Τα ινδοευρωπαϊκά «μάτια» και «αφτιά»

Στην σημερινή ανάρτηση θα παρουσιάσω την ετυμολογική ιστορία των ΙΕ όρων για τα «μάτια» και τα «αφτιά». Επειδή τόσο τα μάτια όσο και τα αφτιά κάθε ανθρώπου είναι δύο, συχνά τα όργανα αυτά αναφέρονται στον Δυικό Αριθμό, σε εκείνες τις γλώσσες που διαθέτουν Δυικό Αριθμό. Επειδή η μητρική ΠΙΕ διέθετε Δυικό Αριθμό, στις θυγατρικές ΙΕ γλώσσες βρίσκουμε μερικούς τύπους που συγχρονικά φαίνονται να είναι ανώμαλοι, αλλά διαχρονικά είναι απολιθωμένοι τύποι του ΠΙΕ Δυικού Αριθμού.

Οι περισσότερες θυγατρικές γλώσσες σχημάτισαν τον όρο (ή όρους) για το «μάτι» από την βασική ρίζα *h3ekw- «βλέπω» και τον όρο (ή όρους) για το «αφτί» από την ρίζα *h2ew- «αισθάνομαι».

Η ρίζα *h2ew- στην επαυξημένη μορφή *h2ewis-dhh1- («θέτω [*dheh1-]/ενεργοποιώ την αντίληψή μου») είναι ο πρόγονος του ελληνικού ρήματος ϝισθ-άν-ομαι > αἰσθάνομαι και του λατινικού ρήματος audiō = «ακούω» (λ.χ. audītοr = «ἀκουστής, ἀκροᾱτής»). Η Ελληνική δείχνει και τον «σκέτο» τύπο *h2ewis-ō > *awihō > ἀΐω/αἴω = «αντιλαμβάνομαι, ακούω» που αντιστοιχεί στο σανσκριτικό επίρρημα āvís = «ολοφάνερα, ξεκάθαρα, μπροστά στα μάτια».

Όσον αφορά στην ρίζα *h3ekw- «βλέπω», αυτή έχει δώσει ένα σωρό ελληνικούς όρους που όλοι γνωρίζουμε.

Ως γνωστόν, στην Ελληνική το πρωτόκλιτο επίθημα -της έχει ενεργητική λειτουργία ανάλογη με αυτήν του ΙΕ επιθήματος *tēr > -τηρ, ενώ το επίθημα *-tos που σχηματίζει ρηματικά επίθετα έχει παθητική σημασία, δηλαδή δείχνει το πρόσωπο ή αντικείμενο που υπόκειται μια ρηματική πράξη.

Έτσι ο γλύπτης (το πρόσωπο που γλύφει) χρησιμοποιεί τον γλυπτήρα (το εργαλείο που γλύφει), για να κάνει το γλυπτό (το αντικείμενο που υπέστη την ενέργεια του ρήματος «γλύφω»).

Αντίστοιχα, ο *h3kw-tās/*h3kw-tēr > ὄπτης/ὀπτήρ είναι «αυτός που βλέπει» (λ.χ. ἐπόπτης, διόπτης και αὐτόπτης) και ο *h3kw-tos > ὀπτός είναι «αυτός που βλέπεται από κάποιον άλλο» (λ.χ ὑποπτος, περίοπτος και κάτοπτος = «ορατός, καταφανής»).

Το ελληνικό ρήμα «βλέπω» της ρίζας *h3ekw- σχηματίστηκε ως *h3ekw-t-iomai > optyomai > ὄψομαι (λ.χ. *(s)lh2gw-i-omai > lagwyomai > λάζομαι, αλλά λαβή). Υπάρχει όμως και το ὀπτεύω (λ.χ. ὑποπτεύω, διοπτεύω).

Το ουσιαστικό *h3kw-tis > ὄψις σημαίνει τόσο «ματιά, όραση» όσο και «όψη/εμφάνιση». Από την ίδια ρίζα και το αθεματικό *h3ōkw-s > ὄψ = «μάτι, όψη» που δεν πρέπει να συγχυστεί με το *wōkw-s > ὄψ = «φωνή» (λ.χ. η Καλλιόπη έχει «καλή φωνή», αλλά ο Αἰθίοψ είναι αυτός που έχει «καμμένη (αἶθοςόψη», δηλαδή «μαύρος σαν κάρβουνο»). Στον Ὀμηρο η *h3okw-isὄπις των θεών είναι η «ματιά» τους που έλεγχε την συμπεριφορά των θνητών.

Oι ΙΕ είχαν δύο όρους για το «πρόσωπο». Ο ένας δήλωνε «αυτό στο οποίο εστιάζουμε την όρασή μας όταν κοιτάμε τον άλλο» *en(i)-h3kw-  και από αυτόν προέκυψε ο ελληνικός όρος ἐνωπή (τον «ἐνώπιόν» μας τον κοιτάμε κατάμουτρα), ο σανσκριτικός anīka, ο αβεστικός ainika και ο κελτικός enoch, όλα «πρόσωπο» και ο δεύτερος δήλωνε «αυτό προς το οποίο κοιτάμε» *proti-h3kw-o- (ΙΕ *proti- > π(ρ)ος ~ π(ρ)οτι κλπ). Ο ελληνικός απόγονος ήταν το ουδέτερο (*-om) *protyōkwon (το εκτεταμένο φωνήεν λόγο του νόμου της συνθετικής εκτάσεως του Wackernagel) > protsōkwon > πρόσωπον. Ο σανσκριτικός απόγονος ήταν το αρσενικό (*-os) prátīka (*-i-h3-> -ī-).

prosopon

Από την ίδια ρίζα και το *meth2-h3kw-om > μετά-οπον > μέτωπον (πριν αποκτήσει την οριστική σημασία «κούτελο» αρχικά σήμαινε την περιοχή (άνω μέρος του προσώπου) που βρίσκεται «παραδίπλα από τα μάτια», λ.χ. μεθόριος = «αυτός που βρίσκεται γύρω από το όριο/σύνορο»).

Ο Ησύχιος κατέγραψε το Μακεδονικό χαρακτηρισμό «ἀργιόπους» για τον αετό. Αν δεν πρόκεται για παραφθορά του Ελληνο-Αρίου *h2r.g’-i-pyos = «αετός» (απαντά στον Ινδο-Ιρανικό και στην Αρμενική, λ.χ. το περσικό ἄρζιφος που παρεφθάρθηκε σε «ἄρξιφος» κατά την καταγραφή/μεταγραφή) τότε ο όρος σημαίνει *h2r.g’-i-h3kw-ont-s = «αυτός που βλέπει με εν-άργεια», δηλαδή «βλέπει ξεκάθαρα» με «αετίσιο μάτι». Ένας άλλος αντίστοιχος χαρακτηρισμός του «αετού» που διέσωσε ο Λυκόφρων ήταν ο «ὀφθαλμίᾱς». Ὁ ἀργιόπους/τοῦ ἀργιόποντος, όπως ὁ ἀργιόδους/τοῦ ἀργιόδοντος (*ἀργ-ρός > ἀργός = «λευκός, καθαρός > ἐναργής»).

*ἀργιόδοντος· λευκοὺς ὀδόντας ἔχοντος (Κ 264)

ἀργός· λευκός. ταχύς (β 11 ..)

ἀργιόπους· ἀετός. Μακεδόνες

[ἄργιστα· ἐκ τῶν στεμμάτων [μέρη ὡς] διαπεπλεγμένον δίκτυον]

[<ἀργιάφης>· ὁ ἀπηρτισμένος τῷ λόγῳ]

<ἀργιφόντῃ>· καθαροφόνῳ (Β 103 v. l.)

Παραθέτω την σελίδα από το λεξικό αρχαίων ορνιθωνυμίων του W. Goeffrey Arnott, διορθώνοντας όμως τον συγγραφέα στο λήμμα ἀργι[ό]πους το οποίο προτιμά να διαβάσει ως ἀργίπους = «ασπροπόδης/ταχυπόδης», δίχως το /ο/. Νομίζω ότι δεν έχει κανένα απολύτως νόημα να πει κάποιος τον αετό «ασπροπόδη/ταχυπόδη». Αντίθέτως, αν λάβουμε υπόψη το [ο] προκύπτει η πανέμορφη μετοχή *h2r.g’-i-h3kw-ont-s = «ο εναργώς επιβλέπων», δηλαδή αυτός αυτός που βλέπει από πάνω με «εναργή όπιδα/ὀπωπή (= «ματιά»)». Θυμίζω ότι και η λέξη «δράκων» είναι μηδενόβαθμη μετοχή (*derk’- > δέρκομαι/ἔδρακον > *dr.k’-ont-s > δράκων = «αυτός που – σε μύθους και στα παραμύθια- επιβλέπει/φυλάει [τον θησαυρό, την κρήνη, την παρθένα κλπ]», δηλαδή ο «δραγάτης»).

argiopous

drakon

Όταν περιέγραψα τα διπλασιασμένα ουσιαστικά του τύπου ἀγωγή ανέφερα και την *h3kw-o-h3kw-eh2 > ὀπωπή.

Το ΠΙΕ δυικό επίθημα *-ih1

Στους όρους για το «μάτι» και το «αφτί» που θα περιγράψω παρακάτω συχνά θα βρίσκουμε απολιθωμένα κατάλοιπα του επιθήματος *-ih1 που στην Ύστερη ΠΙΕ γλώσσα σχημάτιζε την αιτιατική του Δυικού Αριθμού των αθεματικών ουσιαστικών. Ενώ στις περισσότερες θυγατρικές ΙΕ γλώσσες αυτό το επίθημα έγινε κανονικά *-ih1 > -ī, στην Ελληνική «διαλύθηκε» σε *-i-h1 > *-i-e > -ye (θυμίζω το *protih3kw-o- > ελληνικό *protyokwon > πρόσωπον, αλλά σανσκριτικό pratīka, καθώς και τα θηλυκά «τύπου Devī», όπως το *potn-ih2 > πότνια ~ σανσκριτικό patnī).

Έτσι, ο Ομηρικός Δυικός Αριθμός για τα «(δύο) μάτια» είναι *h3okw-ih1 > okwye > otse > ὄσσε (όπως φυλάκjω> φυλάσσω).

osse-dual-ih1

Στις άλλες θυγατρικές ΙΕ γλώσσες θα βρούμε αρκετούς «ανώμαλους» όρους που θα περιέχουν αυτό το δυικό επίθημα *-ih1>.

Οι όροι για τα «μάτια» και τα «αφτιά» που περιγράφουν οι Mallory-Adams είναι οι παρακάτω:

mati-afti

Οι όροι για το «μάτι» από την ρίζα *h3ekw-

Στην Ελληνική βρίσκουμε μια πλειάδα όρων για το «μάτι» από την ρίζα *h3ekw- «βλέπω».

*h3ekw-mn. > *op-ma > ὄμμα που μέσα από το μεσαιωνικό ὀμμάτιον είναι ο πρόγονος του νεοελληνικού όρου «μάτι».

*h3kw-dh-mn. > *ὄφθμα > ὄθμα

*h3okw-(i)os > *òk(y)os > ὄκκος (ο διπλασιασμός ή είναι εκφραστικός ή προέκυψε από το σύμπλεγμα -ky-, όπως το -ty->tt αντί για -ss-, λ.χ. *melit-ih2 > μελίτjα > μέλισσα/μέλιττα).

Δεν ξέρω αν το μακεδονικό όνομα Ὄκκος που απαντά δις σε μια επιγραφή της Βέροιας (1ος π.Χ. αι.) σχετίζεται με αυτόν τον όρο. Θυμίζω ότι στην Μακεδονία βρέθηκαν και τα ονόματα Ἰκκότᾱς = Ἱππότης και Ἰκκότῑμος = Ἱππότῑμος (*h1ek’wos > ἵππος ~ ἴκκος).

Okkos

Οι Δωριείς χρησιμοποιούσαν τον τύπο ὀπτίλ(λ)ος και οι Βοιωτοί τον τύπο ὄκταλλος.

oktallos

Τέλος, ο όρος ὀφθαλμός θεωρείται «μάλλον προελληνικός» από τον Beekes, αλλά μάλλον είναι ένα μεταγενέστερο «κοκτέιλ» που προέκυψε από τον συνδυασμό των όρων *ὄφθμα>ὄθμα, ὀπτίλλος και ὄκταλλος.

Στον Ινδο-Ιρανικό κλάδο βρίσκουμε τους απολιθωμένους δυικούς τύπους: σανσκριτικό ákṣi ~ αβεστικό aši. Στην σημερινή Ινδική τα μάτια είναι ā̃ṅkh ενώ στα γύφτικα/ρόμανι jakh.

Στην Λατινική βρίσκουμε τον όρο *h3ekw-olos > oculus που εξελίχθηκε στο Ύστερο Δημώδες Λατινικό oclus, που είναι ο πρόγονος των Ρωμανικών όρων για το «μάτι» (λ.χ ιταλικό occhio, βλαχικό oclju).

Το Αγγλικό eye προέρχεται από το Παλαιο-Αγγλικό ēaġe που, με τη σειρά του, ανάγεται στο Πρωτο-Γερμανικό *augô (λ.χ. γοτθικό augo). Ο πρωτο-γερμανικός όρος παρουσιάζει την ανώμαλη δίφθογγο /au/ αντί του αναμενόμενου /a/ και η συνήθης εξήγηση γι΄αυτό είναι η επίδραση του πρωτο-γερμανικού όρου για το «αφτί» που θα περιγράψω παρακάτω.

Στην Παλαιά Αρμενική βρίσκουμε τον όρο akn και τον δυικό τύπο ačʿkʿ.

Στον Βαλτο-Σλαβικό κλάδο βρίσκουμε το Λιθουανικό *h3okw-is > akis στον Βαλτικό κλάδο και το Πρωτο-σλαβικό σιγμόληκτο ουδέτερο *h3ekw-os > *oko.Οι σημερινές σλαβικές γλώσσες χωρίζονται σε αυτές που διατηρούν τον κανονικό πληθυντικό *h3ekwes-h2 > *okesa > očesa (λ.χ. *nebhes-h2 > νέφεα ~ nebesa) και σε αυτές που ως πληθυντικό έχουν τον Δυικό Αριθμό *h3ekw-ih1/*h3ekwes-ih1 > i/očesi. Παραθέτω ως παράδειγμα συγκρίσεως την κλίση του «ματιού» στην Σλοβενική (από τις λίγες Σλαβικές γλώσσες που διατήρησαν τον Δυικό Αριθμό) και στην Σερβο-Κροατική:

h3ekwos

Τέλος, το Αλβανικό sy προέρχεται, σύμφωνα με τον Orel, από τον Πρωτο-Αλβανικό δυικό τύπο *h3okw-ih1-wi > *akwīwi > *atšīwi > *asy (η εξέλιξη του χειλοϋπερωικού πριν από i,e,j είναι όπως στα *penkwe > pesë και *mē-kwe > mos). Το περίεργο επιπρόσθετο επίθημα *-wi χρειάζεται, για να γίνει η τροπή *-īwi- > -y- (λ.χ. λατινικό cīvitātem > qytet).

Orel-sy

Οι όροι για το «αφτί» από την ρίζα *h2eus-

Αντίθετα με το «μάτι» όπου δεν μπορούμε να αναδομήσουμε έναν κοινό ΠΙΕ όρο (πέρα από την γενική ρηματική ρίζα *h3ekw-), στην περίπτωση του «αφτιού» μπορούμε να αναδομήσουμε το παράγωγο *h2eus- > *h2ows-s > *h₂ṓws.

Η Ελληνική παρουσιάζει το ανώμαλο τὸ οὖς/τὰ ὦτα που έτρεψε το μεσοφωνηεντικό s>h σε /t/ (λ.χ. *h2ows-h2 > *owha > *ōha > ὦτα), όπως συνέβη και στο επίθημα *-wos- της μετοχής παρακειμένου (ονομαστική ενικού *-wos-s > -wōs, αλλά ονομαστική πληθυντικού *-wos-es > *-woh-es > *-wotes, λ.χ. ὁ πεπτωκώς ~ οἱ πεπτωκότες).

cakrvas

Το Λατινικό «αφτί» είναι ομαλότατο: *h2ows-is > auris με τυπικό ρωτακισμό του μεσωφωνηεντικού *s>z>r (λ.χ. *g’enes-h2 >*geneza > genera ~ τὰ γένεα). Αργότερα επικράτησε η υποκορiστική μορφή auricula > oricla από την οποία κατάγονται οι θυγατρικοί ρωμανικοί όροι (λ.χ. ιταλικό orecchio, βλαχικό ureaclje).

To Αγγλικό ear προέρχεται από το Παλαιό Αγγλικό ēare που, με τη σειρά του, ανάγεται στο Πρωτο-Γερμανικό *ausô (του οποίου η κανονική δίφθογγος /au/ μάλλον ευθύνεται για την ανώμαλη δίφθογγο του Πρωτο-Γερμανικού «ματιού» που ανέφερα παραπάνω). Οι πιο παρατηρητικοί θα παρατηρήσατε ότι ο πρωτο-γερμανικός όρος δεν έχει /r/ όπως το αγγλικό ear. Το /r/ προέκυψε από ρωτακισμό του μεσοφωνηεντικού *s>z>r που συνέβη στον Δυτικό και Βόρειο υποκλάδο της Γερμανικής οικογένειας, αλλά όχι στον Ανατολικό (γι΄αυτό το Γοτθικό «αφτί» ήταν auso). Κατά τον ίδιο τρόπο, η ΙΕ ρίζα *(h2)kou-s «ακούω» που έδωσε το ελληνικό *akouhō > ἀκούω (αλλά ἀκουστός), έδωσε το πρωτο-γερμανικό *hauzijaną, από το οποίο προέκυψε το αγγλικό hear και το γοτθικό hausjan.

Από τον Ινδο-Ιρανικό κλάδο αναφέρω τους απολιθωμένους δυικούς τύπους: σανσκριτικό usi ~ αβεστικό uši (νεοπερσικό hôš).

Στην Παλαιά Αρμενική βρίσκουμε τον όρο unkn με πληθυντικό akanǰ που προέκυψε από τον Δυικό Αριθμό.

Από τον Κελτικό κλάδο αναφέρω το Παλαιο-Ιρλανδικό au που συνέχισε στο Μέσο Ιρλανδικό o.

Από τον Βαλτο-Σλαβικό κλάδο αναφέρω το λιθουανικό ausis που είναι πρακτικά ολόιδιο με το λατινικό auris και το Πρωτο-Σλαβικό σιγμόληκτο ουδέτερο *h2ous-os > *oušo > *ūχo (s>š>χ λόγω του κανόνα RUKI). Όπως και στο σλαβικό «μάτι» έτσι και στο «αφτί», γλώσσες όπως η Σλοβενική διατηρούν τον Δυικό Αριθμό χωριστά από τον Πληθυντικό (λ.χ. δυικός uχesi και πληθυντικός uχesa), ενώ οι περισσότερες σλαβικές γλώσσες που απώλεσαν τον Δυικό Αριθμό, χρησιμοποιούν τον απολιθωμένο Δυικό για Πληθυντικό (uχi/uχesi). Στην Σλαβομακεδονική όπου συνέβη η τροπή χ>v(>Ø) σε μεσοφωνηεντική θέση (λ.χ. graχŭ > gravŭ > grav = «φασόλι» και Tavče Gravče ο «φασουλοταβάς»), το «αφτί» είναι uvo (αυτός είναι και ο τύπος στην Σερβική της Σερβίας).

Παραθέτω την σερβο-κροατική κλίση του αφτιού για να δείτε την πλειάδα πληθυντικών (uši, uχa/uva, ušesa) που σχηματίστηκε από τον απολιθωμένο δυικό και την σύγχυση στην κλίση μεταξύ των κοινών (*-om, λ.χ. τὰ μῆλα ~ sela) και σιγμόληκτων (*-os, λ.χ. τὰ νέφεα ~ nebesa) ουδετέρων.

uho

Τέλος, στην Αλβανική το «αφτί» είναι vesh και ανάγεται, κατά τον Orel πάντα, στον πρωτο-αλβανικό τύπο *h2ousis > *aušis (ολόιδιο με το λατινικό auris και το λιθουανικό ausis), που ακολούθησε την εξέλιξη *aušis > ašis > eši > vesh (με μονοφθογγοποίηση *au>a όπως στο paucus > pak, i-μετάλλαξη όπως στο calicem > qelq και ένα ανώμαλο προθηματικό v- που προστέθηκε κατά την πορεία).

vesh

Advertisements

16 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

16 responses to “Τα ινδοευρωπαϊκά «μάτια» και «αφτιά»

  1. Βάταλος

    Αγαπητοί κύριοι,

    συγχαίρω τον κ. Σμερδαλέον δι’ αυτήν την ανάρτησιν. Αν το Ρωμέικον δεν είχε τόσον πολύ αποβλακωθή από τας παραφροσύνας των Εβραίων Ραββίνων Σαούλ και Ιησού Χριστού, το ιστολόγιον αυτό θα ήτο μεταξύ των 1.000 πρώτων εις θεαματικότητα, ενώ σήμερα η Alexa το δίδει εις την 36.322ην θέσιν! Οποία ξεφτίλα διά τους Ρωμιούς, να έχωσι έναω τοιούτου βεληνεκούς ιστοριοδίφην ως ο κ. Σμερδαλέος και να αγνοούν την ύπαρξίν του!..

    Τυγχάνω ο μεγαλύτερος – ίσως – θαυμαστής του κ. Σμερδαλέου εις το Ρωμέικον και το γνωρίζει κι ο ίδιος. Ωστόσον, θα τον επιπλήξω και πάλιν σήμερον: Διατί κ. Σμερδαλέε δεν αποκαλύπτετε πού δύνανται να εύρωσι οι αποβλακωμένοι Ρωμιοί τα έξοχα βιβλία από τα οποία αντλείτε το υλικόν του αριστουργηματικού άρθρου σας, μπάς και ξυπνήσουν από τον λήθαργον εις τον οποίον τους έχωσι βυθίσει οι Γαλιλαίοι; Τόσον μοναχοφάης είσθε; Ο γέρων Βάταλος θα κάμη μίαν προσπάθειαν να αναπληρώση το κενόν

    1) Εδώ καταβιβάσατε το μνημειώδες έργον διά τα πουλιά εις τον Αρχαίον Κόσμον

    http://el.bookzz.org/book/859380/2a455c

    2) Εδώ καταβιβάσατε το αριστούργημα του Σταύρου Reece διά τα «έπεα πτερόεντα» του Ομήρου
    http://www.docdroid.net/LlA36k2/steve-reece-homers-winged-words-the-evolutiobookzzorg.pdf.html

    3) Και εδώ καταβιβάσατε το έξοχον σύγγραμμα του Bakker διά την Αρχαίαν Ελληνικήν Γλώσσαν, που μισούν θανασίμως οι Γαλιλαίοι, διό και την διέφθειραν με τους ανελληνίστους εβραϊσμούς της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης
    http://www.docdroid.net/eADpdra/egbert-j-bakker-a-companion-to-the-ancient-greebokos-z1.pdf.html

    Μετά πάσης τιμής
    Γέρων Βάταλος

    • Καλώς τον «Γερήνιο Ιππότη» Βάταλο.

      Απορώ πάντως βρε Βάταλέ μου πως απεχθάνεσαι τόσο πολύ το φουκαράδικο το Ρωμέικο και θαυμάζεις εμένα τον «αποβλακωμένο Ρωμιό καρπαζοεισπράκτορα». 🙂 🙂 🙂

      Τον Steve Reece να τον κάνουμε μήπως «Στέφανο» (Steven > Steve, αν και ο “Steve” Ντούζος είναι Ευστάθιος και ο “Steve” Γιατζόγλου Στυλιανός) αντί για «Σταύρο»;

      Σ΄ευχαριστώ πολύ για τα βιβλία.

      • Βάταλε ήδη έπιασε τόπο το ορνιθωνυμικό λεξικό του Arnott που παρέθεσες.

        Συμφωνείς μαζί μου στο ότι κακώς ο Arnott (και άλλοι) προτιμούν να μην λάβουν υπόψη το /ο/ στο λήμμα «ἀργιόπους = αετός, μακεδόνες» και βλέπουν τον όρο ως παραφθορά κατά την μεταγραφή του όρου ἀργίπους = «ασπροπόδης/ταχυπόδης».

        Νομίζω ότι ο χαρακτηρισμός «ασπροπόδης/ταχυπόδης» δεν έχει κανένα απολύτως νόημα για τον αετό. Αντίθετα, αν αποφασίσουμε να κρατήσουμε το /ο/ του Ησυχίου αυτούσιο τότε προκύπτει η ωραιότατη μετοχή *h2r.g’-i-h3kw-ont-s > ἀργιόπους = «ο εναργώς επιβλέπων», δλδ αυτός που «βλέπει ξεκάθαρα» από πάνω με εναργή «όπιδα/οπωπή» (= «ματιά»). Με άλλα λόγια, ο «ὀφθαλμίας» ή «αετομάτης», όπως λέμε και σήμερα (αετίσιο μάτι = eagle eye). Η εξαιρετική όραση είναι το βασικό χαρακτηριστικό του αετού.

        Αντίστοιχη παραγωγή (μηδενόβαθμη μετοχή) έχει και ο κατεξοχήν «φύλακας, δραγάτης» των μύθων και παραμυθιών *dr.k’-ont-s > δράκων (που στους ΙΕ μύθους φυλάει θησαυρούς,κρήνες και παρθένες), από την ρίζα *derk’- «βλέπω» (δέρκομαι/ἔδρακον).


        Εσύ τι λες;

  2. Βάταλος

    Αγαπητέ κ. Σμερδαλέε,

    όχι μόνον συμφωνώ μαζί σας, αλλά και θεωρώ την άποψίν σας ως εύρημα πρώτης διαλογής, που θα έπρεπε να αναστατώση τους γλωσσολόγους και τους ορνιθολόγους του Ρωμέικου. Είσθε ευφυέστατος, τέρας εργατικότητος, βαθύτατα ερωτευμένος με την επιστήμην σας και δεν είναι σχήμα λόγου όλα αυτά… Η σύλληψίς σας διά τον αετόν είναι αριστουργηματική και με πείθει απολύτως, ανοίγει δε καινούργιους ορίζοντας διά την λέξιν, αλλά και διά τας ατραπούς που χρησιμοποιεί η θεία Ελληνική Γλώσσα, ίνα συμπυκνώση την Γνώσιν.

    Όσον διά το «αποβλακωμένος Ρωμιός» που αποδίδετε εις τον εαυτόν σας, σάς το έχω ξαναπεί: Είμαι απολύτως βέβαιος ότι απεχθάνεστε το Ρωμέικον όσο κι εγώ. Απλώς, εγώ το δηλώνω δημοσίως, διότι δεν με σιτίζουν οι Ρωμιοί και δι’ αυτό τους γράφω εις τα αρχίδια μου. Είμαι συνταξιούχος του Αμερικανικού Δημοσίου. Υμείς, ως νέος, ελπίζετε ακόμη ότι θα διορισθήτε εις κάποιαν θέσιν του Ρωμέικου Κράτους, διό και είσθε επιφυλακτικός με αυτούς τους διεφθαρμένους (από το χριστιανικόν ευαγγέλιον) και αχρείους ανθρώπους που ονομάζονται Ρωμιοί.

    Και πάλιν τα ειλικρινή μου συγχαρητήρια

    Μετά πάσης τιμής
    Β.

    • Δεν απεχθάνομαι το Ρωμέικο βρε Βάταλε.

      Από εκεί και μετά, όπως και σε κάθε άλλο λαό, υπάρχουν τα καλά και τα κακά είτε το ονομάζουμε «Ρωμέικο» είτε «Ελληνικόν έθνος» είτε «νεοελληναριό».

      Αλλά υποψιάζομαι ότι ούτε και εσύ «απεχθάνεσαι» το Ρωμέικο. Σίγουρα ζώντας στην Αμερική γνώρισες τι θα πει οργανωμένη κοινωνία και οργανωμένο κράτος και απέκτησες ένα μέτρο σύγκρισης που σου επέτρεψε να δεις τις ημεδαπές ελλείψεις.

      Αλλά αυτό που θέλω να πω είναι ότι και γύρω στο 1000 π.Χ. όταν η Ρωμαϊδα/Ρωμανία ήταν το par excellence μέτρο της πολιτικής και πολιτισμικής οργάνωσης, πάλι ήταν το ίδιο «Ρωμέικο» που λάτρευε τον κατ΄εσέ «γαλιλαίο».

      Δυστυχώς, οι ιστορικές συνθήκες δεν μας επέτρεψαν να μπούμε στο τρένο των μεταμορφώσεων στο οποίο ταξίδευσε η -μέχρι τότε βάρβαρη- δυτική Ευρώπη από τον 13ο αιώνα και μετά.

      Υπάρχουν κάποιοι εγγενείς «ρωμέικοι» λόγοι, όπως η ισχυρή θρησκευτικότητα (που πάντοτε εμποδίζει την επιστήμη) και η βυζαντινή απέχθεια για το εμπόριο. Η αναγέννηση ξεκίνησε στην Ιταλία, γιατί ήταν πολιτικά κατακερματισμένη και σε κάθε πόλη οι νέοι αριστοκράτες ήταν οι αυτοδημιούργητοι έμποροι που είχαν μια «πρακτική» αντίληψη για την ζωή που σιγά σιγά τους οδήγησε στην αρχιτεκτονική (από έναν αρχικά «αστείο» διαγωνισμό για το ποιος θα κτίσει τον καλύτερο καθεδρικό ναό στην πόλη του) και από εκεί στα μαθηματικά και την γεωμετρία.

      Όταν φτάνεις να μελετάς μαθηματικά και γεωμετρία … από εκεί και μετά είναι ζήτημα χρόνου η γέννηση της επιστήμης.

      Αυτό το σημαντικό βήμα, δυστυχώς δεν συνέβη στην Ρωμαΐδα, γιατί ή τάξη ανταγωνιστικών εμπόρων και τα ατομικά και επιχωρικά τους συμφέροντα αργά ή γρήγορα θα ἐρχονταν (και σε μερικές περιπτώσεις ήρθαν) σε ρήξη με την κεντρική κυβέρνηση της Κων/πόλεως (που είχε συνηθίσει να διοικεί μια τάξη γεωργών-στρατιωτών) και, αντίστοιχα, ο άμεσος έλεγχος που ασκούσε το Πατριαρχείο στις Ρωμαϊκές επαρχίες ήταν σίγουρα τροχοπέδη για την επιστημονική ανάπτυξη.

      Βέβαια, αυτά τα μειονεκτήματα, κατά την γνώμη μου, δεν αρκούν για να «ξεγράψω» και τα θετικά του «Ρωμέικου» (όπως λέει και ο Edward Luttwak, το φορολογικό και νομοθετικό σύστημα της Ρωμαΐδος ήταν υπερανεπτυγμένο για τα πρότυπα του σκοτεινού μεσαίωνα).

  3. Βάταλος

    Αγαπητέ κ. Σμερδαλέε,

    1) Γνωρίζητε κάλλιον εμού το κράξιμον που ρίπτει ο Luttwak εις τους βρωμερούς Ρωμιούς, εν τω αριστουργηματικώ του συγγράμματι (έκδ. Πανεπ. Χάρβαρδ, 2009) διά την Υψηλήν Βυζαντινήν Στρατηγικήν. Διά τους ανυποψιάστους αναγνώστας σας, παραθέτω φωτοτυπίαν της σελ. 68, όπου κράζει τους Ρωμιούς διά την απέχθειάν των εις το ύδωρ. Απολαύστε τί σημαίνει Αμερικανός Ιστορικός (Εβραίος της Ρουμανίας, διά την ακρίβειαν) αγαπητοί κύριοι https://en.wikipedia.org/wiki/Edward_Luttwak

    Αγνοώ (τώρα που την στέλνω) αν βγήκε καλή η φωτοτυπία, αλλά επιφυλάσσομαι να την ξαναστείλω. Όσοι πιστοί, ας καταβιβάσωσι εδώ το αριστούργημα του Luttwak, που νομίζω ότι έχω ξαναπροσφέρει εις το παρόν Ιστολόγιον.

    http://www.docdroid.net/3ZHvV60/edward-n-luttwak-the-grand-strategy-of-the-byzantine-empire.pdf.html

    2) Κύριε Σμερδαλέε,

    μή γίνεσθε ρωμιότερος των Ρωμιών. Μή προσπαθείτε να παραπλανήσετε τον πάππον σας τον γερο-Βάταλον με ιστορικάς λεπτομερείας, άς γνωρίζητε κάλλιον παντός άλλου. Η ουσία είναι μία και ο μπακλαβάς γωνία: Οι βρωμεροί Ρωμιοί είχον επί 11 αιώνας εις την απόλυτον κατοχήν των τα συγγράμματα των Ελλήνων και το μόνον που παρήγαγον ήτο η νοερά προσευχή του ημιπαράφρονος Γρηγορίου Παλαμά και αι χαλκομανίαι που αποκαλούνται Βυζαντιναί εικόνες. Μόλις τα συγγράμματα έφθασαν εν Ιταλία, είχομε την Αναγέννησιν. Ας ευγνωμονώμε, λοιπόν, τον Ελληνολάτρην (σ.σ.: γνωρίζητε ασφαλώς πόσον ελληνομαθής ήτο και θαυμαστής του Μ. Αλεξάνδρου) Μωάμεθ τον Πορθητήν, που διαβολόστειλε τους Ρωμιούς από την πόλιν του Βυζαντίου, κατέφυγον ο Βησσαρίων και τα άλλα παιδιά εν Ιταλία και προέκυψεν η Αναγέννησις. Αν οι Ρωμιοί εκράτων την Κων/λιν για άλλα 500 χρόνια, δεν θα υπήρχε σήμερον Καπιταλισμός και θα ήμασταν ακόμη στον Μεσαίωνα. Πείτε αυτάς τας αληθείας εις τους Ρωμιούς κ. Σμερδαλέε, διά να ξυπνήσουν και αφήσατε τας πολλάς λεπτομερείας, εις τας οποίας είσθε άφθαστος

    Μετά πάσης τιμής
    Β.

    • Μωάμεθ τον Πορθητήν, που διαβολόστειλε τους Ρωμιούς από την πόλιν του Βυζαντίου, κατέφυγον ο Βησσαρίων και τα άλλα παιδιά εν Ιταλία και προέκυψεν η Αναγέννησις.
      —-

      Δεν είναι λίγο υπερβολικό να πιστεύουμε ότι οι εξόριστοι στην Ιταλία ελληνομαθείς Ρωμιοί «ξεκίνησαν» την Αναγέννηση;

      Αυτόν τον «επτάψυχο» κατά Δημαρά μύθο τον αποδομεί η Αρβελέρ εδώ:

      [09:03]

      Σου θυμίζω ότι ο περιβόητος Φιμπονάτσι γεννήθηκε το 1170 … 200 χρόνια πριν η ολοκληρωτική Τουρκικη άλωση γίνει απλά θέμα χρόνου (στα τέλη του 14ου αιώνα, αυτό το συμπέρασμα ήταν πασιφανέστατο).

      Άρα κάτι ξεκινάει στην Ευρώπη μετά το 1200 … και δεν νομίζω ότι σ΄αυτό οι λόγιοι/ελληνομαθείς Ρωμιοί έπαιξαν κάποιο ρόλο. Απλώς τον 15ο αιώνα υπήρχε γόνιμο έδαφος γι΄αυτούς στην Δύση, όπου οι γνώσεις τους εκτιμήθηκαν από μια ήδη διαμορφωμένη αναγεννησιακή ιντελλιγκέντσια.

      • Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

        Η Αρβελέρ μου φαίνεται είναι λίγο υπερβολική με το να λέει ότι οι Βυζαντινοί δεν χρησιμοποίησαν τα μυθολογικά θέματα :

        https://en.wikipedia.org/wiki/Veroli_Casket

        και ένας τύπος έχει φτιάξει ένα βιντεάκι :

        Ίσως πιο σωστό θα ήταν να πει ότι δεν έχουμε μυθολογικά θέματα τους σκοτεινούς 8ο και 9ο αιώνες.

      • Καλά και η Αρβελέρ αρκετά συχνά αμολάει γενικοποιημένες ανακρίβειες.

      • Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

        ο περιβόητος Φιμπονάτσι γεννήθηκε το 1170

        Γατάκι κι αυτός μπροστά σε εμάς τους Ρωμαίους/Βυζαντινούς. Κοίτα τι διάβασα στην Π-Λ-Μπ :

        Ήρων ο Βυζάντιος

        Με το όνομα αυτό αναφέρεται κάποιος Έλληνας μηχανικός, που άκμασε στην Κων/πολη τον 10ο αι. μ.Χ. Έγραψε γραμματεία σχετική με τη μηχανική, στην οποία είχε περιλάβει προτάσεις του Ήρωνος του Αλεξανδρέως. Εκτός, όμως, από αυτά είχε δημοσιεύσει και δικές του πραγματείες, ανάμεσα στις οποίες μία είχε τον τίτλο Πολιορκητικά (με βάση πραγματεία του Ήρωνος του Αλεξανδρέως), και άλλη τον τίτλο Στρεπτόν εγχειρίδιον πυροβόλου. Πρόκειται για σωλήνα από τον οποίο εκτοξευόταν, με τη βοήθεια εκρηκτικής ύλης, πύρινη ριπή, η οποία κατέκαιγε όσους αντιπάλους βρίσκονταν γύρω. Με εντολή του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Ζ του Πορφυρογέννητου και υπό την παρακολούθηση του, ο Ήρων ο Βυζάντιος (ο λεγόμενος και Ήρων ο Νεότερος) εξέδωσε εγκυκλοπαίδεια της επιστήμης της Αρχαιότητας. Στην Αναγέννηση, οι πραγματείες του Ήρωνος του Βυζαντίου έτυχαν μεγάλης προσοχής στην Ευρώπη και συνετέλεσαν και αυτές στην ανάπτυξη των φυσικών επιστημών. Πολλές γνώσεις μέσα από τις συγγραφές του Ήρωνος του Βυζαντίου (οι οποίες οφείλονταν κυρίως στον Ήρωνα τον Αλεξανδρέα ) μετέφερε στην Ιταλία γύρω στον 12ο αιώνα ο Ιταλός μαθηματικός (και έμπορος -Σταυροφόρος) Φιμπονάτσι (Fibonacci) ή Λεονάρδος της Πίζας.

      • Τα «Πολιορκητικά του Ήρωνος του Βυζαντίου» τα έχει πάρει το μάτι μου ως σύγγραμμα.

    • Για τον «ημιπαράφρονα Γρηγόριο Παλαμά» με βρίσκεις σύμφωνο, ιδίως για την χρυσή ευκαιρία που χάθηκε στα χρόνια του.

      Τότε (αρχές 14ου αιώνα) χάθηκε η μεγάλη ευκαιρία για ικανοποιητική ανασύσταση της αυτοκρατορίας σε γερά θεμέλια.

      Ο 13ος αιώνας έκλεισε με αυτά τα εδάφη.

      Μόλις πέθανε ο Στέφανος Γαβριηλόπουλος (ημιαυτόνομος ηγεμόνας της περιοχής Ελασσόνος-Τρικάλων-Καστοριάς, που αναγνώριζε ρωμαϊκή υποτέλεια μόνο όταν τον στρίμωχναν οι Καταλανοί της Αττικο-Βοιωτίας), η Θεσσαλία προσαρτήθηκε κανονικά στην Παλαιολόγεια Ρωμαΐδα και για λίγο καιρό ο Καντακουζηνός κατάφερε να πείσει το Δεσποτάτο της Ηπείρου να επανέλθει και αυτό στην αυτοκρατορία επειδή, όπως τους είπε «εσείς ανήκετε στην Ρωμαϊκή αυτοκρατορία από την εποχή του Καίσαρα».

      Σε αυτήν την κατάσταση, τα μόνα εδάφη που έμεναν εκτός αυτοκρατορίας ήταν το καταλανικό Δουκάτο των Αθηνών και η Φραγκική βόρεια Πελοπόννησος (ο Μυστράς και τα περίχωρα ήταν ήδη υπό ρωμαϊκό έλεγχο).

      Και εδώ θα βρίσω μαζί σου το «Ρωμέικο» που αντί να εκμεταλλευτεί την μοναδική αυτή ευκαιρία που είχε για πραγματική ανασύσταση της Ρωμαΐδος … αντίθετα έκανε δύο διαδοχικούς εμφύλιους πολέμους και θρησκευτικές φανατικές διαφωνίες, με κινήματα όπως ο Ησυχασμός του Παλαμά και, όταν τελικά καταστάλαξε η σκόνη, … η Σερβία είχε φτάσει μέχρι τον Κορινθιακό κόλπο και οι Οθωμανοί -που εκμεταλεύτηκαν την ευκαιρία για να κατακτήοσυν τις μικρασιατικές ρωμαϊκές κτήσεις- κατάφεραν να περάσουν στα Βαλκάνια, ως σύμμαχοι του Καντακουζηνού στον εμφύλιο. Λίγο αργότερα, το 1366, η Αδριανούπολη έγινε η Οθωμανική πρωτεύουσα και το 1389, μετά την μάχη του Κοσσυφοπεδίου, η οριστική κατάκτηση των Βαλκανίων ήταν απλά θέμα χρόνου.

      Στο πρώτο τρίτο του 14ου αιώνα, το «Ρωμέικο» κυριολεκτικά αυτοκτόνησε και ήταν σε κώμα στην εντατική μέχρι το 1453, όταν επήλθε ο «κλινικός θάνατος».

  4. Βάταλος

    Δεν εβγήκε καλή η φωτοτυπία και την ξανα-αποστέλλω, με την ελπίδα ότι αυτήν την φοράν ο Γιαχβέ θα επιτρέψη να μάθη ο κόσμος πόσον βρωμεροί (στην κυριολεξίαν) ήσαν οι αγαπημένοι του Ρωμιοί

  5. Βάταλος

    Αγαπητέ κ. Σμερδαλέε,

    σάς συγχαίρω εκ βάθους καρδίας διά το τελευταίον σχόλιόν σας περί Καντακουζηνού – «Εμφυλίων» πολέμων και Ησυχαστών. Τα γνωρίζετε άριστα, αγαπητό μου παιδί, αλλά κάτι σάς κάμνει την τελευταίαν στιγμήν να μή τα αποκαλύπτετε εις τους αποβλακωμένους Ρωμιούς.

    Είμαι βέβαιος, πως αν σάς εύρισκα ικανήν χρηματοδότησιν και φτιάχναμε μαζί έν ιστολόγιον με αποκαλύψεις διά το Βυζάντιον που θα κάμνατε εσείς με παραγγελίαν ιδικήν μου, εις μερικούς μήνας θα επείθαμε εκατοντάδες χιλιάδες ανυποψιάστους Ρωμιούς να σιχαθούν το Ρωμέικον όπως ο γέρων Βάταλος και ακόμη περισσότερον. Και, βεβαίως, η βρωμερά κατασκευή του «Ελληνο-Χριστιανισμού» θα κατέρρεεν ως χάρτινος πύργος, οι Ορθόδοξοι παπάδες δεν θα ετόλμων να κυκλοφορήσουν εις τους δρόμους και όλοι θα μάθαιναν εις πόσον μεγάλην παρακμήν και παράνοιαν ωδήγησε τους Ελληνοφώνους πληθυσμούς ο Ραββίνος Χριστούλης.

    Ειλικρινώς, σάς λέγω, αν ήμην 15 έτη νεώτερος (είμαι γεννηθείς τω 1935, δηλαδή εκαβάντζωσα τα 80) θα το επιχειρούσα αυτό, διότι τα χρήματα υπάρχουν: Γνωρίζω πολλούς προθύμους Ελληνοαμερικανούς που μετά χαράς θα συνεισέφερον εις έν τοιούτον εγχείρημα, προκειμένου να υπάγη εις τον Διάβολον η γλυκυτάτη Ορθοδοξία. Ωστόσον, είμαι πολύ γέρων διά να το εκκινήσω τώρα, δεδομένης και της αθλίας καταστάσεως του Ρωμέικου, με 3 εκατομμύρια φανατισμένους Ισλαμιστάς εις το ελληνικόν έδαφος, που είναι έτοιμοι να μάς σφάξουν με τα καλά ακονισμένα χαντζάρια των…

    Και πάλιν σάς ευχαριστώ, δι’ όσα μάς προσφέρετε. Ειλικρινώς, συγκινούμαι όταν σκέπτομαι την περίπτωσίν σας: Να δίδετε τόσον υψηλής κλάσεως τροφήν εις τους Ρωμιούς, εντελώς δωρεάν και να σάς γράφουν όλοι οι Ρωμιοί εις τα αρχίδια των…

    Μετά πάσης τιμής
    Β.

    • Βρε Βάταλέ μου, μήπως πρέπει να κινηθούμε στην άλλη κατεύθυνση και να παρουσιάσουμε στον κόσμο το αληθινό «Βυζάντιο» (με όλα τα καλά του και όλα τα κακά του) και να αφήσουμε τον κάθε Νεοέλληνα να κρίνει από μόνος του για την κληρονομιά του.

      Η γνώμη μου είναι πως απορρίψαμε λίγο επιπόλαια το ρωμέικό μας παρελθόν και υιοθετήσαμε σαν παπαγάλοι πολύ γρήγορα την απέχθεια της «Φραγκιάς» του 19ου αιώνα για την Ρωμάνια/Ρωμαΐδα (μέχρι και το όνομα «Βυζάντιο» υιοθετήσαμε πανάθεμά μας 🙂 ). Δεν λέω, ήταν σαφέστατα πιο αρεστή στην Δύση η Άρχαία Ελλάδα και αυτό έπαιξε καθοριστικό ρόλο στον «ελληνιστικό απορρωμαϊσμό» που δείξαμε κατά τον Διαφωτισμό μας.

      Σου θυμίζω ότι καθηγητές πανεπιστημίου γύρω στο 1950 στους φοιτητές τους ότι «Ρωμιός ίσον βρωμιός». Αν είναι δυνατόν να λέγονται τέτοια πράγματα σε ακαδημαϊκή αίθουσα!

      Μήπως πρέπει σε κάποια φάση να καθίσουμε και να καταλάβουμε ποια κληρονομιά αποφασίσαμε να απορρίψουμε; Το λέω αυτό γιατί μου φαίνεται ότι στήσαμε την Ρωμιοσύνη στο εκτελεστικό απόσπασμα, χωρίς να ξέρουμε γιατί ακριβώς την καταδικάσαμε. Η απάντηση του Κοραή ήταν «γιατί έτσι κάνουν και τα πεφωτισμένα έθνη της Ευρώπης».

      Εδώ η απάντηση στον Κοραή έπρεπε να ήταν «δηλαδή αν τα πεφωτισμένα έθνη της Ευρώπης σου πουν να πας να πνιγείς θα το κάνεις;» 🙂 🙂 🙂

      Ορίστε ένας «πεφωτισμένος Δυτικός» (Russell Crowe) που πιστεύει πως οι σταυροφόροι που πέρασαν από την «Γραικία» (Greece) τον 12ο αιώνα είδαν “Democracy at work in Greece”. 🙂 🙂 🙂 🙂

      Άντε να τους εξηγήσεις τώρα ότι οι Σταυροφόροι στην πραγματικότητα πέρασαν από την Ρωμανία/Ρωμαΐδα και το πολίτευμα που είδαν ήταν η «θεοστεφής Βασιλεία των Ρωμαίων», που έδειχνε συνεχή αυτοκρατορική διαδοχή από τον πρώτο Ρωμαίο αυτοκράτορα Οκταβιανό Αύγουστο μέχρι την Δυναστεία των Αγγέλο-Δουκάδων που έφερε τους σταυροφόρους στην Κων/πολη.

    • Χρήστος

      ——————με 3 εκατομμύρια φανατισμένους Ισλαμιστάς εις το ελληνικόν έδαφος, που είναι έτοιμοι να μάς σφάξουν με τα καλά ακονισμένα χαντζάρια των…. ————-

      80 χρονών και δεν ξεπεράσατε ακόμα τον ρατσισμό, την μισαλλοδοξία και την ισλαμοφοβία?

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s