Η αρχαία Ενετική γλώσσα

Οι αρχαίοι Ενετοί (Veneti) κατοικούσαν γύρω από τον μυχό της Αδριατικής έχοντας ως γείτονες τους Ετρούσκους, τους Κέλτες και τους Ιλλυριούς. Στην ανατολική ακτή της Αδριατικής και στα νησιά της σημερινής Κροατίας (Λιβυρνίδαι νήσοι) ζούσαν οι Λιβυρνοί, οι οποίοι ήταν άμεσοι γείτονες τον Ιλλυριών, ενώ οι Καρνίοι (Carni) ζούσαν στην σημερινή Σλοβενία και μέχρι σήμερα δεν είναι ξεκάθαρο αν ήταν Κελτικό ή Ενετικό φύλο. Στην χερσόνησο της Ιστρίας (Capo d’Istria) ζούσαν οι Ίστροι (Histri), για τους οποίους επίσης δεν είναι ξεκάθαρο αν ήταν Ενετοί ή Κελτοί. Ο John Wilkes θεωρεί τόσο τους Καρνίους όσο και τους Ιστρούς ως κατά βάση Ενετικά φύλα που δέχτηκαν κελτικές προσμείξεις. Οι Λιβυρνοί ήταν ξακάθαρα Ενετικό φύλο γιατί, όπως έδειξε ο Untermann, τα ονόματά τους είναι ενετικότατα.

Το εθνωνύμιο “Veneti” εμφανίζεται και σε δύο άλλες περιοχές: υπήρχαν οι Κέλτες Veneti στην Βρεττάνη της Γαλλίας και υπήρχαν οι “Veneti/Venedi” του ποταμού Vistula που αναφέρονται σε μεταγενέστερες πηγές. Αν και ο Τάκιτος (~100 μ.Χ.) τους ταξινόμησε ως «Γερμανούς», μάλλον δεν ήταν ούτε Γερμανοί ούτε είχαν σχέση με τους αρχαίους Ενετούς της Αδριατικής, αλλά ήταν οι πρόγονοι των δυτικότερων Σλάβων (λ.χ. Σόρβοι) που οι Γερμανοί τους αποκαλούσαν “Wenden” (αγγλικά Wends).

Η σημερινή ανάρτηση είναι για την γλώσσα των Ενετών της Αδριατικής που μας άφησαν αρκετές επιγραφές στην αρχαία Ενετική γλώσσα. Να μην συγχυστεί με την «βενετσιάνικη» γλώσσα (Venetian) των σημερινών και μεσαιωνικών «Βενετσιάνων» Ενετών/Βενετών η οποία, όπως και όλες οι ρωμανικές/λατινογενείς γλώσσες, κατάγεται από την ‘Υστερη Δημώδη Λατινική.

Η αρχαία Ενετική παραμένει αταξινόμητη μέχρι σήμερα. Το φωνολογικό της σύστημα θυμίζει αυτό των Ιταλικών γλωσσών (και ειδικότερα αυτό του Λατινο-Φαλισκικού υποκλάδου παρά αυτό των Οσκο-Ουμβρικών γλωσσών), αλλά η γραμματική της ίσως έχει μεγαλύτερη συγγένεια με τον Κελτικό κλάδο.

Θα ξεκινήσω με μια βραχεία επιγραφή που βρέθηκε στο Έστε της Ιταλίας και χρονολογείται πριν το 475 π.Χ., δηλαδή όταν ακόμα η Λατινική ήταν μια ασήμαντη γλώσσα που μιλιόταν σε μια μικρή περιοχή γύρω από την Ρώμη.

venetic

Ego Vhontei Ersiniioi vineti karis vivoi oliialekve murtuvoi atisteit

Ego = «εγώ». Από το ΠΙΕ *eg’h2o(m)/eg’oh2m, όπως το ελληνικό ἐγώ(ν) και το λατινικό ego. Η εξέλιξη *g’>g είναι ενδεικτική γλώσσας centum και τέτοιες ήταν τόσο οι Ιταλικές όσο και οι Κελτικές (η τροπή σάτεμ στο «εγώ» φαίνεται λ.χ. στο πρωτο-σλαβικό *(j)azŭ, στο λιθοzανικό eš~aš και στο αβεστικό azə̄m).

Vhontei Ersiniioi = /Fontei Ersiniyoi/. Όνομα και πατρωνυμικό στην δοτική «στον/για τον» “Fons” γιο του “Ersinos”. Οι αρχαίοι Ενετοί υιοθέτησαν την συνήθεια των Ετρούσκων να χρησιμοποιούν το σύμβολο “F” για το [w/v] και την παραλλαγή “FH/HF” (~ VH/HV) για το άηχο τριβόμενο /f/. Επίσης το διπλό -ii- στο Ersiniioi δείχνει προφορά με ημφωνική «ουρά] (-iyo-).To ενδιαφέρον αυτού του ζεύγους ονομάτων είναι ότι μας δείχνει την δοτική σε ένα αθεματικό και ένα θεματικό γραμματικό όνομα:

To αθεματικό όνομα Fons (< *Font-s) έχει δοτική Font-ei, δηλαδή δείχνει το αναμενόμενο επίθημα *-ei που υπήρχε και στην πρώιμη Ελληνική των πινακίδων της Γραμμικής Β (αλλά η μεταγενέστερη ελληνική δοτική προέκυψε από την ΙΕ τοπική πτώση που σχηματιζόταν με το επίθημα *-i, λ.χ. Πλάτων > τῷ Πλάτωνι). Η ΙΕ δοτική σε *-ei επιβίωσε λ.χ. στην Φρυγική (λ.χ. φρυγική δοτική mātār > māterei και Midai lavagtei vanaktei που αντιστοιχούν στα Ελληνικά μήτηρ > μητρί και Μίδᾳ Λᾱϝᾱγέτᾳ ϝάνακτι).

Από την άλλη, το πατρωνυμικό επίθετο Ersiniios δείχνει την δοτική Eriniioi που αντιστοιχεί στην ελληνική δοτική σε -ῳ (λ.χ. τῷ λύκ).

vineti karis. Άγνωστο, ίσως να είναι και μια λέξη μαζί (venetikaris).

vivoi oliialekve murtuvoi atisteit. Το νόημα όλης της φράσης δεν είναι βέβαιο, αλλά το τμήμα vivoi …-kve murtuvoi σημαίνει σίγουρα «ζωντανός και νεκρός» περιέχοντας τα επίθετα στην δοτική.

*gwih3wos > vīvos (λ.χ. λατινικό vīvus, OCS živŭ κλπ)

*-kwe > -kve (λ.χ. ελληνικό τε και λατινικό -que)

*mr.t-wos > murtuvos (το ημιφωνικό τράπηκε σε πλήρες φωνήεν με ημιφωνική ουρά /uw/), όπως το λατινικό mortuus και το OCS mrĭtvŭ.

Από αυτήν την βραχεία επιγραφή αντλούμε πληροφορία για τις εξής φωνολογικές εξελίξεις:

  1. Διατήρηση της διφθόγγου *ei
  2. Διατήρηση του άηχου χειλοϋπερωικού *kw
  3. Τροπή του ηχηρού χειλοϋπερωικού *gw>v όπως και στην Λατινική
  4. Τροπή του συλλαβικού ένηχου *r. > or που αργότερα τράπηκε σε ur (ίσως λόγω επίδρασης του χειλικού /m/, όπως ο νόμος του Cowgill στην ελληνική).

Venetic2

Από τα Ενετικά ονόματα σε Hosti- όπως λ.χ. Hostidux (< *ghosti-duk-s = «δούκας των φιλοξενούμενων» ~ *ghosti-potis, λ.χ. λατινικά hostis, dux) και από την απάντηση της ρηματικής ρίζας *fak- (λ.χ. σιγματικός αόριστος vhagsto = /faksto/), όπως το λατινικό *dhh1-k-yō > faciō, προκύπτει το συμπέρασμα ότι, όπως και στην Λατινική, σε αρκτική θέση συνέβησαν οι τροπές: *bh,dh>f και *gh>h. Από την άλλη, οι δοτικές πληθυντικού σε *-ibhos > -ibos δείχνουν ότι, σε μεσοφωνηεντική θέση, τα ηχηρά δασέα τράπηκαν σε ηχηρά κλειστά, ξανά παρόμοια με την λατινική (λ.χ. *medhyos > λατινικό medius και οι λατινικές δοτικές πληθυντικού σε -ibus).

Αντίθετα όμως με τον Ιταλικό κλάδο, η Ενετική έχει εναρμονίσει αναλογικά την αιτιατική της προσωπικής αντωνυμίας «εγώ» στο πρότυπο της ονομαστικής, όπως και η Γερμανική (λ.χ. ελληνικά ἐγώ/(ἐ)μέ, αλλά ενετικά ego/mego, όπως τα γερμανικά ich/mich). Επίσης η διπλασιασμένη ενετική φράση *selbh- > “sselboisselboi” θυμίζει το Παλαιό Άνω Γερμανικό “selb selbo“.

Το τοπωνύμιο Tergeste = «Τεργέστη/Τριέστη» μάλλον είναι αρχαιοενετικό και σημαίνει «παζάρι/αγορά» όπως το πρωτο-σλαβικό «παζάρι»  *tĭrgŭ.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s