Τα ινδοευρωπαϊκά αριθμητικά #2

Μετά την περιγραφή των απόλυτων αριθμητικών ΙΕ επιθέτων στην προηγούμενη ανάρτηση, στην σημερινή ανάρτηση θα περιγράψω τα τακτικά αριθμητικά επίθετα.

Τα ΙΕ τακτικά αριθμητικά επίθετα

«Πρώτος»

Δεν υπάρχει γενικός ΙΕ όρος για το τακτικό αριθμητικό «πρώτος», ωστόσο πολλές γλώσσες χρησιμοποίησαν την ρίζα *per(H)- «μπροστά» (λ.χ. πρό ~ αγγλικό fore-) για την κατασκευή της λέξης. Με άλλα λόγια, ο «πρώτος» ήταν «μπροστινός».

Παραδοσιακά, ο ελληνικός όρος πρῶτος ετυμολογείται ως *pr.h3-tos με το άγνωστο λαρυγγικό να αποδίδεται συνήθως ως *h3. Η αλήθεια όμως είναι πως οι Δωριείς και οι Βοιωτοί έλεγαν πρᾶτος και ορισμένοι μελετητές πιστεύουν ότι ο πρώιμος ελληνικός όρος ίσως ήταν *πρόατος (προ+ατος, όπως ὕπατος, ίσως από το **πρώϝατος με αναλογική βράχυνση λόγω επίδρασης από το πρότερος), από τον οποίο προέκυψε η διτυπία πρῶτος ~ πρᾶτος με διαφορετικό είδος συναίρεσης. Όποιος ενδιαφέρεται περισσότερο για το θέμα μπορεί να διαβάσει τις σελίδες 427-8 (δηλαδή την παράγραφο 398.1) στο βιβλίο “New comparative Greek and Latin Grammar” του Andrew L. Sihler, όπου παρουσιάζει διάφορες απόψεις χωρίς να καταλήγει σε κάποια με βεβαιότητα.

proatos

Τα ινδο-ιρανικά και σλαβικά δεδομένα ανάγονται στον αναδομημένο όρο *pr.h3-wos > σανσκριτικό pū́rva ~ αβεστικό paurva- ~ πρωτοσλαβικό pĭrvŭ.

Από την άλλη, το λιθουανικό pirmas και το πρωτογερμανικό *frumô (λ.χ. γοτθικό fruma, παλαιό αγγλικό forma) ανάγονται στον αναδομημένο όρο *pr.h3-mo-. Ο Γερμανικός κλάδος δείχνει και το υπερθετικό *pr.h3-istos > *furistaz, που είναι ο πρόγονος του αγγλικού first.

To λατινικό *pri-ism.mos > *pri-isemos > *prīsemos > *prīsmus > prīmus επίσης περιέχει το υπερθετικό επίθημα *-sm.mos και έχει κατασκευαστεί από το pri- του prior = «πριν».

Το Αλβανικό parë συνήθως ανάγεται στο *porH-wos.

H Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική (ο πρόγονος της Ρουμανικής και της Βλαχικής/Αρουμανικής) είναι η μόνη λατινογενής/ρωμανική ποικιλία που εκτός από το λατινικό prīmus = «πρώτος» έχει και τον καινοτομικό όρο *antaneus = «πρώτος, μπροστινός» (ante = «μπροστά») > ρουμανικό întâi ~ βλαχικό ntãnjiu.

Ο Eric Hamp πιστεύει ότι, με την κατασκευή του όρου *antaneus, οι ομιλητές της ΑΒΡ μετέφεραν, κατά τον εκλατινισμό τους, στην λατινική τους ποικιλία μία υποστρωματική (πρωτο-αλβανική ~ δακο-μυσική) συνήθεια, γιατί στην Αλβανική το parë «πρώτος» και το para = «μπροστά, πριν» είναι σχεδόν ομόηχα.

Hamp-AlbRom

para

«Δεύτερος»

Στις περισσότερες ΙΕ γλώσσες το τακτικό αριθμητικό επίθετο «δεύτερος» δεν σχετίζεται με την ρίζα *duō, αλλά προέκυψε από γενικότερους όρους με τη σημασία «ο έτερος/άλλος», «ο επόμενος», «ο κατώτερος» κλπ.

Σύμφωνα με τον Silher (σλδ 429 του προαναφερθέντος βιβλίου), ο ελληνικός όρος δεύτερος σημαίνει «δευτεράτζα, ο κατώτερος εκ των δύο, δευτεροκλασάτος» και προέκυψε από το ρήμα δεύω/δεύομαι = «υπολείπομαι, υστερώ, είμαι ελλιπής ~ ενδεής», δηλαδή «μου λείπουν τα στοιχεία του “πρώτου”/ανώτερου». Από την ίδια ρίζα και το επίθετο ὑποδεής = «ελλιπής, κατώτερος». Με άλλα λόγια δεύτερος = ο υποδεέστερος εκ των δύο.

deuteros

Στην Λατινική, για την σημασία «δεύτερος» χρησιμοποιήθηκαν οι όροι alter = «ο άλλος/έτερος εκ των δύο» και secundus = «επόμενος» (*sekw- «ακολουθώ» > ἕπομαι ~ sequor).

Ο Γερμανικός κλάδος χρησιμοποίησε το ΙΕ *h2enteros = «ο άλλος/έτερος εκ των δύο» > πρωτογερμανικό *anþeraz (> αγγλικό other) για να δηλώσει το τακτικό αριθμητικό «δεύτερος».

Ο Σλαβικός κλάδος χρησιμοποίησε το πρωτοσλαβικό *vŭtorŭ ~ «ο πέρα, εκείνος, ο άλλος» για να σχηματίσει τον όρο «δεύτερος».

vutoru

«Τρίτος-Δέκατος»

Από τον «τρίτο» και έπειτα, οι θυγατρικές ΙΕ γλώσσες σχηματίζουν κατά κανόνα τακτικά αριθμητικά από τα αντίστοιχα απόλυτα αριθμητικά.

Το επίθημα που κατά κανόνα χρησιμοποιείται είναι το *-tos σε Ελληνική και Λατινική, ενώ ο Γερμανικός κλάδος δείχνει το έρρινο επίθημα *-tōn.

Ελληνική:

τρίτος, τέταρτος (αιολικό πέτροτος), πέμπτος, ἕκτος, ἔνατος (λεσβικό ἔνοτος), δέκατος (αρκαδικό δέκοτος).

Το ἕβδομος προέκυψε από το *septm.mos (~ λατινικό septimus), με το /m./ να προκαλεί υποχωρητική ηχηροποίηση -ptm.- > -pdm.- > -bdm.- > -βδο-,όπως συνέβη και στο σλαβικό *septm. > *setmi > sed.

Το ὄγδοϝος (~ λατινικό octāvus) δείχνει αναλογική ηχηροποίηση κτ>γδ, λόγω επίδρασης του προηγούμενου ἑπτά > ἕβδομος.

Το ἔνϝατος > ἔνατος ~ εἴνατος (ιωνικό, ομηρικό, λόγω ΑΕ3) είναι κανονικότατα δομημένο από το ΙΕ *h1nwn.-tos.

Λατινική:

*tri-tos > *tri-tyos > tertius

*kwetwr.-tos > *kwewortus > *kwo(w)ortos > quārtus

*penkw-tos > *kwenkw-tos > quīnctus > quīntus

*s(w)ek’s-tos > sextus

και septimus, octāvus, nōnus, decimus

Γερμανικός κλάδος:

IE *trì-t-iōn > PGmc. *þriðjô «τρίτος» > γοτθικό þridja ~ αγγλικό third

*penkw-tōn > *fimftô > γοτθικό fimfta ~ αγγλικό fifth.

*dek’m.t-ōn- > *tehundô > γοτθικό tehunda ~ αγγλικό tenth.

κλπ.

Όποιος θέλει να εμβαθύνει περισσότερο στο θέμα των ΙΕ αριθμητικών και να δει τα δεδομένα και από τις άλλες γλώσσες, του προτείνω να διαβάσει τις σελίδες 402-438 του Sihler (Part V: numerals), όπου το θέμα περιγράφεται λεπτομερέστατα.

Όποιος δεν έχει τον Sihler μπορεί αν διαβάσει την σελίδα της Βικιπαίδειας “IE numerals”.

Συμπλήρωμα

Σας παραθέτω μία θεσσαλική διαλεκτική επιγραφή (Σκοτούσσα, ~190 π.Χ.) με τα τακτικά αριθμητικά της Θεσσαλικής διαλέκτου:

Skotoussa-ordinals

προῦτος = πρῶτος (κὰτ τὰν ὄμβασιν τὰν προύταν = κατὰ τὴν ἀνάβασιν τὴν πρώτην)

τρέττος (< τρίτιος) = τρίτος (κὰτ τὸν τρέττον πύργον = κατὰ τὸν τρίτον πύργον, *trityos > *tritʲtʲos > trèttos, με ρι>ρε όπως στο θεσσαλικό απαρέμφατο κρεννέμεν = κρίνειν). Η μορφή *tri-tyos θυμίζει το λατινικό tertius και το γοτθικό þridja.

πέτροτος = τέταρτος (κὰτ τὸν πέτροτον πύργον = κατὰ τὸν τέταρτον πύργον, *kwetwr.-tos > πέτροτος)

πέντος (< πέμτος) = πέμπτος (κὰτ τὸν πέντον πύργον = κατὰ τὸν πέμπτον πύργον, πέμπτος > πέμτος > πέντος, με απώλεια του /π/ όπως στο λατινικό quīnctus > quīntus και με οδοντική αφομοίωση μτ>ντ όπως στο βρομτᾱ > βροντή, βρόμος)

ἕκτος

ἕδδομος = ἕβδομος (κὰτ τὸν ἕδδομον πύργον)

ὄδδοος = ὄγδοος (κὰτ τὸ γουνιαῖον τοῖ ὀδδόοι πύργοι = κατὰ τὸ γωνιαῖον τοῦ ὀγδόου πύργου, η πρώιμη γενική των δευτερόκλιτων -οιο, στην Θεσσαλική κόπηκε σε -οι αντί για την πανελλήνια συναίρεση -οιο > -οο > αττικο-ιωνικό -ου ~ δωρικό -ω)

ἔνοτος = ἔνατος (κὰτ τὸν ἔνοτον πύργον = κατὰ τὸν ἔνατον πύργον, *h1nwn.-tos > ἔνοτος)

δέκοτος = δέκατος (κὰτ τὸν δέκοτον πύργον = κατὰ τὸν δέκατον πύργον, *dek’ m.-tos > δέκοτος, όπως και στην Αρκαδική)

Advertisements

1 Comment

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

One response to “Τα ινδοευρωπαϊκά αριθμητικά #2

  1. Πρόσθεσα στο τέλος της ανάρτησης ένα συμπλήρωμα με μια θεσσαλική διαλεκτική επιγραφή με θέμα την επιδιόρθωση των τειχών (Σκοτούσσα, περ. 190 π.Χ.) όπου αναφέρονται τα διαλεκτικά θεσσαλικά τακτικά αριθμητικά και έχω εξηγήσει την ετυμολογία των διαλεκτικών αυτών τύπων.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s