Κυβερνάω και Πρύμνη: ομόρριζα και ΙΕ;

Στα περισσότερα ετυμολογικά λεξικά της Ελληνικής, το ρήμα κυβερνάω θεωρείται προελληνικός μεσογειακός όρος. Μάλιστα δεν είναι ξεκάθαρο αν το λατινικό ρήμα gubernō (ο πρόγονος του λατινογενούς αγγλικού ρήματος govern) είναι ελληνικό δάνειο στην Λατινική ή αν πρόκειται για ανεξάρτητο δανεισμό από την ίδια μεσογειακή γλώσσα από την οποία δανείστηκε και η ελληνική το κυβερνάω.

Υπάρχουν όμως ορισμένα δεδομένα που δείχνουν ότι το ρήμα κυβερνάω είναι Πρωτο-Ελληνικής καταγωγής, συνδέεται με το ουσιαστικό πρύμνη και ότι οι δύο ελληνικοί όροι έχουν βαλτο-σλαβικά ΙΕ «ξαδελφάκια».

Ας ξεκινήσουμε με το ρήμα κυβερνάω. Το αιολικό λήμμα κυμερνήτης (μάλλον *κυμερνάτᾱς θα ήταν το αυθεντικό αιολικό) και το κυπριακό απαρέμφατο κυμερῆναι = κυβερνῆσαι μας δείχνουν ότι η αρχικἠ μορφή του ρήματος ήταν *κυμερνάω και, κατά συνέπεια, το κυβερνάω προέκυψε μέσα από την ομοργανική επένθεση m..r > mb..r > (m)b..r (λ.χ. *mr.tos > *μροτός > μβροτός > βροτός, αλλά στα σύνθετα ονόματα πάντα -μβροτος και *mr.ghus > βραχύς/βροχύς, αλλά το ενδιαφέρον Περραιβικό όνομα Μροχώ = Βροχώ = «κοντούλα» [Τύρναβος, ~475 π.Χ.]).

Mrokho

Επομένως, αν μας ενδιαφέρει η ετυμολογική ιστορία του ρήματος κυβερνάω πρέπει να υπολογίζουμε ότι η παλαιότερη μορφή του ήταν *κυμερνάω.

Η πρύμνη (μη ιωνικό πρύμνα με βραχύ /ᾰ/, αλλά στην Κοινή επιβίωσε μόνο ο ιωνικός τύπος) είναι το πίσω άκρο του πλοίου, εκεί όπου ο κυβερνήτης έλεγχε το πηδάλιο. Κυμερνάω και πρύμνη είναι τόσο συνυφασμένες έννοιες, ώστε στα Αγγλικά η «πρύμνη» stern προέρχεται από το ρήμα steer = «κυβερνάω».

Αν συγκρίνουμε τα θέματα των όρων κυμερν- και πρυμν- θα δούμε ότι έχουν παρόμοια αλληλουχία συμφώνων και κοινό φωνήεν με δύο μόνο διαφορές:

  1. Το αρκτικό σύμφωνο είναι /κ/ στον έναν όρο και /π/ στον άλλο
  2. Το /ρ/ βρίσκεται μετά το /μ/ στο κυμερν- και πριν το /μ/ στο θέμα πρυμν-

Οι δύο αυτές διαφορές είναι αρκετά «ευκολογεφύρωτες».

Αν ο πρωτο-ελληνικός όρος ξεκινούσε από χειλοϋπερωικό *kw τότε αυτό μπορεί να εξηγήσει την εναλλαγή κ/π.

*kwumern- > kumern- εξαιτίας του «νόμου του βουκόλου», σύμφωνα με τον οποίο, τα χειλοϋπερωικά που ήταν σε άμεση επαφή με /u/ τράπηκαν σε απλά υπερωικά (λ.χ. *gwoukwolos > βούκολος/βουκόλος, αλλά αἴπολος, ἱπποπόλος, ταυροπόλος κλπ).

Αλλά *kwrumn- > prumn-, όπως *kwresnos > πρῖνος (παλαιό ιρλανδικό crann) ή, αν προτιμάτε ένα παράδειγμα με /u/ μετά το υγρό ένηχο: *gwel- > *gwlu- > βλύ(ζ)ω ( *gwel-neh2 > γερμανικό Quelle = «πηγή», θρακικό *κέλλᾱ).

kwresnos

Επομένως η μία διαφορά (θέση του /ρ/) καθορίζει την άλλη (εξέλιξη του αρκτικού χειλοϋπερωικού). Η διαφορετική θέση του /ρ/ μπορεί να εξηγηθεί είτε με μετάθεση m-r ~ r-m είτε με αρχικό διπλό /ρ/, όπου χάθηκε το ένα από δύο λόγω ρωτικής ανομοίωσης (λ.χ. *ghrondh-ros > χρονδρός > χονδρός, δρύφρακτος > δρύφακτος και δρέπω > δαρράπτω > δαρδάπτω).

Άρα είτε έχουμε να κάνουμε με έναν συμφωνικό σκελετό *kw-r-m-(n)- ~ *kw-m-r-(n) που περιέχει ένα μετατεθημένο /ρ/ είτε έχουμε να κάνουμε με έναν αρχικό όρο που περιείχε δύο /ρ/ *kw-r-m-r-(n)- από τον οποίο χάθηκε το ένα από τα δύο /ρ/ λόγω ρωτικής ανομοίωσης.

*kwrumen- > *kwumern- > κυμερνάω (με μετάθεση ενός /ρ/)

*kwrumen- > *kwrumn-(e)h2 > *kwrumna > πρύμνα (χωρίς μετάθεση)

ή ρωτική ανομοίωση r..r > ∅..r ~ r..∅:

*kwrumer– > *kwumer– > κυμερνάω

*kwrumr– > *kwrum-n(e)h2 > πρύμνα

Το /υ/ μπορεί να είναι γνήσιο ΙΕ ή να κατάγεται από ένα /ο/ είτε αναπτυκτικό (*r. > ro) είτε ΙΕ, εξαιτίας του νόμου του Cowgill.

Λ.χ. *wl.kwos > wlokwos > wlukwos > lukwos > λύκος και *nokwt-s > *nukwt-s > nuks > νύξ

Με άλλα λόγια, η ρίζα μας μπορεί να αναχθεί σε μια μορφή με το πρώτο/μοναδικό /ρ/ ως συλλαβικό ένηχο:

*kwr.m(r)- > *kwrom(r)- > *kwrum(r)- > κυμερ-ν- ~ πρύμ-ν-

Επομένως, οι ελληνικοί όροι πρύμνη και κυμερνάω > κυβερνάω μπορούν κάλλιστα να αναχθούν σε μία κοινή πρωτο-ελληνική ρίζα. Επειδή υπάρχουν πολλές υποψήφιες μορφές της πρωτο-ελληνικής ρίζας, από εδώ και πέρα θα γράφω μόνο τον συμφωνικό σκελετό *kw-r-m-(n).

Το ερώτημα είναι: υπάρχουν υποψήφιοι ΙΕ συγγενείς της πρωτο-ελληνικής ρίζας *kw-r-m-(n)-, ώστε να την θεωρήσουμε ΙΕ καταγωγής;

Υπάρχουν!

Σε ένα βιβλίο του 1986 για τον τότε υπερεβδομηντάχρονο και ακόμα ενεργό ελληνιστή γλωσσολόγο Ernst Risch, ο επίσης διακεκριμένος ΙΕστής Oswald Szemerényi έγραψε ένα κεφάλαιο για την ετυμολογία ορισμένων ανετυμολόγητων ναυτικών ελληνικών όρων. Εκεί εξέτασε την περίπτωση συγγένειας των ελληνικών όρων κυμερνάω/πρύμνη με μια σειρά βαλτο-σλαβικών όρων!

Στην Εκκλησιαστική Παλαιοσλαβωνική (OCS) μετάφραση της βίβλου που υποτίθεται έκαναν οι Κύριλλος και Μεθόδιος βρίσκουμε τις παρακάτω ελληνο-σλαβωνικές μεταφράσεις:

πρύμναkrŭma

κυβερνᾶνkrŭmiti

κυβερνήτηςkrŭmĭnikŭ

πηδάλιονkrŭmilo (το γνωστό σλαβικό οργανικό επίθημα -dlo < ΙΕ *-dhlom > ελλην. -θλον)

Σε αυτούς πρέπει να προσθέσουμε και το λιθουανικό ρήμα kumbryti (< *kumriti) = «κυβερνάω (πλοίο)».

prymna

Οι παλαιοσλαβωνικοί όροι, όταν συγκρίνονται με τον λιθουανικό δείχνουν την ίδια διτυπία ως προς την θέση του /ρ/: οι παλαιοσλαβωνικοί όροι έχουν το /ρ/ πριν από το /μ/, όπως η πρύμνα, ενώ το λιθουανικό ρήμα έχει το /ρ/ μετά από το /μ/, όπως το κυμερνάω > κυβερνάω.

Επειδή οι παλαιοσλαβωνικοί όροι έχουν υποστεί την Νοτιοσλαβική Μετάθεση των Υγρών (λ.χ. PrSlv. *tŭrgŭ > OCS trŭgŭ), πίσω από την παλαιοσλαβωνική ρίζα *krŭm– κρύβεται η πρωτοσλαβική ρίζα *kŭrm– που, με τη σειρά της, μπορεί να αναχθεί στις ΙΕ ρίζες *kwr.m- ή *kwurm-. Και οι δύο υποψήφιες ΙΕ ρίζες μας βολεύουν για τα ελληνικά δεδομένα, ενώ το λιθουανικό ρήμα kumbryti (< *kumriti), σύμφωνα με τον Szemerényi, φαίνεται να προέκυψε με μετάθεση *kw-r-m- > *kw-m-r-, αλλά υπάρχει και η πιθανότητα μιας κοινής διρρωτικής Βαλτο-Σλαβικής ρίζας *kw-r-m-r– στην οποία, μετά από ανεξάρτητη ρωτική ανομοίωση, ο κάθε κλάδος έχασε διαφορετικό /ρ/.

Με άλλα λόγια, οι περιπτώσεις της κοινής Βαλτο-σλαβικής ρίζας είναι οι ίδιες με αυτές που εξέτασα παραπάνω για την πρωτο-ελληνική ρίζα που κρύβεται πίσω από τα κυμερνάω και πρύμνα.

Επομένως, γλωσσολογικά είναι εντελώς πιθανό να υπάρχει μία κοινή ΙΕ ρίζα με συμφωνικό σκελετό *kw-r-m-(r/n)- πίσω από τα ελληνικά κυβερνάω, πρύμνα, την πρωτοσλαβική «πρύμνη» *kŭrm-ā (και τα άλλα παράγωγά της) και το λιθουανικό ρήμα kumbryti = «κυβερνάω».

Advertisements

3 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα, Σλαβικές γλώσσες

3 responses to “Κυβερνάω και Πρύμνη: ομόρριζα και ΙΕ;

  1. Βάταλος

    Αγαπητοί κύριοι,

    1) Συγχαίρω τον κ. Σμερδαλέον, κυρίως διά την μνείαν του θαυμασίου βιβλίου Ελένης Ματθαίου (Elaine Matthews) «Old and new worlds in Greek Onomastics». Διατί, όμως, ο μοναχοφάης κ. Σμερδαλέος αποφεύγει να το προσφέρη εις τους Ρωμιούς αναγνώστας του, ενώ το διαθέτει εν τη βιβλιοθήκη του; Η απάντησις είναι απλουστάτη: Διότι το θαυμάσιον αυτό σύγγραμμα αποκαλύπτει την καταλυτικήν επίδρασιν της συφιλιδικής θρησκείας των Γαλιλαίων εις την αλλαγήν των ονομάτων των Ελλήνων.

    Την αδικαιολόγητον παράλειψιν του αγαπητού κ. Σμερδαλέου σπεύδη να αναπληρώση ο γέρων Βάταλος προσφέρων το περί ού ο λόγος σύγγραμμα, με την ελπίδα ότι θα βρεθή κάποιος Ρωμιός αναγνώστης να το ξεφυλλίση

    http://www.docdroid.net/nKRW97a/elaine-matthews-old-and-new-worlds-in-greek-onomastics.pdf.html

    2) Ο γέρων Βάταλος προσφέρει απόψε εν – ακόμη καλύτερον – σύγγραμμα της Ελένης Ματθαίου, που αποκαλύπτει το θανάσιμον μίσος των Γαλιλαίων έναντι των θείων Ελληνικών ονομάτων. Πρόκειται ασφαλώς διά το «Ελληνικά προσωπικά ονόματα, η αξία των ως αποδεικτικά στοιχεία» (1η έκδοσις 2000),που ασφαλώς δεν έχει υπόψιν του ο νεαρός κ. Σμερδαλέος.

    http://www.docdroid.net/kMLDAH7/greek-personal-names-their-value-as-evidence-2000-edited-by-simon-hornblower-elaine-matthews.pdf.html

    Αμέσως μόλις εκυκλοφόρησεν εις τας προθήκας των ευρωπαϊκών βιβλιοπωλείν οι συνωμόται Γαλιλαίοι το εξηφάνισαν, δι’ ευνοήτους λόγους. Ο γέρων Βάταλος το διέσωσε και το προσφέρει απόψε εις τους αποβλακωμένους (από το χριστιανικόν ευαγγέλιον) αναγνώστας του κ. Σμερδαλέου, με την ματαίαν ελπίδα ότι θα ευρεθή κάποια Ρωμέικη ψυχή εις την απεραντοσύνην του Σύμπαντος που θα το αναγνώση και θα το εκτιμήση όσον του αξίζει.

    Μετά πάσης τιμής
    Β.

    ΥΓ: Εν τη σελίδι 187 του 1ου βιβλίου της Elaine Matthews (Old and new Worlds in Greek Onomastics) υπάρχει μία εκπληκτική υποσημείωσις της Μαργαρίτας Γουΐλλιαμς, εις το άρθρον διά τα Εβραϊκά Ονόματα εν τη περιφήμω στήλη της Αφροδισιάδος. Και υπαινίσσεται η Γουΐλλιαμς ότι οι Εβραίοι μισούν το όνομα ΙΩΑΝΝΗΣ (τόσον κοινόν μεταξύ των Χριστιανών) και δεν το δίδουν εις τα τέκνα των. Έχει κάποιαν εξήγησιν ο πολύς κ. Σμερδαλέος διά το θέμα αυτό;

    ΙΔΟΥ η υποσημείωσις της Γουΐλλιαμς

    «87: On the differences between the names used by Jews and other groups (i.e. pagans and Christians) in Late Antique Aphrodisias, see Chaniotis, ‘The Jews of Aphrodisias’, 229–31. Especially sharp are those between Jews and Christians. John (Ioannes), an especial favourite with Christians, was completely avoided by Jews. Judas, the most commonly occurring name in the Jewish onomasticon, was, for obvious reasons, shunned by Christians. Theophoric names (i.e. compounds beginning with the syllable ‘theo’) are found in both communities but there are differences in their use. The Christian coinages, Theophylaktos and Theodokios, for instance, are
    not found in the Jewish onomasticon».

    • Τώρα μάλιστα, έτσι σε θέλω Βάταλε!!!

      Είπαμε να είσαι «δώτωρ εάων» και όχι ρητήρ γαλιλαιομεταλληνικών μπουρδών!!!

      Το Old and New Worlds in Greek Onomastics είναι ένα εξαιρετικό βιβλίο (όπως όλα τις σειράς LGPN)! Συμβουλεύω σε εσένα και σε όλους τους αναγνώστες να διαβάσετε το κεφάλαιο #3 του Jose Luis Garcia Ramon για τα αρχαία Θεσσαλικά ανθρωπωνύμια!!!

    • Πρόκειται ασφαλώς διά το «Ελληνικά προσωπικά ονόματα, η αξία των ως αποδεικτικά στοιχεία» (1η έκδοσις 2000),που ασφαλώς δεν έχει υπόψιν του ο νεαρός κ. Σμερδαλέος.
      —-
      Βάταλε, εδώ σε πρόλαβα ως «δώτωρ εάων». 🙂

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s