Ο μεταβατικός ρωμαϊκός αιώνας (235-337) #2

Στην προηγούμενη ανάρτηση προσπάθησα να παρουσιάσω τα βασικά πολιτικά και στρατιωτικά γεγονότα του μεταβατικού ρωμαϊκού αιώνα. Στην σημερινή ανάρτηση θα παρουσιάσω συνοπτικά την χριστιανική ιστορία της περιόδου και θα πω δυο λόγια για τις μεταρρυθμίσεις που ίσως ξεκίνησαν από τον Διοκλητιανό, αλλά σίγουρα ολοκληρώθηκαν κατά την μονοκρατορική περίοδο του Μεγάλου Κωνσταντίνου.

Όπως θα καταλάβετε και μόνοι σας, χρησιμοποιώ συχνά το βιβλίο του David S. Potter “The Roman Empire at Bay: AD 180-395” που είναι τόσο αναλυτικό (ειδικά με τις θρησκείες και τις αιρέσεις) που γίνεται κουραστικό σε όποιον ασχολείται για πρώτη φορά με την ιστορία της περιόδου και ενδιαφέρεται να μάθει πρώτα τα χοντρά. Εγώ θυμάμαι όταν το αγόρασα και έφτασα στις θρησκείες του 3ου αιώνα, το εγκατέλειψα και άρχισα να διαβάζω το “A History of the Later Roman Empire: AD 284-641” του Stephen Mitchell που έχει το καλό ότι δεν κουράζει τόσο τον αναγνώστη με τα κοινωνικο-θρησκευτικά. Βέβαια όταν μετά από 3 χρόνια που είχα παρατήσει το βιβλίο του Potter στην βιβλιοθήκη, το ξανάπιασα με σκοπό να τον τελειώσω, τότε κατάλαβα τι παραπάνω προσέφερε το βιβλίο του.

Ο David S. Potter είναι αυτός που μιλάει παρακάτω στο [02:32].

Η Χριστιανική Ιστορία της Περιόδου

Από θρησκευτική άποψη, ο μεταβατικός αιώνας έχει ενδιαφέρον γιατί ο Χριστιανισμός υπέστη δύο μεγάλους διωγμούς, χωρίς όμως αυτό να τον εμποδίσει στο να είναι η πιο ραγδαία αναπτυσσόμενη θρησκεία της περιόδου. Δυστυχώς, μπορούμε να κάνουμε μόνο εύλογες υποθέσεις για την δημογραφική εξάπλωση του Χριστιανισμού σε αυτήν την περίοδο. Ο David Potter θεωρεί εύλογη την εκτίμηση του Keith Hopkins, η οποία είναι πάνω κάτω ίδια με την εκτίμηση του Rodney Stark. Σύμφωνα με αυτούς τους μελετητές, γύρω στο 250, οι Χριστιανοί αποτελούσαν περίπου το 2% του συνολικού πληθυσμού της αυτοκρατορίας. Γύρω στο 300, το ποσοστό τους είχε αυξηθεί γύρω στο 10% του πληθυσμού (περίπου 6 εκατομμύρια σε περίπου 60 εκατομμύρια πληθυσμό), ενώ γύρω στο 350, το ποσοστό τους άγγιζε το 50% του συνολικού πληθυσμού.

Hopkins-number

Με άλλα λόγια, βάσει αυτών των εκτιμήσεων, κατά τον αιώνα 250-350, οι αναπτυσσόμενες χριστιανικές κοινότητες πενταπλασίαζαν το δημογραφικό ποσοστό τους κάθε 50 χρόνια (2%>10% και 10%>50%), κάτι που σημαίνει ότι διπλασίαζαν το ποσοστό τους σχεδόν κάθε 21 χρόνια.

Αν κάποιος αναρωτιέται πως βγαίνει το ~21 τα πράγματα έχουν ως εξής:

πενταπλασιασμός κάθε 50 χρόνια > exp[λ(t+50)]= 5*exp(λt) => exp(50λ)=5 => 50λ=ln5

χρόνος διπλασιασμού T: exp[λ(t+T)]= 2*exp(λt) => exp(λΤ)=2 => λΤ=ln2 => T= 50*ln2/ln5 ~ 21,533

Κάποιος που είχε γεννηθεί το 271 όταν, βάσει των παραπάνω εκτιμήσεων, το ποσοστό των χριστιανών ήταν 4%, το 313 που θα ήταν 42 ετών, θα ζούσε σε μια πραγματικότητα όπου το ποσοστό των χριστιανών είχε γίνει 16%. Οι πολιτικοί πρωταγωνιστές της Τετραρχικής Περιόδου, από ένα σημείο και μετά, δεν μπορούσαν πια να αγνοήσουν τους χριστιανούς! Αυτό είναι το πρώτο βασικό συμπέρασμα που πρέπει να έχουμε κατά νου όταν εξετάζουμε τις πράξεις αυτών των ανδρών. Το δεύτερο βασικό συμπέρασμα είναι ότι το ποσοστό των χριστιανών ήταν μεγαλύτερο στις ανατολικές επαρχίες σε σχέση με τις δυτικές. Όταν εκτιμούμε γενικά το ποσοστό των χριστιανών στο 313 γύρω στο 16%, αυτό σημαίνει ότι στις περιοχές της Praefectura Praetorio Orientis το ποσοστό των χριστιανών ίσως και να ξεπερνούσε το 20% ενώ, την ίδια στιγμή, στις περιοχές της Praefectura Praetorio Galliarum το ίδιο ποσοστό ίσως μόλις να άγγιζε το 10%.

christianity-east-west

Όπως ανέφερα ήδη παραπάνω, κατά την περίοδο 235-337 συνέβησαν δύο Χριστιανικοί Διωγμοί: ο πρώτος είναι ο λεγόμενος Διωγμός του Δεκίου (250) και ο δεύτερος είναι ο Μεγάλος Διωγμός του Διοκλητιανού (303). Γνωρίζουμε ότι ο Καίσαρας Κωνστάντιος Χλωρός στις δυτικότερες επαρχίες εφάρμοσε πολύ πιο ήπια και εν μέρει το διωκτικό πρόγραμμα του διατάγματος του Διοκλητιανού. Ίσως αυτό να οφείλεται στο δεύτερο βασικό συμπέρασμα που εξήγησα παραπάνω: ενώ στις ανατολικότερες επαρχίες που διοικούσε ο Διοκλητιανός οι χριστιανοί ήταν μια πραγματικότητα που δεν μπορούσε πια να αγνοηθεί, στις δυτικότερες επαρχίες του Κωνσταντίου οι λιγότεροι χριστιανοί μπορούσαν ακόμα να αγνοηθούν. Βέβαια, η διαφορετική συμπεριφορά των δύο Τετραρχών μπορεί να οφείλεται και σε διαφορά των προσωπικών τους πεποιθήσεων.

Constnatius-unwilling

Ο λόγος για τον οποίο καταδιώχθηκαν οι Χριστιανοί και στους δύο διωγμούς ήταν επειδή δεν συμμετείχαν στις θυσίες προς τους παραδοσιακούς θεούς που συνόδευαν τις ευχές για το καλό της αυτοκρατορίας. Η αποχή τους από αυτές τις θυσίες θεωρήθηκε πράξη προδοσίας.

Μετά από τον μεγάλο διωγμό του Διοκλητιανού ακολούθησαν τα Διατάγματα που αναγνώρισαν τον Χριστιανισμο ως religio licita = «νόμιμη θρησκεία». Ο πρώτος τετραρχικός ηγεμόνας που εξέδωσε τέτοιο Διάταγμα νομιμοποίησης ήταν ο Γαλέριος το 311 στην Σερδική (Σόφια) όταν, για πρώτη φορά, ο Χριστιανισμός αναγνωρίστηκε επίσημα ως religio licita.

Ο Λακτάντιος διέσωσε τα λόγια του Διατάγματος:

[De Mortibus Persecutorum, 34-36]

Et iam deficiens edictum misit huiusmodi:

[34] “Inter cetera quae pro rei publicae semper commodis atque utilitate disponimus, nos quidem volueramus antehac iuxta leges veteres et publicam disciplinam Romanorum cuncta corrigere atque id providere, ut etiam Christiani, qui parentum suorum reliquerant sectam, ad bonas mentes redirent, siquidem quadam ratione tanta eosdem Christianos voluntas invasisset et tanta stultitia occupasset, ut non illa veterum instituta sequerentur, quae forsitan primum parentas eorundem constituerant, sed pro arbitrio suo atque ut isdem erat libitum, ita sibimet leges facerent quas observarent, et per diversa varios populos congregarent. Denique cum eiusmodi nostra iussio extitisset, ut ad veterum se instituta conferrent, multi periculo subiugati, multi etiam deturbati sunt. Atque cum plurimi in proposito perseverarent ac videremus nec diis eosdem cultum ac religionem debitam exhibere nec Christianorum deum observare, contemplatione mitissimae nostrae clementiae intuentes et consuetudinem sempiternam, qua solemus cunctis hominibus veniam indulgere, promptissimam in his quoque indulgentiam nostram credidimus porrigendam. Ut denuo sint Christiani et conventicula sua componant, ita ut ne quid contra disciplinam agant. <Per> aliam autem epistolam iudicibus significaturi sumus quid debeant observare. Unde iuxta hanc indulgentiam nostram debebunt deum suum orare pro salute nostra et rei publicae ac sua, ut undique versum res publica praestetur incolumis et securi vivere in sedibus suis possint.”

[35] Hoc edictum proponitur Nicomediae pridie Kalendas Maias ipso octies et Maximino iterum consulibus.

Ο Ευσέβιος παραθέτει την ελληνική μετάφραση στην Εκκλησιαστική του Ιστορία:

[8.17.6-11]

μεταξὺ τῶν λοιπῶν, ἅπερ ὑπὲρ τοῦ χρησίμου καὶ λυσιτελοῦς τοῖς δημοσίοις διατυπούμεθα, ἡμεῖς μὲν βεβουλήμεθα πρότερον κατὰ τοὺς ἀρχαίους νόμους καὶ τὴν δημοσίαν ἐπιστήμην τὴν τῶν Ῥωμαίων ἅπαντα ἐπανορθώσασθαι καὶ τούτου πρόνοιαν ποιήσασθαι ἵνα καὶ οἱ Χριστιανοί, οἵτινες τῶν γονέων τῶν ἑαυτῶν καταλελοίπασιν τὴν αἵρεσιν, εἰς ἀγαθὴν πρόθεσιν ἐπανέλθοιεν: ἐπείπερ τινὶ λογισμῷ τοσαύτη αὐτοὺς πλεονεξία κατεσχήκει καὶ ἄνοια κατειλήφει ὡς μὴ ἕπεσθαι τοῖς ὑπὸ τῶν πάλαι καταδειχθεῖσιν, ἅπερ ἴσως πρότερον καὶ οἱ γονεῖς αὐτῶν ᾖσαν καταστήσαντες, ἀλλὰ κατὰ τὴν αὐτῶν πρόθεσιν καὶ ὡς ἕκαστος ἐβούλετο, οὕτως ἑαυτοῖς καὶ νόμους ποιῆσαι καὶ τούτους παραφυλάσσειν καὶ ἐν διαφόροις διάφορα πλήθη συνάγειν. τοιγαροῦν τοιούτου ὑφ̓ ἡμῶν προστάγματος παρακολουθήσαντος ὥστε ἐπὶ τὰ ὑπὸ τῶν ἀρχαίων κατασταθέντα ἑαυτοὺς μεταστήσαιεν, πλεῖστοι μὲν κινδύνῳ ὑποβληθέντες, πλεῖστοι δὲ ταραχθέντες παντοίους θανάτους ὑπέφερον: καὶ ἐπειδὴ τῶν πολλῶν τῇ αὐτῇ ἀπονοίᾳ διαμενόντων ἑωρῶμεν μήτε τοῖς θεοῖς τοῖς ἐπουρανίοις τὴν ὀφειλομένην θρῃσκείαν προσάγειν αὐτοὺς μήτε τῷ τῶν Χριστιανῶν προσέχειν, ἀφορῶντες εἰς τὴν ἡμετέραν φιλανθρωπίαν καὶ τὴν διηνεκῆ συνήθειαν δἰ ἧς εἰώθαμεν ἅπασιν ἀνθρώποις συγγνώμην ἀπονέμειν, προθυμότατα καὶ ἐν τούτῳ τὴν συγχώρησιν τὴν ἡμετέραν ἐπεκτεῖναι δεῖν ἐνομίσαμεν, ἵνα αὖθις ὦσιν Χριστιανοὶ καὶ τοὺς οἴκους ἐν οἷς συνήγοντο, συνθῶσιν οὕτως ὥστε μηδὲν ὑπεναντίον τῆς ἐπιστήμης αὐτοὺς πράττειν. δἰ ἑτέρας δὲ ἐπιστολῆς τοῖς δικασταῖς δηλώσομεν τί αὐτοὺς παραφυλάξασθαι δεήσει: ὅθεν κατὰ ταύτην τὴν συγχώρησιν τὴν ἡμετέραν ὀφείλουσιν τὸν ἑαυτῶν θεὸν ἱκετεύειν περὶ τῆς σωτηρίας τῆς ἡμετέρας καὶ τῶν δημοσίων καὶ τῆς ἑαυτῶν, ἵνα κατὰ πάντα τρόπον καὶ τὰ δημόσια παρασχεθῇ ὑγιῆ καὶ ἀμέριμνοι ζῆν ἐν τῇ ἑαυτῶν ἑστίᾳ δυνηθῶσι.

Με λίγα λόγια, παρόλο που ο Γαλέριος θεωρεί ότι οι Χριστιανοί επιδεικνύουν «τοσαύτη πλεονεξία καὶ ἄνοια» (et tanta stultitia) με το να επιμένουν παρά τους διωγμούς στην εγκατάλειψη της θρησκείας των γονέων τους και στην μη εφαρμογή των παλαιών θεσμών που είχαν καταστήσει οι γονείς τους (ut etiam Christiani, qui parentum suorum reliquerant sectam … ut non illa veterum instituta sequerentur), ωστόσο τους επιτρέπει να είναι επίσημα Χριστιανοί (Ut denuo sint Christiani, ἵνα αὖθις ὦσιν Χριστιανοὶ), αρκεί να προσεύχονται στον Θεό τους (deum suum, τὸν ἑαυτῶν θεὸν ἱκετεύειν) «περὶ τῆς σωτηρίας τῆς ἡμετέρας καὶ τῶν δημοσίων καὶ τῆς ἑαυτῶν».

Ο Μέγας Κωνσταντίνος και ο Λικίνιος, δύο χρόνια αργότερα, στο περίφημο Διάταγμα των Μεδιολάνων απλώς αναγνώρισαν το Διάταγμα του Γαλέριου, όπως πρόλαβε να το αναγνωρίσει λίγο πριν την Μάχη της Μιλβίας Γέφυρας και ο Μαξέντιος στην Ρώμη. Βέβαια είναι αμφισβητίσιμο το κατά πόσο ο Κωνσταντίνος και ο Λικίνιος έξέδωσαν επίσημο Διάταγμα στα Μεδιόλανα πέρα από την προφορική τους συμφωνία για ανοχή του Χριστιανισμού στα εδάφη τους.

Η μεταγενέστερη χρστιανική εκδοχή των γεγονότων που μας παρέθεσαν ο Λακτάντιος και ο Ευσέβιος θέλουν τον Κωνσταντίνο να εκχριστιανίζεται λίγο πριν την μάχη της Μιλβίας Γέφυρας (τέλη Οκτωβρίου 312) με το όραμα/όνειρο in hoc signo vinces ~ ἐν τούτῳ νίκα και, στην συνέχεια, να πείθει τον Λικίνιο τον Μάρτιο του 313 να υπογράψει το Διάταγμα των Μεδιολάνων.

Η αλήθεια όμως είναι πως ο Κωνσταντίνος συνέχισε να εκδίδει τα νομίσματα με τον Ανίκητο Ήλιο μέχρι το 323 και το 321 συμβουλεύτηκε παγανούς haruspices (σπαγχνομάντες, haru-spex = «εντερο-σκόπος»). Αυτός που είχε να κερδίσει βραχυπρόθεσμα με το Διάταγμα των Μεδιολάνων ήταν στην πραγματικότητα ο Λικίνιος ο οποίος, έναν μήνα αργότερα, αντιμετώπισε την εισβολή του Μαξιμίνου Δάζα στην μάχη της Τζουρουλού.

Η χριστιανική παράδοση θέλει τον Λικίνιο να ονειρεύεται το βράδυ πριν την μάχη έναν άγγελο, ο οποίος του είπε πως αν τα στρατεύματά του απήγγελλαν πριν την μάχη τρεις φορές μια χριστιανική προσευχή θα ήταν νικηφόρα κατά των υπεράριθμων αντιπάλων τους (ο ασιατικός στρατός του Μαξιμίνου υπερτερούσε αριθμητικά 2:1). Ο Λικίνιος διέταξε τα στρατεύματα να προσευχηθούν και αναδείχθηκε νικητής. Ο ηττημένος Μαξιμίνος διέβη τον Ελλήσποντο με σκοπό να ανασυνταχθεί στην Ταρσό, αλλά φτάνοντας στην Νικομήδεια αποφάσισε ν΄αυτοκτονήσει. Το ενδιαφέρον είναι ότι πριν περάσει το στράτευμά του στη Θράκη για την μάχη εξέδωσε και αυτός Διάταγμα Ανεξιθρησκείας και διέταξε την επιστροφή των κατεσχημένων περιουσιών των χριστιανικών εκκλησιών. Λίγο αργότερα, ο Λικίνιος ξαναεξέδωσε δικό του διάταγμα στο οποίο επιβεβαίωνε αυτό του Μαξιμίνου και αυτό των Μεδιολάνων.

edict-maxim-licin

Έγραψα ότι ο Λικίνιος ήταν αυτός που είχε να κερδίσει βραχυπρόθεσμα από το Διάταγμα των Μεδιολάνων και το όνειρο με την τριπλή χριστιανική προσευχή, επειδή είχε να αντιμετωπίσει τα ασιατικά στρατεύματα του Μαξιμίνου που, αναμφίβολα, περιείχαν τον μεγαλύτερο αριθμό χριστιανών στρατιωτών (ίσως και πάνω από το 20%). Με το να παρουσιάσει τον εαυτό του και τον στρατό του ως χριστιανούς πριν από την μάχη, ο Λικίνιος στην ουσία «απενεργοποιούσε» το χριστιανικό 20% του αντίπαλου στρατεύματος που θα είχε σίγουρα ενδοιασμούς να επιτεθεί σε «αδελφούς χριστιανούς» για λογαριασμό του παγανού Μαξιμίνου.

Κάτι ανάλογο έπραξε και ο Κωνσταντίνος αργότερα όταν αποφάσισε να αποσύρει τα παγανιστικά νομίσματα του “Sol Invictus Comes” το 323 λίγο πριν την τελική σειρά αναμετρήσεων με τον Λικίνιο. Τα στρατεύματα του Λικινίου το 324 αποτελούνταν ως επί το πλείστον από τα ίδια ασιατικά στρατεύματα που ο Μαξιμίνος παρέταξε στην Τζουρουλό τον Απρίλιο του 313 εναντίον του Λικινίου.

sol-invictus-comes

Με άλλα λόγια, εκτός από τον Κωνσταντίνο, οι Χριστιανοί αναγνωρίστηκαν πρώτα από τον Γαλέριο και, αργότερα, και από τον Μαξέντιο και από τον Λικίνιο και από τον Μαξιμίνο κατά την διάρκεια της τριετίας 310-313. Το άλλο ενδιαφέρον συμπέρασμα που προκύπτει είναι ότι τόσο ο Λικίνιος όσο και ο Κωνσταντίνος αποκτούν φιλοχριστιανικό προφίλ όταν έχουν να αντιμετωπίσουν ανατολικά στρατεύματα, τα οποία αναμφίβολα περιείχαν τον μεγαλύτερο αριθμό χριστιανών στρατιωτών.

Παρόλα αυτά, οι περισσότεροι ιστορικοί της περιόδου πιστεύουν ότι η στροφή του Κωνσταντίνου προς τον Χριστιανισμό ήταν ειλικρινής, αλλά συνέβη κάποια στιγμή μεταξύ 312-323, δηλαδή συνέβη στα χρόνια που ακολούθησαν την Μάχη της Μιλβίας Γέφυρας. Τα παγανιστικά νομίσματα του Sol Invictus Comes διατηρήθηκαν μέχρι το 323, ενώ το 321, όπως είπα και παραπάνω, o Κωνσταντίνος ζήτησε παγανούς haruspices να του ερμηνεύσουν τον κεραυνό που χτύπησε το παλάτι του. Αν ο ίδιος όντως πίστευε ότι είχε δει ένα όραμα πριν από την Μάχη της Μιλβίας Γέφυρας, χρειάστηκε να περάσει μια δεκαετία για να κατασταλάξει στο ότι του το είχε στείλει ο Θεός των Χριστιανών.

sincere-conversion

Από την άλλη, το ότι ο Κωνσταντίνος στράφηκε ειλικρινά προς τον Χριστιανισμό δεν σημαίνει ότι δεν αποσκοπούσε και σε κάποιες πολιτικές απολαβές από αυτήν του την επιλογή, απολαβές που ήταν τόσο βραχυπρόθεσμες όσο και μακροπρόθεσμες.

Κάθε οξυδερκής άνθρωπος της εποχής θα ήξερε ότι ο χριστιανισμός ήταν η πιο ραγδαία αναπτυσσόμενη θρησκεία. Ανέφερα προηγουμένως ότι, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των Hopkins και Stark, το 313 όταν προκηρύχθηκε το Διάταγμα των Μεδιολάνων, το ποσοστό των Χριστιανών ήταν γύρω στο 16% και γύρω στο 350 είχε ήδη γίνει 50%. Όποιος οραματιζόταν μια μακροπρόθεσμη επίλυση της Κρίσης θα έπρεπε να γνωρίζει ότι ο Χριστιανισμός ήταν το θρησκευτικό δημογραφικό φαβορί στο οποίο θα έπρεπε να ποντάρει.

Φυσικά, εκτός από τα μακροπρόθεσμα πλεονεκτήματα υπήρχαν και τα βραχυπρόθεσμα. Ο Χριστιανισμός διέθετε ένα στοιχείο που ένας Restitutor όπως ο Κωνσταντίνος θα έβρισκε ελκυστικό. Είναι η μόνη θρησκεία που από νωρίς έδειξε ιεραρχική διαστρωμάτωση που προέκυψε από την αντιγραφή της «πυραμίδας» της Ρωμαϊκής πολιτικής διοίκησης (1 Imperator, 4 Praefecti Praetorii ~ Ύπαρχοι, 12 Vicarii ~ Βικάριοι κοκ). Το μεγάλο πλεονέκτημα των «πυραμιδικών» δομών είναι ότι για τον έλεγχο της πλατιάς βάσης αρκεί κάποιος να έχει με το μέρος του τις ολιγάριθμες κεφαλές της στενής κορυφής.

Πολύ πριν ο Χριστιανισμός γίνει η επίσημη θρησκεία της αυτοκρατορίας, η Χριστιανική Εκκλησία είχε δημιουργήσει την ιεραρχική δομή πατριάρχες > αρχιεπίσκοποι > επίσκοποι > διάκονοι. Πολύ πριν γίνει μονοκράτωρ και πολύ πριν την Πρώτη Οικουμενική Σύνοδο της Νικαίας, ο Κωνσταντίνος παρακολούθησε ως θεατής την Σύνοδο της Αρελάτης (Arles) του 314, η οποία καταδίκασε εκ νέου τους Δονατιστές, όπως είχε κάνει και η Σύνοδος της Ρώμης του 313, στην οποία προέδρευε ο «Πάπας» Μιλτιάδης.

church-org

Η εικόνα που έμεινε στον Κωνσταντίνο από την σύνοδο ήταν σίγουρα αυτή ενός ιερατικού σώματος που είχε οργανωθεί με τάξη και πειθαρχία. Σε ζητήματα διοικητικής οργάνωσης και πειθαρχίας, τα παγανιστικά ιερατεία συγκρινόμενα με την Χριστιανική Εκκλησία έμοιαζαν με περιπλανώμενους πανηγυρτζήδες.

Μετά την θέαση της Συνόδου της Αρελάτης, ο Κωνσταντίνος πρέπει να συνειδητοποίησε πως αν ποτέ θα αποφάσιζε να χρησιμοποιήσει την θρησκεία ως «νάρθηκα» για την ίαση του «κατάγματος» που είχε συμβεί στην πολιτική τάξη κατά την περίοδο της Κρίσεως, η θρησκεία στην οποία θα έπρεπε να ποντάρει ήταν αναμφίβολα ο Χριστιανισμός.

Επομένως, ο Χριστιανισμός ήταν τόσο η θρησκεία που έδειχνε την πιο ραγδαία δημογραφική εξάπλωση όσο και η θρησκεία με την πιο διοικητικά οργανωμένη εκκλησία.

Μία τρίτη αιτία που ο Χριστιανισμός ήταν ελκυστικός ως επίσημη θρησκεία στα μάτια του Κωνσταντίνου ήταν η εξωτερική πολιτική στο ανατολικό σύνορο. Το 301 η Αρμενία εγκατέλειψε τον Ζωροαστρισμό και έγινε το πρώτο κράτος που υιοθέτησε τον Χριστιανισμό ως επίσημη θρησκεία. Κατ΄άλλους αυτό συνέβη το 314, πάντοτε πρίν από τον επίσημο ρωμαϊκό εκχριστιανισμό. Οι Γεωργιανοί εκχριστιανίστηκαν μαζί με την Ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Ο εκχριστιανισμός των Αρμενίων και των Γεωργιανών έγινε για την απαγκίστρωση από την ζωροαστρική Περσία που, όπως εξήγησα στην προηγούμενη ανάρτηση, «ξύπνησε» τον 3ο αιώνα και άρχισε να δειχνει ιμπεριαλιστικές και επεκτατικές διαθέσεις. Αν η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία υιοθετούσε και αυτή τον Χριστιανισμό σαν επίσημη θρησκεία τότε θα μπορούσε να δημιουργηθεί ένα κοινό Ιβηρο-Αρμενο-Ρωμαϊκό ιδεολογικό αντιπερσικό μέτωπο.

Armenian-Georgian

Από την άλλη, οι ανατολικές περιοχές είχαν το μεγαλύτερο ποσοστό χριστιανών και, ταυτόχρονα, ήταν οι πιο εκτεθειμένες στην Σασσανιδική απειλή. Οι δυσαρεστημένες χριστιανικές κοινότητες της Ανατολής μπορούσαν να δημιουργήσουν στους Ρωμαίους τα ίδια προβλήματα που δημιούργησαν αργότερα στον Ηράκλειο οι δυσαρεστημένοι Μονοφυσίτες και Εβραίοι που συμμάχησαν και με τους Πέρσες και με τους Άραβες κατά των Χριστιανών Ρωμαίων. Έχει ενδιαφέρον ότι οι Σασσανίδες έδειξαν ανοχή στις χριστιανικές τους κοινότητες κατά την περίοδο των Ρωμαϊκών διωγμών, ενώ την ίδια στιγμή άσκησαν διώξεις κατά των Βουδιστών στα ανατολικά τους σύνορα και αρχίζουν να διώκουν τους Χριστιανούς της Περσίας μετά τον επίσημο εκχριστιανισμό της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

sassanids-christians

Επομένως, η στάση του Κωνσταντίνου να επισημοποιήσει τον Χριστιανισμό σε μια εποχή που το χριστιανικό στοιχείο είναι πιο έντονο στην επικίνδυνη ανατολική παραμεθόριο που φυλάει τα σύνορα με την Περσία, θυμίζει τους εικονομάχους αυτοκράτορες που επισημοποίησαν τις ανεικονικές συνήθειες της Ακριτικής Ανατολής, σε μια εποχή που οι Ακρίτες της Ανατολής έπρεπε να σταματήσουν την αραβική απειλή. Γράφει για το θέμα η Αρβελέρ:

aniconic-akrites

Τέλος, μια ανώνυμη και προφανώς παγανιστική πηγή που γράφει μια γενιά μετά τον θάνατο του Κωνσταντίνου (De Rebus Bellicis ~ 370 μ.Χ.κατηγορεί τον Κωνσταντίνο ότι έβαλε χέρι στον συσσωρευμένο πλούτο (χρυσό, άργυρο και πολύτιμους λίθους) των θησαυροφυλακίων των παγανιστικών ναών, διοχετεύοντάς τον στην αγορά. Η πηγή συμπληρώνει πως ο πλούτος αυτός κατέληξε στα χέρια των ήδη πλουσίων και οι φτωχοί δεν μπόρεσαν να τον αγγίξουν. Ακόμα και οι χριστιανικές πηγές της περιόδου μιλάνε για κατάσχεση χρυσού και αργύρου από τα παγανιστικά ιερά(λ.χ. Ευσέβιος, De Laudibus Constantini ~ LC). Αυτή η κίνηση σίγουρα επέτρεψε τον Κωνσταντίνο να χρηματοδοτήσει το οικοδομικό του πρόγραμμα στην νεοϊδρυθείσα Κωνσταντινούπολη, αλλά και να διοχετεύσει στην αγορά νομίσματα καλύτερης ποιότητας, καταπολεμώντας με αυτόν τον τρόπο τον υπερπληθωρισμό που είχε προκαλέσει η νομισματική υποτίμηση κατά την περίοδο της Κρίσεως.

Βέβαια, όπως εξηγεί ο Alan Cameron στην παρακάτω σελίδα, ακόμα και οι παγανοί Ρωμαίοι αυτοκράτορες και δικτάτορες πριν από τον Κωνσταντίνο ήταν spoliatores templorum, προκειμένου να γεμίσουν τις τσέπες τους. Με άλλα λόγια, ο Κωνσταντίνος δεν θα χρειαζόταν να γίνει χριστιανός για να έβαζε χέρι στους θησαυρούς των παγανικών ναών.

DeRebusBellicis

Η Ίδρυση της Κωνσταντινουπόλεως και οι Μεταρρυθμίσεις του Κωνσταντίνου

Η μεταγενέστερη παράδοση θέλει τον Κωνσταντίνο να ιδρύει την Κωνσταντινούπολη έχοντας εξαρχής κατά νου την translatio Urbis = «μεταφορά της Πόλεως» (Ρώμη). Με άλλα λόγια, η μεταγενέστερη παράδοση θέλει τον Κωνσταντίνο να ιδρύει εξαρχής την Νέα Ρώμη, «Ῥώμην τὴν ἀρρυτίδωτον, τὴν μήποτε γηρῶσαν», όπως γράφει και ο Κωνσταντίνος Μανασσής.

Ὁ Κωνσταντῖνος τοιγαροῦν τοῦ Κώνσταντος τὸ λάχος ὡς πατρικὸν παραλαβών, καὶ βλέπων τὰ Ῥωμαίων κακῶς περιστροβούμενα ζάλαις ἀλλεπαλλήλοις ὡς τῆς ἀρχῆς εἰς πλείονας ἀρχὰς διῃρημένης (ἦρχε καὶ γὰρ Μαξέντιος, καὶ μεταὐτοῦ Σεβῆρος, καὶ Μαξιμῖνος σὺν αὐτῷ μετὰ τοῦ Γαλλερίου), ἐγείρει μάχας κατ αὐτῶν, κατατροποῦται πάντας, καὶ βασιλεὺς καθίσταται καὶ κράτωρ μονοκράτωρ, καὶ θρέμμα γίνεται Χριστοῦ σεπτῆς ἀγελαρχίας, πρῶτος ἀνάκτων τῷ Χριστῷ προσκολληθεὶς γνησίως. οὗτος καθεῖλε τοὺς βωμούς, ἔκλεισε τὰ τεμένη ἐν οἷς προσῆγον Ἕλληνες δαίμοσι τὰς θυσίας, καὶ τῶν αἰσχρῶν ἐναγισμῶν καὶ ῥυπαρῶν ὀργίων σχολὴν κατεψηφίσατο καὶ πάσης βδελυρίας. καὶ γέγονε περίτρανος σάλπιγξ ἀργυροσάλπιγξ, ἀπἄκρων γῆς εἰς ἄκρα γῆς ἠχοῦσα καὶ βοῶσα, καὶ πανταχῇ σαλπίζουσα τὴν εἰς τὸν κτίστην πίστιν. πόλεως δὲ βουλόμενος δομήτωρ χρηματίσαι τὴν τῶν τυφλῶν κατέλαβε Χαλκηδονίων πόλιν. καὶ κτίζειν ἀπαρξάμενος πρᾶγμα κατεῖδε ξένον· καὶ γὰρ μεγαλοπτέρυγες ὄρνιθες ἐπιπτάντες τοὺς λίθους ἀφαρπάσαντες μετήνεγκαν ἐκεῖθε ἐπὶ τὴν πόλιν Βύζαντος τὴν περικαλλεστάτην. ὁ τοίνυν θεοφρούρητος αὐτάναξ Κωνσταντῖνος οὐκ ἀπὸ τύχης ἐγνωκώς, ἀλλοὐδἐκ ταυτομάτου συμβῆναι τὸ γενόμενον τοῦτο περὶ τοὺς λίθους, ἐκεῖθεν μεταθέμενος στρέφει τὴν γνώμην ὅλην ἐπὶ τὴν πανευδαίμονα πόλιν τῶν Βυζαντίων, καὶ πόλιν ὀλβιόπολιν αὐτῇ προσανεγείρει, πόλιν τὴν μεγαλόπολιν, πόλιν τὴν νέαν Ῥώμην, Ῥώμην τὴν ἀρρυτίδωτον, τὴν μήποτε γηρῶσαν, Ῥώμην ἀεὶ νεάζουσαν, ἀεὶ καινιζομένην, Ῥώμην ἀφἧς προχέονται χαρίτων αἱ συρμάδες, ἣν ἤπειρος προσπτύσσεται, θάλασσα δεξιοῦται, ἠπίως ἀγκαλίζονται παλάμαι τῆς Εὐρώπης, ἀντιφιλεῖ δἑτέρωθεν τὸ τῆς Ἀσίας στόμα.

Η αλήθεια όμως είναι πως ο Κωνσταντίνος ήθελε να ιδρύσει μια μεγαλόπολη με το όνομά του, αλλά όχι την Νέα Ρώμη. Η εξέλιξη της Κωνσταντινουπόλεως σε Νέα Ρώμη θα γίνει σταδιακά από τους άμεσους διαδόχους του.

Ενώ οι συγκλητικοί της Ρώμης έφεραν τον υπερθετικό τίτλο Clarissimi (= Εκλαμπρότατοι), ο Κωνσταντίνος έδωσε στους «συγκλητικούς» (καλύτερα βουλευτές) της Κωνσταντινουπόλεως τον κατώτερο τίτλο Clari. Είναι ο γιος και διάδοχός του Κωνστάντιος που το 354 θα προαγάγει τους Clari σε Clarissimi εξισώνοντάς τους επίσημα με τους συγκλητικούς της Ρώμης και, κατά συνέπεια, θα εξυψώσει επίσημα την Κωνσταντινούπολη σε Νέα Ρώμη.

H Origo Constantini Imperatoris γράφει:

Constantinus autem ex se Byzantium Constantinopolim nuncupavit ob insignis victoriae memoriam. Quam velut patriam cultu decoravit ingenti et Romae desideravit aequari: deinde quaesitis ei undique civibus divitias multas largitus est, ut prope in ea omnes regias facultates exhauriret. Ibi etiam senatum constituit secundi ordinis; claros vocavit.

Δηλαδή ίδρυσε στο Βυζάντιο την Κωνσταντινούπολη την οποία διακόσμησε με όλα τα κτίρια της Ρώμης και συνέστησε και μια σύγκλητο δευτέρας τάξεως (senatum … secundi ordinis), στα μέλη της οποίας έδωσε τον τίτλο clari (claros vocavit, όχι clarissimi). Από την άλλη, διεύρυνε τον τίτλο Clarissimus Vir έτσι ώστε να συμπεριλαμβάνει εκτός από τους συγκλητικούς της Ρώμης και τους Vicarii (= διοικητές των Διοικήσεων) που ήταν οι υφιστάμενοι των Praefecti Praetorii. Στους τελευταίους αποδόθηκε ο τίτλος Eminentissimi (= Εξοχότατοι). Στα μονοκρατορικά χρόνια του Κωνσταντίνου υπήρχαν 4 Praefecti Praetorii (ένας για κάθε παλαιά τετραρχική μερίδα) και 12 Vicarii (κάθε Praefectus Praetorium είχε 3 υφιστάμενους Vicarii).

Με άλλα λόγια, οι Συγκλητικοί της Ρώμης από τη στιγμή που εξισώθηκαν τιμητικά με τους Vicarii έγιναν τιμητικά κατώτεροι των τεσσάρων Praefecti Praetorii. Πλέον κάποιος μπορούσε να γίνει ομότιμος ή ακόμα και υπέρτιμος των Συγκλητικών μέσα από την αναρρίχησή του στην διοικητική πυραμίδα της αυτοκρατορίας. Αυτή είναι η κίνηση που υποβίβασε έμμεσα τους Συγκλητικούς της Ρώμης, γιατί κάποιος πλέον μπορούσε να γίνει ομότιμος ή υπέρτιμός τους, χωρίς να έχει πατήσει το πόδι του στην Ρώμη.

Ταυτόχρονα, ο Κωνσταντίνος έδωσε στην τάξη των Ιππέων (Equites) μεγαλύτερη «τιμή» απο τους Συγκλητικούς και εξύψωσε την «τιμή» των Κομήτων (Κόμης = Comes, Κόμητες = Comites) τους οποίους διαίρεσε σε τρεις βαθμούς/τάξεις. Οι Κόμητες Πρώτου Βαθμού είχαν μεγαλύτερη «τιμή» από τους συγκλητικούς.

Το συμπέρασμα του Potter για τις μεταρρυθμίσεις του Κωνσταντίνου εξηγεί πολύ ωραία την αλλαγή:

“Birth still mattered, but it now became only one of a number of factors that could lead to great distinction.”

«Η καταγωγή ακόμα μετρούσε, αλλά τώρα ήταν απλά ένας από τους πολλούς παράγοντες που μπορούσαν να οδηγήσουν σε μεγάλη διάκριση.»

Οι Συγκλητικοί, ως εκπρόσωποι της παλαιάς μεγαλογαιοκτημονικής αριστοκρατίας, άρχισαν σιγά σιγά να παραμερίζονται. Οι βασικοί παράγοντες που πλέον καθόριζαν την κοινωνική ανέλιξη ενός ατόμου ήταν η εύνοια του αυτοκράτορα και η πολιτική και στρατιωτική υπηρεσία.

constantine-reforms

Λίγο πριν πεθάνει, ο Κωνσταντίνος (ίσως σαν μέρος των σχεδίων για τον πόλεμο με την Περσία που δεν πρόλαβε να πραγματοποιήσει) αφαίρεσε την στρατιωτική εξουσία του Praefectus Praetorium και την μεταβίβασε στον νεοσύστατο αξιωμα του Magister Militum (= Μάγιστρος των Στρατιωτών) που θα εξελιχθεί κατά το δεύτερο μισό του 7ου μ.Χ. αιώνα στον «βυζαντινό» Θεματικό Στρατηγό.

Τα στρατεύματα του Magister Militum per Orientem θα αποτραβηχθούν στην ΝΑ Μικρά Ασία, εγκαταλείποντας την Ἑῴα Διοίκηση (Oriens) στους Άραβες, και θα εξελιχθούν στο Θέμα των Ανατολικών,

τα στρατεύματα του Magister Militum per Armeniam θα εξελιχθούν στο Θέμα των Αρμενιακών,

τα στρατεύματα του Magister Militum per Thracias που θα μεταφερθούν στην κεντροδυτική Μικρά Ασία (μετά από μια μικρή παραμονή στην Αίγυπτο όπου προσπάθησαν να υπερασπίσουν την περιοχή από τους Άραβες) θα εξελιχθούν στο Θέμα των Θρακησίων και,

τα στρατεύματα του Magister Militum Praesentalis θα εξελιχθούν στο Θέμα του Οψικίου (Obsequium = αυτοί που ακολουθούν/συνοδεύουν τον αυτοκράτορα στην μάχη) και στην φρουρά της Κωνσταντινουπόλεως (που αργότερα θα εξελιχθεί σε κανονικό Θέμα Θράκης).

magister-militum

Advertisements

17 Comments

Filed under Αρχαιότητα, Ιστορία

17 responses to “Ο μεταβατικός ρωμαϊκός αιώνας (235-337) #2

  1. Εξαιρετική, για άλλη μια φορά η ανάρτησί σου, Σμερδαλέε, και λίαν κατατοπιστική!
    Μερικές διευκρινήσεις θα ήθελα:
    (α) Αν κατάλαβα καλά, στην ανάρτησί σου υπονοείς ότι η ιεραρχική δομή της Εκκλησίας είχε δημιουργηθεί πριν από την Α΄ Σύνοδο της Νίκαιας (Α΄ Οικουμενική Σύνοδο). Όμως, στην Βικιπαίδεια αναφέρεται ότι η Α΄ Οικουμενική Σύνοδος εισάγει το “μητροπολιτικό σύστημα” (https://el.wikipedia.org/wiki/Πρώτη_Σύνοδος_της_Νίκαιας). Υπάρχουν ενδείξεις ότι το σύστημα υπήρχε πιο πριν, απλώς η Α΄ Σύνοδος το καθιέρωσε για όλη την αυτοκρατορία; Επίσης, γιατί στη δομή που παραθέτεις απουσιάζουν οι μητροπολίτες και οι πρεσβύτεροι;
    (β) Γιατί γράφεις “Πάπα” Μιλτιάδη κι όχι Πάπα Μιλτιάδη; Υπάρχει κάποιο πρόβλημα με τον τίτλο του;

    • Για σου Μιχάλη.

      Το μητροπολιτικό σύστημα (δηλαδή ο βαθμός του μητροπολίτη) όντως δημιουργήθηκε μετά την Α Σύνοδο της Νίκαιας. Ωστόσο, η ιεραρχική δομή υπάρχει ήδη από τον 2ο αι. (πατριάρχης > αρχιεπίσκοπος> επίσκοπος και παλαιότερα πρεσβύτερος > διάκονος).

      Μάλιστα, σύμφωνα με την χριστιανική παράδοση, η πρώτη συζήτηση για την ιεραρχεία έγινε στην «σύνοδο» της Ιερουσαλήμ (~50 μ.Χ.), όπου ο αδελφός του Ιησού Ιακώβ (James) υποτίθεται ότι ανακηρύχθηκε αρχηγός της εκκλησίας. Φυσικά, αυτό ίσως είναι μύθος.

      Δεν υπάρχει κανενα πρόβλημα με τον τίτλο του Παπα Μιλτιάδη. Απλώς ήθελα να δείξω ότι δεν πρέπει να τον φανταστούμε σαν τους πιο οργανωμένους μετανικαιακούς Πάπες.

  2. Αλάστωρ

    Μια παρατήρηση: Είναι κοινός τόπος εδώ και πολύ καιρό ότι “Διάταγμα των Μεδιολάνων” δεν υπήρξε ποτέ. Παρ’όλα αυτά αρκετοί αξιοσέβαστοι ιστορικοί επιμένουν ακόμα και πολλά πανεπιστημιακά εγχειρίδια επίσης. Αυτό που ονομάζουμε «Διάταγμα των Μεδιολάνων» είναι κάτι που: δεν ήταν διάταγμα, δεν υπογράφηκε στα Μεδιόλανα, δεν το υπέγραψε ο Μεγ. Κωνσταντίνος, φυσικά δεν αναγνώριζε τον ήδη αναγνωρισμένο Χριστιανισμό όπως γράφουν ορισμένοι, δεν ήταν γενικό διάταγμα ανεξιθρησκείας και δεν αφορούσε όλη την Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Τα υπόλοιπα είναι σωστά!

  3. Βάταλος

    Αγαπητοί κύριοι,

    1) Συγχαίρω τον κ. Σμερδαλέον δι’ αυτήν την αριστουργηματικήν ανάρτησιν. Ο μή αποβλακωμένος (από τας χριστιανικάς παρλαπίπας) αναγνώστης ο διαθέτων γνώσεις Παλαιού Σχολαρχείου και δυνάμενος να αναγνώση κάτω από τας λέξεις, αντιλαμβάνεται τί μεγάλη συμφορά διά την Ανθρωπότητα υπήρξεν η Θρησκεία των Γαλιλαίων.

    Κι όπως λέγει ο μακαρίτης Λιαντίνης, μόνον εις έναν λαόν εκ φύσεως καλόν και ανθρωπιστήν όπως ο Ελληνο-Ρωμαϊκός, θα ηδύνατο να επιβληθή αυτό το έκτρωμα. Αν οι Γαλιλαίοι είχον απέναντί των τους Νέγρους της Αφρικής, θα κατέληγον κοντοσούβλι εις την τράπεζαν του Φυλάρχου.

    Επιτρέψατέ μοι να προσφέρω από την προσωπικήν μου βιβλιοθήκην το όντως αριστουργηματικόν βιβλίον του Potter, εις ό βασίζεται η παρούσα ανάρτησις του κ. Σμερδαλέου

    http://www.docdroid.net/CnBbq7x/david-s-potter-the-roman-empire-at-bay-ad-180-395-routledge-2004.pdf.html

    2) Θα ήθελα να ενημερώσω τον αγαπητόν κ. Σμερδαλέον και την αγαπημένην του ΕΠΟΝίτισσα εσχατόγριαν Ελενίτσα Αρβελέρ ότι κακώς υποστηρίζουν πως ο Μέγας Κωνσταντίνος δεν ωμίλει λέξιν ελληνικά. Σάς παραπέμπω εις τας παραδόσεις του Πανεπιστημίου του Yale, όπου ο ξακουστός Εβραίος Βυζαντινολόγος καθηγητής Freedman δηλώνει (εις το 15:28 με 15:40 του βίδεο) ότι ο Πρώτος Ρωμιός της Παγκοσμίου Ιστορίας ωμίλει και εγνώριζε άριστα τα ελληνικά.

    Μετά πάσης τιμής
    Β.

    • Καλώς τον γερήνιο Βάταλο!

      Και έλεγα … σε ανάρτηση με θέμα τον εκχριστιανισμό της αυτοκρατορίας πως δεν έχει ακόμα σχολιάσει ο Βάταλος;

      Ως συνήθως, σ΄ευχαριστώ για την παράθεση του βιβλίου του Potter προς τους ενδιαφερομένους.

      Αλλά θα σε «μαλώσω» εκεί που μας κατηγορείς εμένα και την «Ελενίτσα» ότι είπαμε/γράψαμε ότι ο Κωνσταντίνος δεν γνώριζε «λέξη Ελληνικά». Τα μιλούσε |(μορλ΄φωθηκε στην Νικομήδεια άλλωστε), αλλά όχι με τόση άνεση.

      Και η «Ελενίτσα» το ίδιο λέει:

      [02:35]

      – Η αλήθεια είναι ότι δεν μιλούσε καν Ελληνικά;
      Αρβελέρ: Όχι, όχι, θα έπρεπε να καταλαβαίνει κάποια Ελληνικά, εφόσον είναι μέσα στην σύνοδο της Νικαίας.

      Πάντως δεν είχε ευχέρεια στην Ελληνική, γιατί η εισαγωγική του ομιλία στην Σύνοδο της Νικαίας ήταν στα Λατινικά με διερμηνέα που μετέφραζε αμέσως στα Ελληνικά!!!

      Ο Potter όμως υποψιάζεται ότι μπορεί να προτίμησε την Λατινική για να σνομπάρει τους ελληνόφωνους επισκόπους.

      Άν δεις τις δύο τελευταίες γραμμές τις σελίδας 418 του Potter, θα διαβάσεις:
      “The Council of Nicaea opened at the beginning of June under the presidency of Ossius […] In his [Constantine’s] adress, DELIVERED IN LATIN WITH A SIMULTANEOUS GREEK TRANSLATION – A REMARKABLE NOD TO AN AUDIENCE OF GREEK SPEAKERS– he said […]

      Πρόεδρος της Συνόδου ήταν ο εξ Ισπανίας λατινόφωνος κολλητός του Κωσνταντίνου επίσκοπος Όσιος της Κορδούης (Κόρδοβα) και ο Κωνσταντίνος μίλησε στα Λατινικά, επιλογή που ο Potter ερμηνεύει ως «ένα αξιοθαύμαστο νεύμα προς ένα ελληνόφωνο κοινό». Υποθέτω ότι το «νεύμα» ήταν … είμαι Ρωμαίος αυτοκράτορας και η γλώσσα της διοικήσεώς μου είναι τα Λατινικά.

  4. Βάταλος

    Ευχαριστώ θερμώς, κύριε Σμερδαλέε. Τα ηγνόουν παντελώς όλα ταύτα. Η βρωμερά Ελενίτσα εις άλλην εκπομπήν έχει συμφωνήσει με τον (υιόν Μαλτέζας λαθρομεταναστρίας εν Κερκύρα) παπα-Μεταλληνόν ότι ο Μέγας Κωνσταντίνος δεν ωμίλει λέξιν ελληνικά. Εις το ανωτέρω βίδεον λέγει άλλα. Έχω, όμως, την απορίαν: Πώς ο διακεκριμένος Εβραίος καθηγητής Freedman εις το βίδεον που παρέθεσα ανωτέρω, μάς βεβαιώνει ότι ωμίλει ευχερώς την ελληνικήν ο Πρώτος Ρωμιός της Παγκοσμίου Ιστορίας; Προφανώς, ο κάθε Βυζαντινολόγος λέγει ό,τι θέλει χωρίς καμμίαν συνέπειαν.

    Σάς υπενθυμίζω, εκλεκτέ νέε κύριε Σμερδαλέε, ότι επί έτη οι Γαλιλαίοι καθηγηταί μας εις το σχολείον μάς άφηναν με την εντύπωσιν ότι ο Ελληνολάτρης Αιρεσιάρχης Άρειος είχε προσκληθή εις την Σύνοδον της Νικαίας, ενώ ο ίδιος ο καθηγητής Βλάσιος Φειδάς εις την «Εκκλησιαστικήν Ιστορίαν» του δηλοί σαφώς ότι οι Γαλιλαίοι επίσκοποι τον είχον αποκλείσει, καίτοι ήτο ο βασικός κατηγορούμενος!.. Από τοιαύτα δημοκρατικά φρονήματα διέπετο η θρησκεία του γλυκυτάτου Ναζωραίου!..

    Μετά πάσης τιμής
    Β.

    • Ο παπα-Μεταλληνός … η μεγάλη σου αδυναμία. 🙂

      Αν σ΄ενδιαφέρει ο Άρειος ο Potter είναι αναλυτικότατος. Πάντως το τελευταίο πράγμα που ήταν ο Άρειος ήταν «ελληνολάτρης». Σου θυμίζω ότι ο Άρειος θεωρούσε τους αντιπάλους του που πίστευαν στο «ομοούσιον» Πατρός και Υιού «Μανιχαίους». Άρα ο Άρειος που θεωρούσε τον Πατέρα αδημιούργητο και τον Υιό κατώτερο του πατρός, στην πραγματικότητα είναι «πιο Γαλιλαίος», γιατί στην ουσία αναγνώριζε την ανωτερότητα του Εβραϊκού Θεού ως προς τον υποτιθέμενο «υιό» του Ιησού.

      • Πάντως Βάταλε … νομίζω πως ο στόχος σου δεν πρέπει να είναι ο Γαλιλαίος Ιησούς, αλλά ο Ταρσεύς Σαούλ/Paulus.

        Ο «Γαλιλαίος» πέθανε στο σταυρό κατηγορούμενος/χλευαζόμενος ως INRI = Iesus Nazarenus REX IUDAEORUM. Ο ιστορικός «Γαλιλαίος» ήταν ένας Εβραίος αποκαλυπτικός προφήτης με φιλελεύθερη στάση ως προς τον Εβραϊκό Νόμο. Ο Παύλος ήταν που «διεθνοποίησε», τροποποίησε και «απιουδαιοποίησε» το κήρυγμα του «Γαλιλαίου» (λ.χ. αποφάσισε ότι οι Χριστιανοί δεν πρέπει να κάνουν περιτομή και δεν πρέπει να ακολουθούν όλους τους Εβραϊκούς Διαιτητικούς Νόμους, αλλά μόνο λίγους βασικούς). Ο πραγματικός ιδρυτής του Χριστιανισμού είναι ο Παύλος.

        Ο Erich Gruen έχει πει χαρακτηριστικά οτι ο Χριστιανισμός θα μπορούσε να υπάρχει σήμερα και χωρίς τον Ιησού, αλλά δεν θα μπορούσε να υπάρχει χωρίς τον Παύλο !!!

        [18:35] και για να καταλάβεις γιατί το είπε ο Gruen αυτό βάλτο στο [15:50]

  5. Simplizissimus

    Γεια σου, Σμερδαλέε! Μπράβο σου που καταπιάνεσαι με τόσο μεγάλα ζητήματα της παγκόσμιας ιστορίας. Σε εμάς τους αναγνώστες πέφτει το βάρος να πούμε μια-δυο παρατηρήσεις χωρίς να γράψουμε τα κατεβατά που θα χρειάζονταν, με δεδομένη τη σπουδαιότητα –αλλά και το αμφιλεγόμενο– όλων αυτών των θεμάτων. Λοιπόν, επί του προκειμένου, ο λόγος που ο Κωνσταντίνος επέλεξε τον χριστιανισμό ως ευνοούμενη θρησκεία του πρέπει να αναζητηθεί στο ιδεολογικό πλεονέκτημά του (του χριστιανισμού), κι αυτό δεν είναι άλλο από την περίφημη (περιβόητη καλύτερα) οικουμενικότητα. Ο χριστιανικός θεός είναι ένας, για όλους τους λαούς, για όλη την οικουμένη, και πολύ ζηλότυπος («ουκ έσονταί σοι θεοί έτεροι πλην εμού»). Απαιτεί απόλυτη αφοσίωση και δεν αφήνει χώρο για άλλες εξουσίες πλην της δικής του. Η εξουσία του θεού των χριστιανών είναι απόλυτη στα επουράνια, κατά τον ίδιο τρόπο, την ίδια λογική που η εξουσία του Ρωμαίου Καίσαρα απαιτεί να είναι η μοναδική στα επίγεια, και να επεκτείνεται μέχρι τα πέρατα όχι μόνο του χώρου (της «οικουμένης») αλλά και της ζωής των υπηκόων του (σε κάθε εκδήλωσή της). Αυτό ήταν το ιδανικό ταίριασμα: αξιώση οικουμενική στην ψυχή των ανθρώπων, αξίωση οικουμενική στην υλική τους ζωή. Χριστιανισμός και καισαρισμός (δεσποτεία) να συγκροτούν δίδυμο. Η πορεία αυτή (πολιτική στην αφετηρία της) από την πάλαι ποτέ «ήπια ηγεμονία» του Αυγούστου προς την απολυταρχία ξεκίνησε από πολύ πιο πριν και κορυφώθηκε με την ανάδειξη του Διοκλητιανού, που κυβερνούσε όχι πια ως princeps αλλά ως dominus. Και πριν τον Διοκλητιανό υπήρξαν αυτοκράτορες που ευνοούσαν κάποια «δική τους» θρησκεία, και δεν είναι διόλου τυχαίο ότι αυτές κινούνταν στην τροχιά της «αποκλειστικότητας» (η λατρεία του Ανίκητου Ήλιου φερειπείν προωθήθηκε από τον Αυρηλιανό για τους ίδιους ασφαλώς λόγους). Το παράδοξο μάλιστα είναι ότι αυτό που χρειαζόταν ο Διοκλητιανός, την αποκλειστική, οικουμενική θρησκεία, που θα έβαζε το ιδεολογικό θεμέλιο στην εξουσία του, του την πρόσφερε ακριβώς ο χριστιανισμός τον οποίο ο ίδιος δίωκε! Το πράγμα έχει την εξήγησή του: ο Διοκλητιανός πίστεψε ειλικρινά στην Διαρχία (και κατόπιν Τετραρχία), η οποία δεν συμβιβαζόταν ως μοντέλο κοσμοκρατορίας με την μόνη αρχή του χριστιανικού θεού. Επέλεξε ένα είδος «επιστροφής στης ρίζες», εγκαθιδρύοντας ένα μοντέλο θεϊκής διαρχίας, με τον ίδιο να λατρεύεται ως Jovius (Δίος) και τον «αδερφό» του Μαξιμιανό να λατρεύεται ως Herculius (Ηράκλειος). Περιττό να ειπωθεί ότι η ιδεολογική σύγκρουση ανάμεσα στον «ειδωλολάτρη» φορέα της νέας απόλυτης εξουσίας και στους αφοσιωμένους μέχρι θανάτου οπαδούς του ζηλότυπου θεού των χριστιανών ήταν προδιαγεγραμμένη. Εξού και η βιαιότητα του διωγμού. Περί του θέματος αυτού, δηλαδή του συνταιριάσματος πολιτικής (κρατικής) και θρησκευτικής οικουμενικότητας, έχω διαβάσει παλιότερα ένα βιβλίο, εξαιρετικά ενδιαφέρον, του Garth Fowden, Empire to Commonwealth, που σου το συνιστώ. Φυσικά και ο Φάουντεν και όλοι (όσοι γράφουν για Ύστερη Αρχαιότητα) οφείλουν τα πάντα στον μεγάλο Πήτερ Μπράουν.

    • Καλώς τον Simplizissimus!

      1) Μα τα σχόλιά σου είναι το κόσμημα των αναρτήσεων! Καμιά φορά όταν δεν έχω κάτι ξεκάθαρο καθώς γράφω λέω από μέσα μου «θα το ξεκαθαρίσει έτσι κι΄αλλιώς ο Simplizissimus»! 🙂

      2)«Και πριν τον Διοκλητιανό υπήρξαν αυτοκράτορες που ευνοούσαν κάποια «δική τους» θρησκεία, και δεν είναι διόλου τυχαίο ότι αυτές κινούνταν στην τροχιά της «αποκλειστικότητας»

      Έχεις απόλυτο δίκαιο. Όταν έγραφα την ανάρτηση γνωσιμαχούσα για το αν έπρεπε να ξεκινήσω την περίοδο από πιο πριν και να αναφέρω τον αυτοκράτορα Ελεγάβαλο που πρώτος προώθησε τον προσωπικό θεό του τον … Ελεγάβαλο (βορειοσημιτικός Θεός Ήλιος).

      Και το αρχικό σχέδιο διαρχίας «Διός-Ηρακλέους» του Διοκλητιανού (πριν το γυρίσει σε Τετραρχία) ξέχασα τελείως να το αναφέρω. Έκανες πολύ καλά που το προσέθεσες!

      3)«οφείλουν τα πάντα στον μεγάλο Peter Brown»

      Για τον «Μεγάλο Peter Brown» αξίζει όντως Μεγάλη συζήτηση. Θα πω απλά προς αυτούς που μας διαβάζουν ότι ο Brown με το βιβλίο “The World of Late Antiquity” θεμελίωσε την Ύστερη Αρχαιότητα (200-700) ως αυτόνομη ιστορική περίοδο βγάζοντας την ρετσινιά της «παρακμής και πτώσης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας» που πρώτος προσκόλλησε στην περίοδο ο Gibbon και την ρετσινιά της «προκατάληψης των αγράμματων μεσανατολιτών αγροτών που αναδύθηκε σταδιακά καθώς υποχωρούσε το Ελληνο-Ρωμαϊκό κλασικό “λούστρo”» που προσκόλλησε στον Χριστιανισμό ο Rostovtzeff (ως εξόριστος τσαρικός αριστοκράτης … έτρεφε μίσος για τις κατώτερες κοινωνικές τάξεις).

  6. Simplizissimus

    Ο Γίββων! Καλά έκανες και τον θυμήθηκες. Κάποια στιγμή θα είχε ενδιαφέρον και μια ανάρτηση γι’ αυτόν. Κοφτερό μυαλό κι ακόμα κοφτερότερη γλώσσα. Από τα πρωτοπαλίκαρα του Διαφωτισμού, πέλεκυς κατά της παπαδοκρατίας και οδοστρωτήρας των προλήψεων. Το μεγαλόπνοο έργο του ήταν το βιβλίο που δεν μπόρεσε ή δεν θέλησε να γράψει ο Βολταίρος. Αλλά ήταν από εκείνα τα πνεύματα που ώρες ώρες σου αφήνουν την αίσθηση ότι θα έδιναν και το δεξί τους χέρι για έναν επιδέξια καλοειπωμένο αφορισμό (a well-turned phrase), ακόμα κι αν το περιεχόμενο ήταν εντελώς άστοχο. Το λέω γιατί θυμάμαι την περιβόητη εξίσωσή του, ότι Μεσαίωνας ίσον χριστιανισμός συν βαρβαρότητα (όπου βαρβαρότητα, ο εκβαρβαρισμός της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και κοινωνίας. Εκβαρβαρισμός, Σμερδαλέε, όχι βαρβαροποίηση, όπως το προτιμάς 😉 😉 😉 ).* Η ζωή είναι αφάνταστα πιο πολύπλοκη από τις βολικές γενικεύσεις. Αλλά, για να ξαναγυρίσω στο δυναμικό ύφος που θαυμάζω, ξέρεις τι μου θυμίζει το απόφθεγμα του Γίββωνα; Μιαν άλλη κοσμογονική εξίσωση, το σύνθημα του Λένιν «Κομουνισμός ίσον εξηλεκτρισμός συν σοβιέτ».

    * Δεν αμφιβάλλω ότι αυτό το ρητό θα ενθουσιάσει κάποιους όψιμους θαυμαστές σου :P) :P) :P)

    • Άρα μπαίνει στο πρόγραμμα μία ανάρτηση για Gibbon και Brown.

      Προς το παρόν γράφω μια ανάρτηση για τα γεγονότα «από τον Ιουλιανό μέχρι τον Θεοδόσιο».

  7. Χρήστος

    Από τότε που έγραψες αυτό το άρθρο θέλω να γράψω δυο σχόλια και δεν είχα χρόνο. Η περίοδος αυτή που περιγράφεις ουσιαστικά είναι η αλλαγή του τρόπου παραγωγής. Είναι η μετάβαση από τον δουλοκτητικό στον δουλοπαροικό (όχι κατ’ ανάγκην φεουδαρχικό) τρόπο παραγωγής. Ο τρίτος αιώνας είναι αιώνας κρίσης, όχι μόνο της πολιτικής που περιέγραφες αλλά κυρίως οικονομικής. Λόγω ακρίβειας των δούλων. Δηλαδή έχουμε πτώση του ποσοστού εκμετάλευσης. Δηλαδή το υπερπροϊόν που παρέχουν οι δούλοι στις κυρίαρχες τάξεις μειώνεται. Έτσι (κατά την μετάβαση στην δουλοπαροικία) οι δούλοι μετατρέπονται σε δουλοπάροικους και οι ελεύθεροι κι αυτοί σε δουλοπάροικους. Αντί να εκμεταλλεύονται δηλαδή 90% ένα μόνο μέρος του πληθυσμού -τους δούλους- εκμεταλλεύονται σε λιγότερο βαθμό όλον τον πληθυσμό. Η μεταβατική διαδικασία αυτή κρατάει αρκετούς αιώνες.
    Την περίοδο αυτή λοιπόν παρατηρούμε και την αλλαγή στο ιδεολογικό επίπεδο από τις πολυθεϊστικές θρησκείες στον μονοθεϊστικό χριστιανισμό, που διδάσκει υπακοή σε όποια εξουσία, παρατηρούμε την κατάρευση του δυτικού τμήματος της αυτοκρατορίας, καθώς και τις πολιτικές αλλαγές στις δομές του κράτος που περιέγραψες.
    Το βιβλίο του Ste Croix “Ο ταξικός αγώνας στον αρχαίο ελληνικό κόσμο” (που βέβαια περισσότερο μιλάει για την ρωμαϊκή περιοχή και εποχή κυρίως της ύστερης αρχαιότητας και λιγότερο για την ελληνική) είναι χρήσιμο από αυτή την σκοπιά.

    • Καλά, εννοείται πως κατά τον μεταβατικό αιώνα συνέβησαν ένα σωρό μεταβάσεις. Όποιος έχει όρεξη το βιβλίο του Potter είναι 580 σελίδες κείμενο.

  8. Ιωάννης

    Προσκλήθηκε ο Άρειος στη Νίκαια αλλά δεν παραβρέθηκε.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s