Το Πρωτο-Σλαβικό Ετυμολογικό Λεξικό του Rick Derksen

Η σημερινή ανάρτηση θα είναι βραχεία, αλλά ενδιαφέρουσα για όποιον ενδιαφέρεται για το σλαβικό λεξιλόγιο. Την Κυριακή ο Χρήστος μου επεσήμανε πως υπάρχει στο διαδίκτυο το Ετυμολογικό Λεξικό της Πρωτο-Σλαβικής του Rick Derksen (Etymological Dictionary of the Slavic Inherited Lexicon, Brill, 2007, μέρος της σειράς των ΙΕ Ετυμολογικών Λεξικών που ο εκδοτικός οίκος Brill εξέδωσε σε συνεργασία με το τμήμα Γλωσσολογίας του πανεπιστημίου Leiden). Το λεξικό αυτό περιέχει το λεξιλόγιο που η Πρωτο-Σλαβική γλώσσα, δηλαδή ο κοινός πρόγονος όλων των θυγατρικών σλαβικών γλωσσών, κληρονόμησε από την Κοινή Βαλτο-Σλαβική (ο κοινός πρόγονος της Πρωτο-Βαλτικής και της Πρωτο-Σλαβικής) και, εν τέλει, από την μητρική Πρωτο-Ινδο-Ευρωπαϊκή ΠΙΕ. Στο λεξικό συμπεριλαμβάνονται και τα δάνεια που η Πρωτο-Σλαβική δέχτηκε από άλλες ΙΕ γλώσσες (λ.χ. Γερμανικά, Ιρανικά και Λατινικά δάνεια).

Το λεξικό αυτό μπορείτε να το διαβάσετε/κατεβάσετε εδώ.

Ως παράδειγμα της χρησιμότητάς του λεξικού αυτού θα εξηγήσω πως έλυσε την απορία ενός σχολιαστή του ιστολογίου για την ετυμολογία του τοπωνυμίου Όμοτσκο [(X)Οmotsko, σημερινό Λιβαδοτόπι] που βρίσκεται στον Δήμο Νεστορίου της Καστοριάς.

Όταν ο σχολιαστής με ρώτησε για την ετυμολογία του τοπωνυμίου δεν μπόρεσα να βρω κάτι βέβαιο.

Στην παλαιότερη απάντησή του (οθωμανικό έγγραφο του 1530) το τοπωνύμιο έχει αρκτικό «χ» (Xomotsko), το οποίο προφανώς χάθηκε στον δημώδη λόγο, όπως συχνά συμβαίνει στην Σλαβομακεδονική (λ.χ. χubav > ubav = «ωραίος, όμορφος», το τελικό /v/ προφέρεται /f/ στην Βουλγαρική και στην Σλαβομακεδονική).

Χθες το βράδυ, ο ίδιος σχολιαστής με πληροφόρησε ότι βρήκε την ετυμολογία στο Λεξικό του Derksen. Πράγματι, υπάρχει ο πρωτοσλαβικός όρος *xomǫtŭ = «ιπποζύγιο» που ταιριάζει γάντι στο *Xomǫt-ĭsko > (X)Omotsko. Ο πρωτοσλαβικός όρος *xomǫtŭ μάλλον είναι γερμανικό δάνειο στην Πρωτο-Σλαβική (λ.χ. πρωτογερμανικό *hamô > αγγλικό hamehorse collar), όπως λ.χ. το *hlaibaz (> αγγλικό loaf) > πρωτοσλαβικό xlěbŭ = «ψωμί». Εναλλακτικά, έχει προταθεί και το σενάριο κοινού Σλαβο-Γερμανικού δανεισμού από μια Τουρκική (Ουννική;, Αβαρική; ) γλώσσα (λ.χ. μογγολικό khomut).

xomotu

Όπως βλέπετε, το λεξικό περιέχει τον πρωτοσλαβικό όρο και από κάτω ακολουθούν οι απόγονοι του στις θυγατρικές γλώσσες, οι συγγενείς βαλτικοί όροι (όταν υπάρχουν) και η ΙΕ ρίζα στην οποία ανάγεται ο πρωτο-σλαβικός όρος.

Επεξήγηση ακρωνυμίων:

CS = Church Slavonic = Εκκλησιαστική Σλαβωνική (OCS = Old CS, ECS = East CS ~ Εκκλησιαστική Ρωσική).

Ε = East Slavic = ο ανατολικός υποκλάδος των σλαβικών γλωσσών (Ρωσική, Ουκρανική και Λευκορωσική).

W = West Slavic = ο δυτικός υποκλάδος των σλαβικών γλωσσών (Πολωνική, Σορβική, Τσεχική και Σλοβακική).

S = South Slavic = ο νότιος υποκλάδος των σλαβικών γλωσσών (Βουλγαρική, Σλαβομακεδονική, Σερβο-Κροατική, Σλοβενική).

B = Baltic = Βαλτικοί συγγενείς όροι ( από την Λιθουανική, την Λετονική, και την Παλαιά Πρωσική)

Cogn. = Cognates = συγγενείς όροι από τις άλλες ΙΕ γλώσσες έξω απόν τον Βαλτο-Σλαβικό κλάδο.

Επειδή ο ίδιος πάντα σχολιαστής χθες με ρώτησε για την ετυμολογία του τοπωνυμίου Καλέβιστα (Kalevišta ~ Kalevišča, σημερινή Καλή Βρύση Καστοριάς) θα χρησιμοποιήσω το ίδιο λεξικό για να απαντήσω.

Το τοπωνύμιο Kalevišta περιέχει το τυπικό σλαβικό διμορφηματικό επίθημα -ev-išta το οποίο αποτελείται από το «συζευκτικό» μόρφημα -ov- ~ -ev- που σχηματίζει τα τυπικά συσχετιστικά επίθετα σε -ov ~ -ev και το συλλογικό επίθημα -išt-, που έχω περιγράψει σε παλαιότερη ανάρτηση, το οποίο τοπώνυμικά είναι ισολειτουργικό (αλλά όχι συγγενές) με το επιθήμα Hoffmann *-(i)h3onh2 στους ελληνικούς όρους όπως ἐλαιών, καλαμών (= τόπος με πολλά ελαιόδενδρα/καλάμια αντίστοιχα).

Η συλλογικότητα του επιθήματος -išt- φαίνεται στο ότι χρησιμοποιήθηκε για τον σχηματισμό ορισμένων πληθυντικών (λ.χ. IE *ponth2- «δρόμος, μονοπάτι» > πρωτοσλαβικό *pǫtĭ > βουλγαρικό/σλαβομακεδονικό pǎt/pat, με πληθυντικό pǎtišta/patišta = «δρόμοι, μονοπάτια») και ορισμένων επιτατικών παρωνυμίων, όπως λ.χ. žena = «γυναίκα» > βουλγ. ženište = «νταρντανογυναίκα».

Όταν πριν από το μόρφημα -ov- υπάρχει «μαλακό σύμφωνο» (“soft consonant”: j,č,š,ž) τότε συνέβη η πρωτοσλαβική τροπή -ov->-ev- (λ.χ. Nikol-ov αλλά Georgjev, Ivan-ov αλλά Delčev), όπως ακριβώς τα ΙΕ ουδέτερα σε *-iom (λ.χ. πεδίον ~ abluvium) εξελίχθηκαν στα πρωτοσλαβικά ουδέτερα σε *-yom > *-yo > -je (λ.χ. *-om: selo = «χωριό» με πληθυντικό *-h2sela = «χωριά», αλλά *-yom: polje = «κάμπος» με πληθυντικό polja).

Γι΄αυτό, όπως εξήγησα, το επίθημα -ev-išt- είναι απλώς παραλλαγή του -ov-išt- (λ.χ. το σερβοκροατικό ζεύγος trg = «παζάρι» > trg-ov-ište = «μείζον παζάρι μιας περιοχής»).

Άρα στο τοπωνύμιο Kalevišta αναμένουμε ένα «μαλακό σύμφωνο» πριν από το μόρφημα -ev-. Πράγματι, γνωρίζουμε ότι η Βουλγαρική και η Σλαβομακεδονική έτρεψαν την δίφθογγο je>e (λ.χ. *polje > pole = «κάμπος»).

Άρα έχουμε κάθε λόγο να υποψιαζόμαστε ότι η αρχική μορφή του τοπωνυμίου Kalevišta ήταν *Kaljevišta.

To θέμα kalj- θυμίζει αυτό του σερβο-κροατικού όρου kaljugakaljuža = «λάσπη, λασπόνερα» που, με τη σειρά του, ανάγεται στο πρωτοσλαβικό ουσιαστικό *kalŭ = «λάσπη» (και το παράγωγο συγγενικό πρωτοσλαβικό ρήμα *kaliti = «λερώνω, πασαλείβω»).

Άρα το τοπωνύμιο *Kaljevista > Kalevišta ~ Kalevišča μάλλον σημαίνει «λασπότοπος, τόπος με πολλές λάσπες».

Στο λεξικό του Derksen βρίσκουμε για τους πρωτοσλαβικούς όρους *kalŭ = «λάσπη» και *kaliti = «λερώνω, πασαλείβω» τα εξής:

kal

Βέβαια πρέπει να παρατηρηθεί ότι σε μερικές θυγατρικές γλώσσες το ρήμα kaliti άλλαξε σημασία. Έτισ στην σερβο-κροατική, η σημασία άλλαξε από «πασαλείβω» > «εμβάπτω» και εν τέλει «σκληραίνω» επειδή ο πυρακτωμένος σίδηρος ψύχεται εμβαπτόμενος στο νερό για να σκληρύνει.

Το σλαβικό ρήμα kaliti με την ενδιάμεση σημασία «εμβάπτω» εισήλθε στην Αλβανική ως kalis = «καθαρίζω, ακονίζω (μέταλλο)» (η σημασιακή εξέλιξη ήταν εμβάπτω > πλένω > καθαρίζω> ακονίζω).

kalis

Advertisements

4 Comments

Filed under Βαλκανικές γλώσσες, Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα, Σλαβικές γλώσσες

4 responses to “Το Πρωτο-Σλαβικό Ετυμολογικό Λεξικό του Rick Derksen

  1. Βάταλος

    Συγχαίρω τον κ. Σμερδαλέον και δι’ αυτήν του την ανάρτησιν. Ιδίως διά το ανεκτιμήτου αξίας (80 λίρας Αγγλίας το πωλεί η Αμαζών) Σλαβικόν Ετυμολογικόν Λεξικόν, η ανάγνωσις του οποίου θα μάς προσφέρη μεγάλα επιχειρήματα εις τον ανηλεή πόλεμον εναντίον των Γαλιλαίων

    Μετά τιμής
    Β.

    • Πως θα σε βοηθήσει βρε Βάταλέ μου το ετυμολογικό λεξικό της Πρωτο-Σλαβικής στον πόλεμο κατά των Γαλιλαίων;

      Έχεις σκοπό να μάθεις για τον σλαβικό θεό του κεραυνού Περούν, τον σλαβικό θεό Βέλες και τον σλαβικό θεό Τρίγκλαβ = «Τρικέφαλο»;

      Πάντως ο σλαβικός όρος για τον «θεό» είναι ιρανικό δάνειο και σημαίνει δαίμων (η προχριστιανική σημασία του όρου = «μεριστής» = «δώτωρ εάων» = δότης αγαθών).

      Ο πρωτοσλαβικός bogŭ = «θεός» είναι από το Ιρανικό baga = «Δαίμων, μεριστής» … από την ΙΕ ρίζα *bhag- «μοιράζω» που έδωσε και το φρυγικό επίθετο του Διός «Βαγαῖος».

      Ο ελληνικός απόγονος της ΙΕ ρίζας *bhag- «μοιράζω» είναι το ἔφαγον = «έλαβα την μερίδα μου» (εν τέλει «έφαγα»).

      Το λεξικό αυτό θα σςε βοηθήσει γιατί η Θεο-τόκος αποδόθηκε σλαβιστί ως Bogo-rodica (roditi = «γεννάω») και γιατί ο ελληνικός όρος «ἄβυσσος» (*ἀβύθ-jος = «δίχως πάτο») αποδόθηκε σλαβιστί ως bez-dŭno (bez = «χωρίς, δίχως», dŭno < *dhub-nom = «πάτος, βυθός», από την ίδια IE ρίζα *dheub- όπως το αγγλικό deep).

  2. Κουκόηλ'ς

    Kαλησπέρα! Εξακολουθώ να μην καταλαβαίνω όμως, γιατί ενώ έχουμε Ραδόβιστα (Ροδιανή) στην Κοζάνη και Ντομοβίστι στην Εράτυρα, και λίγα χιλιόμετρα πιο πέρα έχουμε το φαράγγι της Λάφιστας. Γιατί στα πρώτα “β” και στο άλλο “φ”;

    • Προφανώς γιατί η βορειοελλαδίτικη προφορά του τοπωνυμίου Λάφιστα είναι Λάφ΄στα. Αυτό προέκυψε από το Λάβ΄στα (< Λάβιστα) λόγω υποχωρητικής απηχηροποίησης που προκάλεσε το /s/.

      Ανάλογα παραδείγματα απηχηροποιήσεως v>f έχεις στα βουκέντρι > φκέντρι, βοτρύδιον > φτρύδ΄ και στο βουλγαρικό vĭtori > vtori = /ftori/ «δεύτερος, άλλος».

      Παρόμοια είναι τα παραδείγματα απηχηροποιήσεως b>p πριν από /s/ στα:

      φλέβ-ς > φλέψ (phleb-s > phlep-s)
      urbs = /urps/
      Srb, Srbin > Srpski

      H διαδικασία είναι παρόμοια με την απηχηροποίηση που συνέβη στο βορειοελλαδίτικο δικό του > δ΄κό τ > θκό΄τ.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s