν πρὸς ἕω Ῥωμαίων περὶ τὸ κακῶς πάσχον ὁμογενὲς ἀνεπίστροφος γνώμη καὶ ἡ παντελὴς παρόρασις καὶ ἐπίλησις οὐκ εὐφόρητα ἔβαλλεν· οὔτε γὰρ χρήμασιν οὔτε στρατεύμασι τῶν δυσμικῶν ἀντελαμβάνοντο πόλεων. Ἀλλοἱ μὲν Λατῖνοι τῆς Ἀσίας ἀναχωρήσαντες τὴν Θρᾴκην ἔκοπτον, μόνην ἀναρριπτοῦσαν τὸν ὑπὲρ ἐλευθερίας Ῥωμαίων κίνδυνον· οἱ δὲ τοῦ ἐκ σφῶν κινδύνου παρὰ δόξαν ἀνεθέντες οὐδενὸς ἦσαν ἀγαθοῦ, οὔτε μὴν σωτήριόν τι καὶ φυλακτήριον ἑαυτοῖς καὶ τοῖς φυλέταις μετήλθοσαν, ἀλλεἰς νοῦν ἀδόκιμον παραδοθέντες, ὥστε τὰ μὴ καθήκοντα δρᾶν καὶ μηδαμῶς ἰέναι πρὸς αἴσθησιν, κατὰ δήμους καὶ φατρίας διέστησαν, πόλεις ἐξέμηναν, κατἀλλήλων ὡπλίσθησαν, τοὺς θεσμοὺς τῆς συγγενείας ἠγνόησαν, καὶ γεγόνασι φυλὴ φυλὴ καὶ Ἰσραὴλ καὶ Ἰούδας, τὸ πάλαι παρὰ τῷ προφήτῃ θρηνούμενον, οἱ μὲν τῷδε συννεύσαντες καὶ ὡς βασιλεῖ σφῶν προσφερόμενοι, οἱ δἐκείνῳ προσρέψαντες, ὡς καὶ τοῖς πολλοῖς κρίνεσθαι εἰς κατάραν καὶ πλησμονὴν καὶ τῆς ὁμογενείας ἀπαλλοτρίωσιν. ὡς δέ ποτε συνέδραμον ἐς φιλίαν, οὐδοὕτω μὲν ὡς εἰς μίαν συνηρμόσθησαν γνώμην, οὐδἐς συνασπισμὸν ἀλλήλους παρακροτήσαντες ἐπαρῆξαι ὅλως ταῖς ἑσπερίαις προέθεντο πόλεσιν, ἀλλεἰς χειροτονίας βλέψαντες βασιλέων οἱ μὲν κατὰ τὰ ποτώμενα τῶν ζώων συμφορηδὸν συνανίπτανται τῷδε καὶ συναπαίρουσιν, οἱ δὲ καὶ ῥάμνους ἀκανθώδεις ἐς ἀρχὴν προχειρίζονται. καὶ ἦν πολυαρχία πάλιν τὸ γεγονὸς ἐπινεμομένη τὴν ἕω καὶ θηρίον τρικάρηνον ὑπὸ τῶν ἀβελτέρων διαπλεχθέν.

NChon-625

Σε αυτό το χωρίο που ο Χωνιάτης περιγράφει τι χάθηκε μετά το 1180, στην ουσία μας περιγράφει τι υπήρχε μέχρι το 1180. Και αυτό που υπήρχε ήταν «ομογένεια», «θεσμοί συγγένειας» και «συνηρμοσμένη γνώμη», δηλαδή ένα είδος ενότητας (unity) που, σύμφωνα με τον Άραβα Ibn Abd Rabbih (10ος αιώνας), ξεχώριζε τους Al-Rūm από τα άλλα έθνη.

Byz-unity

Rabbih-Rum

Πως λοιπόν κατάφεραν οι Ρωμαίοι να φτάσουν σε αυτό το επίπεδο συνοχής και ομογένειας ξεκινώντας από μια «πολυεθνική αυτοκρατορία» (πρώιμη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία); Η απάντηση του Καλδέλλη (σλδ 95,99) είναι πως το κατάφεραν επειδή η εθνοτικότητα (δηλαδή η αντίληψη περί καταγωγής), αν και εμφανίζεται σποραδικά στις πηγές, στην πραγματικότητα ΔΕΝ ήταν ουσιώδες συστατικό της Ρωμαϊκής ταυτότητας. Το Ρωμαϊκό έθνος ήταν πολιτικοπολιτισμικό έθνος και όχι εθνοτικό. Η ρωμαϊκή ταυτότητα βασιζόταν στην κοινή γλώσσα, τον κοινό πολιτισμό, την κοινή θρησκεία, τα κοινά ήθη και τους κοινούς νόμους. Σε αυτό θέμα, σύμφωνα πάντα με τον Καλδέλλη, το Βυζάντιο μοιάζει με τις ΗΠΑ (“civic nation”).

Kaldellis-mee

Kaldellis-mee2

Σύμφωνα με τον Νικήτα Χωνιάτη (577), οι Λατίνοι κατακτητές [συγκρινόμενοι με τους Ρωμαίους]

[ΝΧων, 577] παρεζηλωμένῃ θεόθεν ἐπὶ μὴ ἐχέφροσιν ἔθνεσιν, ἢ οὐδἔθνεσιν ἀληθῶς, ἀλλἀμυδροῖς καὶ σποραδικοῖς γένεσιν,

ήταν «μη εχέφρονα έθνη, ή μάλλον ούτε καν αληθινά έθνη, αλλά ασήμαντα (αμυδρά) και διάσπαρτα (σποραδικά) γένη (=φυλές)».

NChon-577

Δυστυχώς, ο Χωνιάτης δεν μας εξηγεί στην συνέχεια τις προϋποθέσεις ενός «ἀληθῶς ἔθνους», αλλά μάλλον είχε κατά νου όλα αυτά που περιγράφει ότι χάθηκαν μετά το 1180.

Η Θεωρία της Χριστιανικής Οικουμενικότητας

Ο τρίτος λόγος που συνήθως προτάσσεται για να δικαιολογήσει τον μη εθνικό ή εθνοτικό χαρακτήρα της Ρωμαϊκής ταυτότητας είναι η λεγόμενη Χριστιανική Οικουμενικότητα. Σύμφωνα με αυτήν την θεώρηση, όταν οι βυζαντινοί λένε «Ρωμαίος» στην πραγματικότητα απλά εννοούν «Ορθόδοξος Χριστιανός» (ή κατ΄άλλους εν γένει Χριστιανός). Αυτή η άποψη βασίζεται σε τρεις «περίεργες» πηγές που θα αναφέρω παρακάτω. Κύριος υποστηρικτής αυτής της θεωρίας ήταν ο Ρώσος Dimitri Obolensky ο οποίος στο βιβλίο του «Η Βυζαντινή Κοινοπολιτεία», προσπάθησε να περάσει την άποψη ότι οι εκτός αυτοκρατορίας Ορθόδοξοι Σλάβοι θεωρούνταν από τους Βυζαντινούς «αδελφοί Ρωμαίοι».

Αυτοί που υποστηρίζουν αυτήν την θεωρία σχεδόν πάντοτε ξεκινάνε με τον Ιουστινιανό ο οποίος, για να δικαιολογήσει την reconquista, προσπάθησε να παρουσιάσει τον εαυτό του σαν τον «ἐλέῳ θεοῦ» επιχθόνιο ποιμένα όλων των Χριστιανών. Ο Ιουστινιανός ωθήθηκε προς αυτήν την ιδεολογία επειδή, μετά την reconquista της δύσης, ένα σωρό γερμανοί βάρβαροι, πολλοί από τους οποίους δεν είχαν υπάρξει ποτέ Ρωμαίοι πολίτες, κατέληξαν να είναι υποτελείς του. Το μόνο κοινό που είχαν αυτοί οι βάρβαροι με τους άπτωτους Ρωμαίους της Ανατολής ήταν το ότι αμφότεροι ήταν Χριστιανοί.

Η επόμενη μαρτυρία που επικαλούνται οι «οικουμενιστές» είναι η απάντηση του Θεόδωρου Βαλσαμώνος όταν ρωτήθηκε από τον πατριάρχη Αλεξανδρείας για την σχέση των Ορθόδοξων πληθυσμών της Αιγύπτου με τους Ορθόδοξους Ρωμαίους. Ο Βαλσαμών απάντησε πως «όλοι οι Ορθόδοξοι είναι Ρωμαίοι όπου κι αν ζουν». Αυτό που ξεχνάνε να πουν οι «οικουμενιστές» είναι ότι ο Ιωάννης της Χαλκηδόνος έφτασε στο αντίθετο συμπέρασμα από αυτό του Βαλσαμών, λέγοντας πως οι Ορθόδοξοι της Αιγύπτου ήταν διαφορετική ομάδα από τους «ἡμέτερους Ῥωμαίους».

Η τρίτη μαρτυρία των «οικουμενιστών» είναι μια ακόμα πιο περίεργη δήλωση του Πατριάρχη Αντωνίου Δ΄ το 1393 (όταν στην ουσία δεν υπάρχει πια αυτοκρατορία) σε μια επιστολή του προς τον ηγεμόνα της Μόσχας, όπου ισχυρίζεται ότι ο βυζαντινός αυτοκράτορας «έχει οικουμενική εξουσία σε όλους τους Ρωμαίους, δηλαδή σε όλους τους Χριστιανούς»! Σύμφωνα με αυτόν τον ορισμό του Αντωνίου, όλοι οι Χριστιανοί (όχι μόνο οι Ορθόδοξοι) είναι Ρωμαίοι.

Παραθέτω τις σελίδες του Καλδέλλη (102,104) όπου παρουσιάζοναι αυτές οι τρεις μαρτυρίες των «οικουμενιστών».

ecumenical1

ecumanical2

Πέρα από αυτές τις τρεις δηλώσεις οικουμενικής ρωμαϊκότητας που χρησιμοποιούν οι «οικουμενιστές», υπάρχουν δεκάδες άλλα χωρία που δείχνουν ξεκάθαρα ότι «πολύ απλά, οι Βυζαντινοί δεν θεωρούσαν Ρωμαίους τους βάρβαρους Ορθοδόξους/Χριστιανούς. Η Ορθοδοξία ήταν αναγκαία συνθήκη για να είναι κάποιος Ρωμαίος, αλλά δεν ήταν ικανή (δηλαδή δεν αρκούσε από μόνη της)».

Οι Ρώσοι ήταν «βάρβαροι Σκύθες» πριν τον ορθόδοξο εκχριστιανισμό τους και παρέμειναν «βάρβαροι Σκύθες» μετά τον εκχριστιανισμό τους. Η μόνη διαφορά ήταν ότι είχαν απωλέσει τα «ελληνικά τους όργια» και τις «ελληνικές τους θυσίες».

Το 1043, οι Ορθόδοξοι Ρώσοι του Γιάροσλαβ του Σοφού επιτέθηκαν δια θαλάσσης στο Βυζάντιο. Ο Σκυλίτσης που περιγράφει τα γεγονότα  (μπερδεύοντας τον Γιάροσλαβ με τον πατέρα του Βλαδίμηρο) γράφει:

[Const9.6]   Ἐγένετο δὲ καὶ κατὰ τὸν Ἰούλιον μῆνα τῆς αὐτῆς ἰνδικτιῶνος καὶ ἡ τοῦ ἔθνους τῶν Ῥῶς κίνησις κατὰ τῆς βασιλίδος. οὗτοι γὰρ κοινοπραγοῦντες μέχρι τοῦδε Ῥωμαίοις καὶ εἰρηνεύοντες μετ’ αὐτῶν, ἀδεῶς τε ἀλλήλοις ἐπεμίγνυντο καὶ ἐμπόρους ἐς ἀλλήλους ἔπεμπον. κατὰ δὲ τοῦτον τὸν χρόνον φιλονεικίας γενομένης ἐν Βυζαντίῳ μετά τινων ἐμπόρων Σκυθῶν, συμπληγάδος τε ἐξ αὐτοῦ ἐπακολουθησάσης καί τινος Σκύθου φονευθέντος ἐπιφανοῦς, ὁ τότε κατάρχων τοῦ γένους τούτων Βλαδιμηρός, […] ὑφ’ ἡγεμόνι ταττόμενα Νικολάῳ τῷ παρακοιμωμένῳ καὶ Βασιλείῳ μαγίστρῳ τῷ Θεοδωροκάνῳ, ἐφ’ ᾧ τοὺς αἰγιαλοὺς ἐπισκοπεῖν καὶ παρατρέχειν καὶ φυλάττεσθαι,
μή τις ἀπόβασις γένηται τῶν βαρβάρων, τὸν δὲ πάντα στόλον κατὰ τὸν Φάρον προσμένειν κελεύσας.

Μπορεί οι Ρώσοι πλέον να ήταν Ορθόδοξοι και ομόπιστοι των Ρωμαίων, αλλά παρέμεναν «βάρβαροι Σκύθες» και όχι Ρωμαίοι.

Οι Βούλγαροι ήταν «βάρβαροι Σκύθες» πριν τον ορθόδοξο εκχριστιανισμό τους και παρέμειναν «βάρβαροι» (αλλά με τον καιρό έπαψαν να θεωρούνται «Σκύθες» επειδή ήταν εδραίοι) μετά τον εκχριστιανισμό τους και πάντοτε διακριτοί από τους Ρωμαίους. Η μόνη διαφορά ήταν ότι είχαν απωλέσει την «ελληνικήν τους ειδωλολατρεία» (δηλαδή των Τεγκρισμό).

Στα Τακτικά του ο Λέων ο Σοφός γράφει για τις μάχες στα τέλη του 9ου αιώνα μεταξύ των Ρωμαίων και των πλέον Ορθόδοξων Βουλγάρων:

[Τακτικά, 18.40] Ἐπεὶ δὲ Τούρκων ἔμνήσθην, […] ὅτε συμμάχοις αὐτοῖς ἐχρησάμεθα, Βουλγάρων τὰς εἰρηνικὰς παραβεβηκότων σπονδάς, καὶ τὰ τῆς Θράκης χωρία καταδραμόντων, οἷς ἡ δίκη ἐπεξελθοῦσα τῆς εἰς Χριστὸν τὸν Θεὸν παρορκίας, […] καὶ γὰρ τῶν ἡμετέρων δυνάμεων κατὰ Σαρακηνῶν ἀσχολουμένων Τούρκους ἡ θεία πρόνοια ἀντὶ Ῥωμαίων κατὰ Βουλγάρων ἐστράτευσε, πλοΐμου στόλου τῆς ἡμῶν βασιλείας τὸν Ἴστρον αὐτοὺς διαπεράσαντος τε καὶ συμμαχήσαντος, καὶ τὸν κακῶς κατὰ Χριστιανῶν ὁπλισθέντα Βουλγάρων στρατὸν τρισὶ μάχαις κατὰ κράτος νενικηκότας, ὡσανεὶ δημίους ἐξαποστείλασα κατ΄αὐτῶν, ἵνα μὴ ἑκόντες Ῥωμαῖοι Χριστιανοὶ Χριστιανῶν Βουλγάρων αἵμασι χραίνοιντο.

Η «θεία πρόνοια» (στην πραγματικότητα η βυζαντινή διπλωματία) παρότρυνε τους «Τούρκους» (Ούγγρους) να επιτεθούν στους Βούλγαρους «για να μην λερωθούν οι Χριστιανοί Ρωμαίοι με το αίμα των Χριστιανών Βουλγάρων».

Όταν ο τελευταίος Βούλγαρος Τσάρος Ιβάν Βλάντισλαβ πέθανε πολιορκώντας το Δυρράχιο, ο Σκυλίτσης  γράφει πως πέθανε εξαιτίας της βαρβαρικής του αυθάδειας και υπεροψίας (φρύαγμα, «όγκος»)

[Bas2+Const8.41]   Ἀδείας δὲ λαβόμενος ὁ Ἰωάννης ἄπεισι πολιορκήσων τὸ Δυρράχιον μετὰ φρυάγματος καὶ ὄγκου βαρβαρικοῦ. ἔνθα πολιορκίας συστάσης καὶ συμπλοκῆς γενομένης πίπτει,

Οι (Ορθόδοξοι) Χριστιανοί Βούλγαροι ήταν ομόπιστοι των Ρωμαίων, αλλά παραμένουν βάρβαροι και όχι Ρωμαίοι.

Ο Νικόλαος Μεσαρίτης λέει στους νέους Λατίνους αφέντες της Κωνσταντινούπολης (μετά το 1204) πως [εμείς οι Ρωμαίοι της Κωνσταντινούπολης] «θα μπορούσαμε εύκολα να είχαμε καταφύγει στον Λάσκαρι (Νίκαια) ή στις χώρες των (Ορθόδοξων) βαρβάρων που συμμερίζονται την πίστη μας, αλλά μείναμε εδώ και υπομένουμε μύρια δεινά από το έθνος σας».

Mesarites

Το συμπέρασμα του Καλδέλλη από αυτή την δήλωση είναι πως «οι βυζαντινοί ιερείς αναγνώριζαν πως υπήρχαν «ομόπιστοι βάρβαροι» ή, με άλλα λόγια, ότι η Ορθόδοξη πίστη δεν αρκούσε για να είναι κάποιος Ρωμαίος.»

Όσον αφορά την άλλη πιο εξωφρενική «οικουμενιστική» θεώρηση ότι όλοι οι Χριστιανοί (ακόμη και οι μη Ορθόδοξοι, όπως οι Καθολικοί) ήταν Ρωμαίοι, εδώ πρέπει να ξεχωρίσουμε μεταξύ ρητορικής προπαγάνδας και πραγματικότητας. Όταν οι «Λατίνοι» της Πρώτης Σταυροφορίας πολιορκούν την Κωνσταντινούπολη, ο Αλέξιος Κομνηνός δίνει εντολή στους τοξότες να μην τους πετυχαίνουν «στο ψαχνό», ώστε να αποφευχθεί ο «ἐμφύλιος φόνος». Εδώ όλοι οι Χριστιανοί παρουσιάζονται ως «ομόφυλοι» από την Κομνηνή και ο Αλέξιος συμπεριφέρεται σαν καλός Χριστιανός. Ωστόσο, σε όλη την υπόλοιπη Αλεξιάδα, η Κομνηνή παρουσιάζει τους Λατίνους σαν βάρβαρους που μισούν τους Ρωμαίους και, ακόμα και σ΄αυτό το χωρίο, οι «Λατίνοι/Κελτοί» αντιπαραβάλλονται στους Ρωμαίους.

[10.9.6-7]  Ἐπεὶ δ’ ἀναισχύντως τοὺς Λατίνους τοῖς τείχεσι πελάζοντας ἑώρα καὶ τὸ συμφέρον βουλευομένῳ μὴ ὑπείκοντας, τὰ μὲν πρῶτα μεταπεμψάμενος τὸν γαμβρὸν αὐτοῦ Νικηφόρον τὸν ἐμὸν Καίσαρα παρεκελεύσατο ἄνδρας πολεμικωτάτους ἀναλαβόμενον καὶ τοξείας εἰδήμονας τοῦ τείχους ἄνωθεν καταστῆσαι παρεγγυησάμενος συχνοὺς μὲν ὀϊστοὺς κατὰ τῶν Λατίνων πέμπειν, μὴ κατὰ σκοποῦ δέ, ἀλλὰ διαμαρτάνειν τὰ πλείω, ὡς μόνον ἐκφοβεῖν τῇ πυκνότητι τῶν βελῶν, ἀναιρεῖν δὲ μηδαμῶς. Ἐδεδίει γάρ, ὡς ἄνωθεν εἴρηται, τὸ τῆς ἡμέρας σεβάσμιον καὶ τὸν ἐμφύλιον φόνον οὐκ ἤθελεν. […] ὅλας ἡνίας κατὰ τῶν Λατίνων λῦσαι, τὸ μὲν ἵνα τῶν ἵππων πληττομένων ἀπο παύηται τὸ πολὺ τῆς ὁρμῆς τῶν Κελτῶν καὶ μὴ ῥᾳδίως κατὰ τῶν Ῥωμαίων ἱππάζωνται, τὸ δέ τι, ὃ καὶ μᾶλλον, ἵνα μὴ χριστιανοὶ κτείνωνται.

Αλλού η Κομνηνή γράφει πως ο Νορμανδός Ρομπέρτος Γυϊσκάρδος ήταν «εχθρός των Ρωμαίων, ετερόφυλος και βάρβαρος ως προς εμάς και τα έθιμά του ασύμβατα με τα δικά μας».

[1.10.1-2] καὶ τὸν ἐπὶ τυραννικῇ γνώμῃ διαβόητον Ῥομπέρτον ἐκεῖνον τὸν ἀλαζόνα, ὃν Νορμανία μὲν ἤνεγκε, φαυλότης δὲ παντοδαπὴ καὶ ἐθρέψατο καὶ ἐμαίευσεν. Ἡ δὲ Ῥωμαίων ἐχθρὸν τηλικοῦτον ἐφ’ ἑαυτῆς εἵλκυσε πρόφασιν δεδωκυῖα τῶν ἀπ’ ἐκείνου πολέμων τοῖς πρὸς ἡμᾶς κῆδος ἑτερόφυλόν τε καὶ βάρβαρον καὶ τὰ πρὸς ἡμᾶς ἀπροσάρμοστον, μᾶλλον δὲ ἀπροσεξία τοῦ τότε κρατοῦντος Μιχαὴλ τοῦ τὰς τοῦ γένους σειρὰς πρὸς τοὺς Δούκας ἀνάπτοντος.

Δε νομίζω πως μετά από αυτό το χωρίο κάποιος μπορεί να ισχυριστεί ότι «Ρωμαίοι ήταν απλά όλοι οι Χριστιανοί», όπως ισχυριζόταν ο Ιουστινιανός και ο Πατριάρχης Αντώνιος Δ΄.

Ποια η απάντηση των «οικουμενιστών» σε όλα αυτά τα χωρία που καταρρίπτουν την εξίσωση Ρωμαίος = Χριστιανός (Ορθόδοξος ή εν γένει); Η απάντηση του Obolensky ήταν πως αυτά τα χωρία είναι «παρεκλίνοντα λόγια» (“aberrant words”) που είναι «κατάλοιπα» ενός «υπολειμματικού “Ελληνικού” πολιτισμικού σοβινισμού». Η απάντηση του Καλδέλλη είναι πως τα λόγια αυτά είναι φυσιολογική απόρροια ενός Ρωμαϊκού -και όχι «Ελληνικού»- σοβινισμού. Οι Βυζαντινοί πίστευαν ότι ήταν ένα Έθνος Ρωμαίων που είχε πλήρως διαμορφωμένα εθνικά/εθνοτικά τοιχία «εμείς-αυτοί», τα οποία τους επέτρεπαν να ξεχωρίζουν τους ετερόφυλους Χριστιανούς ως βάρβαρους, δηλαδή όχι Ρωμαίους.

Obolensky1

Obolensky2

Η Κωνσταντινούπολη ως «φίλαυτη Πόλις-Κράτος»

Ένας από τους πιο σημαντικούς βυζαντινολόγους των τελευταίων δεκαετιών, ο Paul Magdalino, παρόλο που δέχεται ότι υπήρχε «κάποιου είδους βυζαντινός εθνικισμός», διατύπωσε την άποψη ότι οι Βυζαντινοί ήταν ανίκανοι να γίνουν αληθές έθνος επειδή, εκτός από τους «συνήθεις λόγους» (πολυεθνική αυτοκρατορία και χριστιανική οικουμενικότητα), η Κωνσταντινούπολη δεν έπαψε ποτέ να είναι «φίλαυτη Πόλις-Κράτος» (“parochial” = αυτός που στενόμυαλα κοιτάει μόνο το δικό του συμφέρον). Με άλλα λόγια, δεν ενδιαφερόταν για τους πληθυσμούς των επαρχιών που έλεγχε και απλώς ονόμαζε Ρωμαίους όλους τους Χριστιανούς που εξουσίαζε. Στην συνέχεια ο Magdalino παραθέτει μερικούς περίεργους αφορισμούς που εγώ προσωπικά αδυνατώ να καταλάβω, όπως  λ.χ. «το αληθινό έθνος δημιουργεί την πρωτεύουσά του και δεν δημιουργείται από αυτήν».

Εδώ πρέπει να πω ότι δεν είναι περίεργο που ο Magdalino έφτασε σε αυτό το συμπέρασμα, γιατί εξειδικεύεται στην Περίοδο της Βασιλείας του Μανουήλ Κομνηνού, όταν πια δεν υπήρχε ο εθνικός Ρωμαϊκός στρατός και, στο τέλος της οποίας, πλήχθηκε η συνοχή της Πρωτεύουσας με τις επαρχίες και οδήγησε σε επαρχιακές αυτονομήσεις. Βέβαια, όπως ανέφερα παραπάνω, για τον Χωνιάτη αυτή είναι η κατάσταση αφού χάθηκε η «ομογένεια» και η «συνηρμοσμένη γνώμη», τις οποίες θαύμαζαν στους «Ρουμ» οι Άραβες του 10ου αιώνα.

Magdalino

Magdalino2

Η απάντηση του Καλδέλλη είναι πως ακόμα κι αν δούμε το Βυζάντιο ως «πόλη-κράτος», δεν υπάρχει ασυμβατότητα ανάμεσα στο Έθνος και στην πόλη-κράτος. Όπως ανέφερα και παραπάνω, τρεις μελετητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η πόλις-κράτος της Αθήνας πληρεί τις προϋποθέσεις του σύγχρονου έθνους. Όταν έχασαν την Κωνσταντινούπολη, οι Ρωμαίοι μετέφεραν την «Ἀρχή τῶν Ῥωμαίων» στην Νίκαια (όπως κάποτε την μετέφεραν από την Παλαιά στην Νέα Ρώμη) και δημιούργησαν την νέα τους πρωτεύουσα, όπως τα «αληθή έθνη» του Magdalino. Ο Ιωάννης Βατάτζης απάντησε στον Παπα Γρηγόριο Θ΄ το 1239 που είχε χρίσει τον Λατίνο αυτοκράτορα της Κωνσταντινινουπόλεως πως «ο [πραγματικός] αυτοκράτορας εξουσιάζει το έθνος και τον λαό, και όχι τις πέτρες και τα ξύλα με τα οποία δομήθηκαν τα κτίρια της Πόλης». Τέλος, υπάρχει ένα σχόλιο του Πατριάρχη Γεννάδιου που, αν και λίγο μεταγενέστερο, έχει σχέση με το θέμα μας. Ο Γεννάδιος γράφει πως δεν έχει σημασία το αν κάποιος είναι Θεσσαλός ή «Βυζάντιος» (=Κων/πολίτης), αφού οι Θεσσαλοί και οι Βυζάντιοι έχουν την ίδια γλώσσα, την ίδια πίστη και τα ίδια ήθη. Φυσικά, εδώ πρέπει να ξεκαθαριστεί ότι οι Κωνσταντινουπολίτες δεν είχαν ακριβώς τα ίδια έθιμα με τους επαρχιώτες, τους οποίους συχνά κοιτάνε υπεροπτικά, όπως λίγο πολύ συμβαίνει με τους πρωτευουσιάνους όλων των κρατών.

Gennadios

Οι Αρνητές της Ρωμαϊκότητας των Βυζαντινών

Τους δύο τελευταίους λόγους της άρνησης ύπαρξης ρωμαϊκής εθνότητας/ρωμαϊκού έθνους θα τους βάλω μαζί. Αυτοί είναι η Δυτική/Καθολική άρνηση της Ρωμαϊκότητας των «Βυζαντινών» και η αντίστοιχη Νεοελληνική, η οποία γίνεται για να ικανοποιήσει την ανάγκη «Ελληνικής» συνέχειας.

Αν και είναι οι λιγότερο ακαδημαϊκά σημαντικοί από τους λόγους, είναι αυτοί που πιο συχνά βλέπει κάποιος στο διαδίκτυο, όταν βλέπει κόσμο που δεν έχει την παραμικρή ιδέα για το «Βυζάντιο» να προσπαθεί -γελοιωδώς- ν΄ αποδείξει ότι οι «Βυζαντινοί» δεν ήταν Ρωμαίοι, αλλά Έλληνες/Γραικοί που ήταν μόνον κατ΄όνομα Ρωμαίοι.

Είχα κάνει λίγο πριν τις γιορτές μια ανάρτηση για τον εικαιορρήμονα και ακριτόμυθο Ζουράρι, όπου μπορείτε να δείτε πόσο εύκολα ένας «ουτιδανός νεοελληνίσκος» μπορεί να συμφωνήσει με τους «Λατίνους/Κελτούς/Φράγκους» ότι οι «Βυζαντινοί» ήταν “Graeci” και όχι Ρωμαίοι.

Ο Ιερώνυμος Βουλφ ήξερε πολύ καλά γιατί αναγκάστηκε να εφεύρει τους όρους «Βυζάντιο» και «Βυζαντινοί», ακριβώς όπως ο Λιουπράνδος της Κρεμόνας ήξερε πολύ καλά γιατί ζήτησε προσβλητικά να δει τον «Βασιλέα των Γραικών». Όποιος όμως θέλει να καταλάβει τους «Βυζαντινούς» πρέπει να καταλάβει γιατί η απάντηση που πήρε από αυτούς τους «Βυζαντινούς» ήταν:

Was it not unpardonable,” they said, “to have called the universal emperor of the Romans, the august, great, only Nicephorus: “of the Greeks”‘;-a barbarian, a pauper: of the Romans’? Oh sky! Oh earth! Oh sea!

Δεν ήταν ασυγχώρητη προσβολή να πεις τον οικουμενικό Βασιλέα των Ρωμαίων, τον Αύγουστο/Σεβάσμιο και τρανό Νικηφόρο Φωκά «βασιλέα των Γραικών» και τον βάρβαρο και «κουρελιάρη» (Όθων Α΄) «βασιλέα των Ρωμαίων»; Ω Ουρανέ! Ω Γη! Ω Θάλασσα!

Και περιγράφει στην αναφορά του που έγραψε στα λατινικά τις συζητήσεις που έγιναν στα ελληνικά:

Papa fatuus, insulsus, ignorat Constantinum sanctum imperialia sceptra huc transvexisse, senatum omnem, cunctamque Romanam militia. Romae vero vilia mancipia, piscatores scilicet, cupedinarios, aucupes, nothos, plebeios, servos tantummodo dimisisse.

Δηλαδή «ο χαζός και ανόητος Πάπας αγνοεί ότι ο Άγιος Κωνσταντίνος μετέφερε εδώ τα σκήπτρα της αυτοκρατορικής εξουσίας, μαζί με όλη τη σύγκλητο και όλους τους Ρωμαίους Ιππείς και δεν άφησε πίσω στην παλαιά Ρώμη παρά τους ασήμαντους ψαράδες, μάγειρες, τους κυνηγούς, τα νόθα παιδιά, τους πληβείους και τους δούλους».

Το ότι μια μικρή μερίδα αττικιζόντων λογίων άρχισε από τον 12ο αιώνα και μετά να φλερτάρει ολοένα και περισσότερο με την ιδεά ότι είναι «Έλληνες» δεν έχει καμία σημασία με την ικανότητα των «ἑλληνιζόντων Ῥωμαίων» να αυτοπροσδιορίζονται ως «γένος/έθνος Ρωμαίων», τουλάχιστον από τον 10ο αιώνα και μετά.

Από εκεί και μετά, όπως λέει ο Καλδέλλης σχετικά με ορισμένους που ισχυρίζονται ότι μετά το 1204 «ατόνισε η Ρωμαϊκή παράδοση» και έχουμε την εμφάνιση «Ελληνικού Εθνικισμού», οι ελληνόφωνοι μετά το 1204 που κατοικούν στα «Δυτικά» και «Ανατολικά» Ρωμαϊκά εδάφη (Ήπειρος και Νίκαια) συνεχίζουν να είναι το ίδιο Ρωμαίοι όπως ήταν και οι πρόγονοί τους και δεν κερδίζουμε τίποτε στο θέμα της κατανόησης της ταυτότητάς τους με το να τους βαφτίζουμε «Έλληνες/Γραικούς».

Greeks

Αφού εξήγησα τους βασικούς λόγους στους οποίους οφείλεται η δυσκολία αποδοχής της εθνοτικής/εθνικής Ρωμαϊκής ταυτότητας των Βυζαντινών, στην επόμενη ανάρτηση θα προσπαθήσω να δείξω, μέσα από την παράθεση ορισμένων χωρίων, γιατί η «πολιτικοθρησκευτική» θεώρηση (Ρωμαίος είναι μόνον ο κάθε Ορθόδοξος υπήκοος του Βασιλέα των Ρωμαίων) δεν αρκεί από μόνη της και έρχεται σε ασυμφωνία με ένα σωρό χωρία από τον 10ο αιώνα και έπειτα.

Advertisements

8 Comments

Filed under Βυζαντινολογία, Εθνολογία, Ιστορία, Μεσαίωνας

8 responses to “Η φύση της Ρωμαϊκής ταυτότητας των Βυζαντινών #1

  1. Pertinax

    Πολύ κατατοπιστική παρουσίαση Σμερδαλέε.

    Ενδιαφέρουσα η θέση του Καλδέλη περί «ρωμαϊκού nation», αν και αμφιβάλω για το κατά πόσο η εθνική συνείδηση υπερέβαινε τις τοπικότητες σε τόσο πρώιμες περιόδους (γιατί, όπως έχει πει ο Λιάκος: «το έθνος δεν είναι υπόθεση μιας ταυτότητας ανάμεσα σε άλλες, αλλά υπερίσχυσης της εθνικής ταυτότητας πάνω στις άλλες»). Και δεν νομίζω το ρωμαϊκό κράτος να επιχείρησε ποτέ να εφαρμόσει κάποια ιδιαίτερη εθνική διαπαιδαγώγηση στους ελληνόφωνους υπηκόους του.

    Η ίδια ένσταση ισχύει και για τα προνεοτερικά δυτικοευρωπαϊκά βασίλεια, τύπου Αγγλίας και Γαλλίας, και μάλιστα σε εντονότερο βαθμό, καθώς ο Smith σε παλαιότερο βιβλίο του (National Identity, 1991) τα χαρακτήριζε «εθνοτικά κράτη» (ethnic states) και «αριστοκρατικές εθνότητες», με την έννοια ότι η συλλογικότητα ήταν υπόθεση των ανώτερων τάξεων και δεν είχε διαχυθεί στις μάζες των χωρικών, των τεχνητών κ.α (ακόμα και στην Αγγλία του 16ου αι.). Αυτό που δεν κατάλαβα από τα αποσπάσματα που έβαλες είναι αν ο Smith έχει αναθεωρήσει και χρησιμοποιεί ένα πιο ευέλικτο ορισμό για το nation ή αν απλώς περιγράφει τα επιχειρήματα των δύο πλευρών (μοντερνιστών και νεο-διαχρονιστών). Όσον αφορά τον Ηοbsbawm, έχω την εντύπωση ότι τέτοια φαινόμενα τα χαρακτήριζε ως «πρωτο-εθνικισμό» (proto-nationalism).

    Μια ακόμα θέση του Καλδέλη που θα ήθελα να σχολιάσω είναι ο χαρακτηρισμός της Ρωμανίας ως «πολιτικού» (civic) έθνους, παρόμοιου με τις ΗΠΑ. Ένα civic nation απαρτίζεται από ετερογενείς πληθυσμούς, οι οποίοι, αν και διατηρούν την επίγνωση της απώτερης καταγωγής τους, ωστόσο έχουν αφομοιώσει την εθνική κουλτούρα και ιδεολογία του συγκεκριμένου πολιτικού έθνους. Και πράγματι, σύμφωνα με σχετικές έρευνες οι Αμερικάνοι δηλώνουν εθνοτικά/καταγωγικά Γερμανοί (17,1%), Αφροαμερικάνοι (14,6%), Ιρλανδοί (11,6%), Άγγλοι (9%) κλπ. Υπάρχει όμως και ένα ποσοστό της τάξης του 6,7% που αγνοούν εντελώς τις απώτερες ρίζες τους και δηλώνουν… εθνοτικά Αμερικάνοι (διευκρίνηση: δεν πρόκειται για τους αυτόχθονες «ινδιάνους», οι οποίοι έχουν ποσοστό 1,6%). Υποθετικά τώρα, αν στο μέλλον το ποσοστό των εθνοτικά Αμερικάνων φτάσει στο 70-80%, τότε δεν θα μιλάμε πλέον για civic, αλλά για ethnic nation! Και ρωτάω: πόσοι Ρωμαίοι του 10ου αι. (δεν συμπεριλαμβάνω τους 1ης έως 3ης γενιάς εκρωμαϊσμένους) είχαν συναίσθηση ενός ιδιαίτερου εθνοτικού παρελθόντος, ώστε το ρωμαϊκό έθνος να χαρακτηριστεί «πολιτικό» και όχι «εθνοτικό»; Το πιο πιθανό είναι ότι η συντριπτική πλειοψηφία θεωρούσε πως καταγόταν ανέκαθεν από Ρωμαίους και μάλιστα αυτούς της εποχής του Κωνσταντίνου και του Ιουστινιανού (στις τάξεις των ελίτ, όπως είναι φυσικό,τα πράγματα θα ήταν λιγάκι διαφορετικά).

    Τέλος, να επαναδιατυπώσω το ερώτημα που είχα κάνει στην ανάρτηση για τον Ζουράρι: μήπως ο Καλδέλης βλέπει μια ρωμαϊκή εθνική/national συνέχεια από τον Ιούλιο Καίσαρα μέχρι τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο (της πόλης/έθνους-κράτους της Ρώμης που εξαπλώνεται στα κατακτηθέντα αυτοκρατορικά εδάφη και μετασχηματίζεται στο έθνος-κράτος της Ρωμανίας, τον 7ο αι. μ.Χ.) και κατά πόσο στέκει κάτι τέτοιο;

    • Καλώς τον Περτίνακα!

      Ωραίο το σχόλιό σου, όπως πάντα.

      Λοιπόν γράφεις:

      1) «Αυτό που δεν κατάλαβα από τα αποσπάσματα που έβαλες είναι αν ο Smith έχει αναθεωρήσει και χρησιμοποιεί ένα πιο ευέλικτο ορισμό για το nation ή αν απλώς περιγράφει τα επιχειρήματα των δύο πλευρών (μοντερνιστών και νεο-διαχρονιστών)»

      Λοιπόν ο Smith σ΄αυτό το βιβλίο, αφού παρουσιάζει τα επιχειρήματα μοντερνιστών και νεοδιηνεκιστών που παρέθεσα στην συνέχει δίνει τον δικό του ορισμό του έθνους (nation) στην σελίδα 29 και στην συνέχεια ακολουθεί το κεφάλαιο 3 με τίτλο “The formation of Nations”.

      Ο ορισμός του έθνους που δίνει στην σελίδα 29 είναι ο εξής:

      I propose to define the nation in ideal typical manner as “a named and self-defining human community whose members cultivate shared memories, symbols, myths, traditions and values, inhabit and are attached to historic territories or “homelands”, create and disseminate a distinctive public culture, and observe shared customs and standardised laws”.

      Δηλαδή τα κριτήρια είναι:

      1. Αυτοπροσδιοριζόμενη κοινότητα (κοινό όνομα γνωστό σε όλους)
      2. Καλλιέργεια κοινών «αναμνήσεων», παραδόσεων, αξιών, μύθων, συμβόλων
      3. Δέσιμο με μία συγκεκριμένη ιστορική περιοχή που θεωρείται «πατρίδα»
      4. Δημιουργία και διάχυση ενός κοινού δημόσιου πολιτισμού (public culture)
      5. Τήρηση κοινών εθίμων και κοινών νόμων

      Μία πράγραφο παραπάνω, γράφει ότι δεν αποδέχεται την ημερομηνία έναρξης των μοντερνιστών (1750) και λέει πως ίσως πρέπει οι μοντερνιστές να αλλάξουν τον «χρονικό» τους μοντερνισμό σε «κοινωνικό» μοντερνισμό. Με το τελευταίο εννοεί πως δεν πρέπει να θέτουμε ένα αυθαίρετο χρονολογικό «κατὠφλι» εθνογενέσεως, αλλά πρέπει να ορίσουμε αυτό το «κατώφλι» με κοινωνικο-πολιτικούς όρους. Δηλαδή μια κοινωνία, αν οι ιστορικές συνθήκες τις το επιτρέψουν, μπορεί να φτάσει σε αυτό το κοινωνικοπολιτικό κατὠφλι «μοντερνικότητας» ήδη στην προνεωτερική εποχή.

      Η διαφορά του Smith είναι ότι δέχεται ότι το έθνος πολλές φορές μπορεί να έχει και μια προεθνική προϊστορία ως πολιτικά ασυναρμολόγητη εθνότητα (δλδ το θέμα του παλιού του βιβλίου “the ethnic origins of nations”).

      Από αυτά που γράφει φαίνεται ότι αποδέχεται την ύπαρξη Αγγλικού έθνους γύρω στο 1500, αλλα΄δεν το λέει ρητά.

      2) «Τέλος, να επαναδιατυπώσω το ερώτημα που είχα κάνει στην ανάρτηση για τον Ζουράρι: μήπως ο Καλδέλης βλέπει μια ρωμαϊκή εθνική/national συνέχεια από τον Ιούλιο Καίσαρα μέχρι τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο (της πόλης/έθνους-κράτους της Ρώμης που εξαπλώνεται στα κατακτηθέντα αυτοκρατορικά εδάφη και μετασχηματίζεται στο έθνος-κράτος της Ρωμανίας, τον 7ο αι. μ.Χ.) και κατά πόσο στέκει κάτι τέτοιο;»

      Εδώ, αν και γράφει ρητά ότι οι Βυζαντινοί δεν κοιτούσαν την Ιταλία σαν την κοιτίδα της βιολογικής τους καταγωγής (γράφει πολλές φορές ότι δεν τους ενδιέφερε η εθνοτικότητα), αλλά σαν την κοιτίδα των θεσμών τους.

      Εκεί που ρητά εστιάζει την προσοχή του αναγνώστη είναι στις εθνοδομικές ρωμαϊκές διεργασίες που λειτουργούσαν ήδη κατά την ύστερη αρχαιότητα και λέει πως γι΄αυτό το θέμα δεν πρέπει να αγνοείται ένα βιβλίο του Clifford Ando που γράφτηκε το 2000.

      Δυστυχώς, αυτό το βιβλίο δεν το έχω διαβάσει για να δω τι ακριβώς υποστηρίζει ο Ando.

      3) «Και ρωτάω: πόσοι Ρωμαίοι του 10ου αι. (δεν συμπεριλαμβάνω τους 1ης έως 3ης γενιάς εκρωμαϊσμένους) είχαν συναίσθηση ενός ιδιαίτερου εθνοτικού παρελθόντος, ώστε το ρωμαϊκό έθνος να χαρακτηριστεί «πολιτικό» και όχι «εθνοτικό»;»

      Εδώ εγώ συμφωνώ μαζί σου.

      Το γεγονός ότι οι πηγές μας περιγράφουν χρησιμοποιούν τους όρους «Ῥωμαίος το γένος», «Ῥωμαίος ἐκ Ῥωμαίων», «καθαροί τὸ γένος Ῥωμαίοι» και κάποιους άλλους σαν πιο πρόσφατους Ρωμαίους (με ανάμνηση της μη Ρωμαϊκής καταγωγής τους), δείχνει ότι υπήρχαν πολλοί που δεν θυμόταν να έχουν μη [εθνοτικούς] Ρωμαίους προγόνους.

      Παραθέτω μερικά παραδείγματα:

      Ο Κίνναμος λέει για τους δύο τουρκικής καταγωγής Ρωμαίους ότι:

      Ιωάννης Προσούχ: ἅμα τῷ Προσούχ, οὗπερ ἤδη ἐμνήσθην, Πέρσῃ μὲν τὸ γένος τροφῆς δὲ καὶ παιδείας μεταλαχόντι Ῥωμαϊκῆς

      Ιωάννης Ίσης: ὑπὸ στρατηγοῖς Μιχαήλ τε τῷ Γαβρᾷ καὶ τῷ Βρυεννίῳ Ἰωσήφ, ὑφ’ οὓς ἐτέλουν ἄλλοι τε τῶν ἐν Ῥωμαίοις ἐπιφανεστέρων, καὶ Ἰωάννης ὃν Ἄγγελον ἐπεκάλουν,ἀνὴρ ἐμπειροπόλεμος, καὶ Ἰωάννης ὁ Ἰσής, Πέρσης μὲν τὸ γένος τροφῆς δὲ καὶ διαίτης μεταλαχὼν Ῥωμαϊκῆς.

      Ο Ιωάννης Ίσης ήταν ένας «τῶν ἐν Ρωμαίοις ἐπιφανεστέρων» που είχε «Περσική» (Τουρκική) καταγωγή.

      Ο Κίνναμος, πάντοτε, περιγράφει και τον θεολόγο Δημήτριο από την κώμη Λάμπη της Ασιανής απλά ως «Ρωμαίο το γένος»:

      Ὑπὸ τοῦτον τὸν χρόνον ζήτησίς τις ἐν Βυζαντίῳ ἀμφὶ τῇ Χριστοῦ συνέπεσε δόξῃ ἀπ’ αἰτίας τοιᾶσδε. ἦν τις Δημήτριος, Ῥωμαῖος μὲν γένος Λάμπης δὲ κώμης ὡρμημένος Ἀσιανῆς, παιδεύσεως τῆς ἐγκυκλίου καὶ μαθημάτων τῶν ἐκτὸς ὀλίγον οἶμαι μετεσχηκώς.

      Για να είναι «Ρωμαίος μὲν γένος» (σεαντίθεση με τους προαναφερθέντες τουρκογενείς), ο Δημήτριος δεν θυμόταν να είχε προγόνους που ήταν κάτι άλλο από Ρωμαίοι.

      Το ίδιο ο Μαγκλαβίτης που χαρακτηρίζει τους Μελενικιώτες τους οποίους ξεχωρίζει από τους Βούλγαρους συμπολίτες τους ως «καθαρούς το γένος Ρωμαίους».

      Τέλος, ο Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος, πριν γίνει αυτοκράτορας, όταν του ζητήθηκε να κάνει ένα βάρβαρο «τεστ αλήθειας» (να έδινε όρκο ακουμπώντας πυρακτωμένο σίδηρο και, αν έλεγε αλήθεια, δεν θα καιγόταν) απάντησε, σύμφωνα με τον Ακροπολίτη, «θα το έκανα αν καταγόμουν από βαρβάρους και είχα ανατραφεί με βάρβαρα ήθη, αλλά είμαι Ρωμαίος εκ Ρωμαίων (Ρωμαίος που κατάγομαι από Ρωμαίους) και απαιτώ να κριθώ από τον Ρωμαϊκό νόμο».

      καὶ ὃς «ὦ μέγιστε ἱεράρχα θεοῦ, εἰ μὲν καὶ αὐτὸς ἐκ βαρβάρων γεγέννημαι καὶ βαρβαρικοῖς τοῖς ἤθεσιν ἀνατέθραμμαι ἢ καὶ νόμοις του τοισὶν ἐκπεπαίδευμαι, καὶ βαρβαρικῶς ἐκτισαίμην τὴν δίκην μου· εἰ δὲ Ῥωμαῖος καὶ ἐκ Ῥωμαίων, κατὰ νόμους Ῥωμαϊκοὺς καὶ παραδόσεις ἐγγράφους ἡ κρίσις τερματωθήτω μοι.»

      Εδώ ο Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος σκέφτεται σαν εθνοτικός (και όχι σαν απλά εθνικός) Ρωμαίος. Βέβαια κάποιος μπορεί να πει ότι ο λόγος του έχει μια αυξημένη ρητορικότητα.

    • @Περτίνακα:

      Μια ακόμα θέση του Καλδέλη που θα ήθελα να σχολιάσω είναι ο χαρακτηρισμός της Ρωμανίας ως «πολιτικού» (civic) έθνους, παρόμοιου με τις ΗΠΑ. Ένα civic nation απαρτίζεται από ετερογενείς πληθυσμούς, οι οποίοι, αν και διατηρούν την επίγνωση της απώτερης καταγωγής τους, ωστόσο έχουν αφομοιώσει την εθνική κουλτούρα και ιδεολογία του συγκεκριμένου πολιτικού έθνους.
      —-

      Δες πως ορίζει την «αμερικανικότητα» ο Tom Hanks στην πρόσφατη ταινία του “Bridge of Spies”.

      Ένας πράκτορας της CIA του ζητάει να παραβιάσει το απόρρητο που ως δικηγόρος έχει με τον πελάτη του που κατηγορείται για κατασκοπία. Ο πράκτορας του λέει «μην μου κάνεις τον πρόσκοπο, δεν έχουμε “rule-book” (βιβλίο με κανόνες)» και ο Hanks του απαντάει:

      Το όνομά σου Hoffmann δείχνει ότι έχεις γερμανική καταγωγή (και ο άλλος λέει «ναι και μ΄αυτό;»). «Εγώ είμαι Ιρλανδός και από τους δύο γονείς», συνεχίζει ο Hanks. «Επομένως, τι είναι αυτό που μας κάνει αμφότερους Αμερικάνους; Είναι ένα μόνο πράγμα, ο συνειδητός σεβασμός του “rule-book” που ονομάζουμε Σύνταγμα!»

      • Pertinax

        Εκπληκτικό! Ήρθε κι έδεσε με αυτό που συζητάμε.

        Ο Καλδέλης κάπου τα μπερδεύει, διαφορετικά γιατί από τη μια να μιλά για ρωμαϊκό civic nation και από την άλλη να επιμένει ότι είχε χαθεί κάθε αίσθηση ελληνικής καταγωγής; Άσε που στην ιδέα ενός ρωμαϊκού civic nation οι “τρισχιλιόχρονοι” βρίσκουν παραθυράκι ελληνικής εθνοτικής συνέχειας (που και πάλι δεν ευσταθεί, καθώς η απόσταση ανάμεσα στην εθνοτική συνείδηση και την απλή αίσθηση μιας απώτερης εθνοτικής καταγωγής είναι μεγάλη – βλέπε τους δικούς μας Αρβανίτες και Βλάχους, όσους τουλάχιστον δεν έχουν χάψει την παραμύθα περί “αιώνιας” αρβανίτικης και βλάχικης ελληνικότητας).

      • βλέπε τους δικούς μας Αρβανίτες και Βλάχους, όσους τουλάχιστον δεν έχουν χάψει την παραμύθα περί “αιώνιας” αρβανίτικης και βλάχικης ελληνικότητας

        Το πρόβλημα φυσικά δεν είναι η ελληνικότητα των αλλόγλωσσων κοινοτήτων, αλλά η δυσκολία κατανόησης του ότι δεν υπάρχει «αιώνια» [εθνοτική] ελληνικότητα … 🙂

        Όποιος καταλαβαίνει ότι η εθνοτικότητα είναι η συνειδητή επιλογή εθνοτικής ταυτότητας και ότι όλες οι εθνικές/εθνοτικές ταυτότητες είναι κοινωνικά κατασκευάσματα, καταλαβαίνει μια χαρά ότι οι αλλόγλωσσες κοινότητες συνεθνοτίστηκαν μια χαρά μαζί με τους ελληνόφωνους στην Νεοελληνική ταυτότητα λόγω της «συνηρμοσμένης γνώμης» όλων (για να δανειστώ την φράση απ΄ τον Χωνιάτη) :).

        Και για να δανειστώ και το άλλο του Χωνιάτη: «οὔτω χρόνῳ κρατυθὲν ἔθος γένους καὶ θρησκείας ἐστὶν ἰσχυρότερον»

        To «Έθος» (= συνήθεια/οικειότητα) που έχει ισχυροποιηθεί με το πέρασμα του χρόνου … «γένους καὶ θρησκείας ἐστὶν ἰσχυρότερον» (είναι πιο ισχυρό από καταγωγή και θρήσκευμα) 🙂

  2. Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

    Πάντως οι αγγλόφωνοι πρέπει να νιώθουν ότι συνδέονται πολύ. Αν όχι λόγω καταγωγής, τουλάχιστον λόγω του ότι έχουν ίδιο βασιλιά ! 🙂

    Διάβαζα στο βιβλίο του Desmond Young για τον Rommel τον εξής διάλογο μεταξύ του αιχμαλωτισμένου Νεοζηλανδού ταξίαρχου G.H. Clifton και του Ρόμμελ (1942) :

    Μετά από κάμποση συζήτηση για το επικαλούμενο περιστατικό με ρώτησε : “Γιατί πολεμάτε εσείς οι Νεοζηλανδοί ; Αυτός είναι ευρωπαϊκός πόλεμος, όχι δικός σας. Είστε εδώ για το σπορ ; 🙂 .” Επειδή διαπίστωσα ότι πραγματικά το εννοούσε και επειδή δεν είχα προηγουμένως αντιμετωπίσει την περίπτωση να περιγράψω το προφανές γεγονός ότι εάν η Βρετανία πολεμούσε, πολεμούσαμε επίσης και εμείς, σήκωσα τα χέρια μου με τα δάκτυλα κλειστά και του είπα : “Η Βρετανική Κοινοπολιτεία πολεμάει μαζί. Εάν επιτεθεί κανείς εναντίον της Αγγλίας, επιτίθεται και εναντίον της Νέας Ζηλανδίας και της Αυστραλίας επίσης.”. “Και με την Ιρλανδία;” ρώτησε ο Ρόμμελ γρήγορα. Είχα την απάντηση και σ’αυτό. Μια βδομάδα περίπου νωρίτερα μας είχαν δοθεί οι αριθμοί των νότιων Ιρλανδών εθελοντών στις ένοπλες δυνάμεις μας. Πιστεύω ότι το ποσοστό τους, σε σχέση με τον ολικό πληθυσμό, ήταν το ίδιο με κάθε έθνος της Κοινοπολιτείας. Ο Ρόμμελ δεν το σχολίασε αυτό, μου ευχήθηκε καλή τύχη και έφυγε για τη μάχη (…)

    • Όχι οι αγγλόφωνοι εν γένει, αλλά οι Αυστραλοί και οι Νεοζηλανδοί. Οι περισσότεροι από αυτούς (αγγλικής καταγωγής) ένοιωθαν ότι ήταν Άγγλοι μέχρι τον 20 αιώνα (και πολλοί ίσως το πιστεύουν ακόμα).

      Οι Αμερικάνοι από την άλλη, άμα ακούσουν για Άγγλο βασιλιά ξερνάνε. 🙂

      Θυμήθηκα την σκηνή από τις «Τρελές Σφαίρες», όπου ο Φρανκ Ντρέμπιν λέει για την επίσκεψη της Βασίλισσας της Αγγλίας στο Λος Άντζελες [01:00] «όσο βλακώδης κι αν φαίνεται η ιδέα του να έχεις Βασίλισσα σε εμάς τους Αμερικάνους, αναλαμβάνουμε πρόθυμα την ασφάλειά της».

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s