Η εξέλιξη των ΠΙΕ ηχηρών δασέων στην Λατινική

Στην προηγούμενη ανάρτηση περιέγραψα την ετυμολογία των λατινικών όρων:

*k’r.h2s-r-on-s > *krāzrōn > crābrō = «σφήκα»

*k’erh2s-rom > *kerazrom > cerebrum = «εγκέφαλος»

Σε αυτές της ετυμολογήσεις βλέπουμε το ΙΕ μεσοφωνηεντικό σύμπλεγμα *-sr- να εξελίσσεται σε λατινικό -br-, μία φωνολογική τροπή που εκ πρώτης όψεως φαίνεται αλλόκοτη.

Στην σημερινή ανάρτηση θα εντάξω την λατινική εξέλιξη *-sr->-br- στο ευρύτερο θέμα της εξέλιξης των ΠΙΕ ηχηρών δασέων *{bh,dh,gh,g’h,gwh} στην Λατινική.

Ως γνωστόν, η Λατινική ήταν η κύρια γλώσσα του λεγόμενου Ιταλικού κλάδου. Με τον όρο Ιταλικές Γλώσσες στην ΙΕ γλωσσολογία δεν εννοούμε εν γένει τις αρχαίες γλώσσες που μιλιόταν στην Ιταλική χερσόνησο, αλλά εκείνες τις αρχαίες ΙΕ γλώσσες της Ιταλικής χερσονήσου που, όπως και η Λατινική, κατάγονται από την Πρωτο-Ιταλική γλώσσα.

Ο Ιταλικός κλάδος γλωσσών μπορεί να διαιρεθεί σε 3 υποκλάδους:

  1. Ο Λατινο-Φαλισκικός υποκλάδος αποτελείται από την Λατινική και την Φαλισκική γλώσσα που μιλιόταν βορείως της πρώτης και ήταν η πλησιέστερη στην Λατινική Ιταλική γλώσσα.
  2. Ο Οσκο-Ουμβρικός υποκλάδος αποτελείται από την Ουμβρική, την Οσκανική και την Βολσκική, δηλαδή τις γλώσσες που μιλιόταν ανατολικά και νοτίως της Λατινικής.
  3. Η αρχαία Βενετική γλώσσα μιλιόταν γύρω από τον μυχό της Αδριατικής και για πολύ καιρό η ταξινόμησή της ήταν αμφιλεγόμενη. Η αλήθεια όμως είναι πως εμφανίζει σχεδόν όλες τις βασικές τροπές που χαρακτηρίζουν τις γλώσσες του Ιταλικού κλάδου.

Άπό τις άλλες γλώσσες της αρχαίας Ιταλίας, η Ετρουσκική δεν είναι καν ΙΕ, η Μεσσαπική ήταν σίγουρα ΙΕ αλλά όχι Ιταλική, οι Πικηνικές γλώσσες ήταν σίγουρα ΙΕ, αλλά μόνον η Νότια Πικηνική φαίνεται να ανήκε στον Ιταλικό κλάδο (η Βόρεια Πικηνική παραμένει αταξινόμητη) και, τέλος, στην Σικελία μιλιόταν μια σειρά ΙΕ και μη ΙΕ γλωσσών, από τις οποίες η Σικελική γλώσσα (στην ανατολική Σικελία) φαίνεται να ανήκε στον Ιταλικό κλάδο.

italic

Για να καταλάβουμε την εξέλιξη των ηχηρών δασέων στην Λατινική πρέπει να λάβουμε υπόψη και τα δεδομένα από τις άλλες γλώσσες του Ιταλικού κλάδου. Αυτά τα δεδομένα είναι επιγραφές και δάνειες λέξεις στην Λατινική.

Μερικά τέτοια δάνεια στην Λατινική είναι τα παρακάτω:

Οι λέξεις *wl.kw-os > lupus και *gwōus > bōs

Αυτοί οι όροι συνήθως θεωρούνται οσκο-ουμβρικά δάνεια γιατί η Λατινική διατηρεί το χειλοϋπερωικό *kw (λ.χ. h1ek’wos > equus, *sekw– > sequor) και τρέπει το ηχηρό *gw>v (λ.χ. *gwih3wos > vīvus, *gwem- > veniō).

Το επίθετο *h1roudh-os > fus = «κοκκινωπός» (και το αντίστοιχο συχνό λατινικό όνομα fus) θεωρείται δάνειο γιατί δείχνει ανώμαλο /f/ εκεί που η Λατινική κανονικά έχει /b/ (λ.χ. ruber, bīgō, Rubicō κλπ).

H λέξη *dhig’h– > figūra κατά πολλούς θεωρείται φαλισκικό δάνειο στην Λατινική επειδή στην τελευταία, η αναμενόμενη εξέλιξη σε μεσοφωνηεντική θέση είναι *gh>h (λ.χ. *weg’h– > vehō και vehiculum). Με άλλα λόγια, το «κανονικό» λατινικό ζεύγος θα έπρεπε να ήταν fingō αλλά *fihūra. Βέβαια εδώ μπορεί να έχει συμβεί και αναλογική επίδραση από το κανονικό /g/ του fingō.

Το βιβλίο που ασχολείται με το θέμα της εξέλιξης των ΠΙΕ ηχηρών δασεών στον Ιταλικό κλάδο και ειδικότερα στην Λατινική είναι το βιβλίο “Phonetics and Philology: Sound Change in Italic” (OUP, 2004) της Jane-Stuart-Smith.

Σε αυτό το βιβλίο η Jane-Stuart-Smith προσπαθεί να αξιολογήσει λεπτομερώς τις δύο αντίπαλες υποθέσεις που κυριαρχούν σε αυτό το θέμα, δηλαδή την Υπόθεση του Ascoli (1868) και την Υπόθεση του Rix (1957). Το τελικό της συμπέρασμα είναι πως αν και η Υπόθεση Ascoli είναι πιθανότερη από την Υπόθεση Rix, η πιθανότατη Υπόθεση είναι μια τρίτη που προτείνει η ίδια η Stuart-Smith.

Γενικώς παραδεκτά δεδομένα

Υπάρχουν μερικά στοιχεία που παραδέχονται από κοινού όλες οι Υποθέσεις.

Το πρώτο από αυτά είναι πως η εξέλιξη των ΠΙΕ ηχηρών δασέων στην Λατινική δεν ήταν καθολικώς ομοιόμορφη, αλλά εξαρτήθηκε από την θέση του φθόγγου. Οι θέσεις που πρέπει να εξεταστούν είναι τέσσερεις: ο εξεταζόμενος φθόγγος μπορεί να βρίσκεται σε αρκτική ή εσωτερική θέση και να είναι μονήρης ή μέρος ενός συμφωνικού συμπλέγματος.

Μονήρης αρκτικός φθόγγος:

Εδώ τα τελικά λατινικά αποτελέσματα ήταν: *bh>f, *dh>f, *gh> h,f και *gwh>f

*bheh2-meh2 > fāma , *bhugw-eh2 > fuga , *bheh2g’os > fāgus

*dhuHmos > fūmus , *dheh1s-tos > fēstus , *dhh1-k-yō > faciō

*ghostis > hostis, αλλά *g’heu-d- > *g’hu-n-d-ō > fundō και μερικά «ψιλωτικά» παραδείγματα (*gh>h>∅) όπως *g’hans- > anser.

*gwhn.-d-ō > fendō , *gwher- > formus, furnus

Η γενική τάση σε αυτή την θέση είναι προς το άηχο τριβόμενο /f/, με την εξαίρεση του *gh που δείχνει και απογόνους σε /h/.

Συμπλεγματικός αρκτικός φθόγγος:

Εδώ τα αποτελέσματα έχουν ως εξής:

Στα συμπλέγματα *bhr-/bhl- το *bh γίνεται /f/ όπως και παραπάνω.

*bhreh2tēr > frātēr , *bhreg- > *bhr.-n-g-ō > frangō , *bhleh3- > flōs

Δεν έχω βρει ένα παράδειγμα αρκτικού *dhr-/dhl-.

Στα συμπλέγματα *ghr-/ghl- η εξέλιξη είναι, κατά κανόνα προς ηχηρό κλειστό *gh>g. Ωστόσο υπάρχουν και μερικά παραδείγματα *gh>f.

*ghredh- > gradus , *ghladhros > glaber , αλλά *ghrendh- > frendō (ομόρριζα το αγγλικό grind και το ελληνικό *χρονδρός > χονδρός).

Δεν υπάρχει σίγουρο παράδειγμα αρκτικού *gwhr-/gwhl-.

Μονήρης μεσοφωνηεντικός φθόγγος:

Εδώ τα αποτελέσματα είναι: *-bh->b, *-dh->b,d, *gh>h και *-gwh->v.

*tebhei > tibī (δοτική του «εσύ», λ.χ. σλαβικό tebe), δοτική πληθυντικού *-ibhos > -ibus

*medhyos > medius , *h2eidh > aedēs , αλλά *yeudh > iub και η Stuart-Smith γράφει (σλδ 41) πως η «κανονική» τροπή είναι *-dh->d, αλλά *-dh->b μετά από /u/, πριν από /l/, πριν και μετά από /r/ και μετά από /n/.

*weg’h > vehō, και *g’h>h>∅ στο *h3mig’h-yō > meih > meiō

*dhegwh > fov και *sneigwh-s > nix, αλλά πληθυντικός nivēs

Συμπλεγματικός μεσοφωνηεντικός φθόγγος:

Μετά από έρρινα ένηχα /n/,/m/ τα τρία από τα τέσσερα ηχηρά δασέα φαίνεται να έχασαν την δασεία τους αρκετά νωρίς (bh>b, gh>g, gwh>gw):

*h2ent-bhi > ambō , *h3nebh > *onbh > umbilīcus

*dheig’h > *dhi-n-gh > fingō και

*h3negwh > *ongwh > unguis , *h2engwhis > anguis

Εξαίρεση αποτελεί το *dh που δείχνει ενίοτε την τροπή *ndh>nf όπως *n.dher- > īnferior, infra κλπ., ενώ η τυπική εξέλιξη είναι *ghrendhō > frendō.

Πριν από υγρά ένηχα /r/,/l/ οι εξελίξεις είναι: *bh>b, *dh>b, *gh>g , *gwh>b

*nebh-leh2 > *nebla > nebula , *bhebhru- > *fibru- > fiber

dhlom > *-blum > -bulum (μέσω ανάπτυξης bl>bul) λ.χ. *sth2-dhlom > stabulum και *h1rudh-ros > *rubro > ruber

*dhigh-los > *figlos > figulus

*dhegwh-ris > febris

Μετά από υγρά ένηχα /r/,/l/ οι εξελίξεις είναι: *bh>b, *dh>b, *g(w)h>?

*h2elbhos > albus

*werh1-dh-om > verbum , *bhardheh2 > *farba > barba

H εμπλοκή του συμπλέγματος *sr στην υπόθεση:

Το IE σύμπλεγμα *sr σε αρκτική θέση εξελίσσεται σε λατινικό fr- και σε μεσοφωνηεντική θέση γίνεται -br-. Δηλαδή δείχνει, παρόμοιο αποτέλεσμα με τα ΙΕ συμπλέγματα *bhr,*dhr,*gwhr.

*sriHges- (λ.χ. ῥῖγος, ῥῑγεδανός) > frīgor, frīgēdō (αν υπήρχε ο αντίστοιχος ελληνικός όρος θα ήταν **ῥῑγηδών).

*sreh2g-s (λ.χ. ἡ ῥαξ/τῆς ῥᾱγός) > frāgum (και από αυτό το ιταλικό fragola > φράουλα).

Αλλά μεσοφωνηεντικά, όπως έγραψα και στην αρχή της ανάρτησης:

*k’r.h2sr-on-s > crāb

*k’erh2srom > cerebrum

Δηλαδή οι Λατινικές εξελίξεις ήταν τέτοιες, ώστε η μοίρα του συμπλέγματος *sr σε κάποια φάση ταυτίστηκε με αυτήν των συμπλεγμάτων *bhr,dhr,gwhr.

Τα δεδομένα από τις άλλες Ιταλικές γλώσσες

Οι επιγραφές των άλλων ιταλικών γλωσσών δείχνουν συγγενείς με τους λατινικούς όρους που, στην θέση των παραπάνω ποικίλων λατινικών εξελίξεων, αυτοί περιέχουν ένα γράμμα που μοιάζει με το λατινικό «F». Αυτό που δεν γνωρίζουμε είναι αν το γράμμα αυτό είχε την προφορά /f/ όπως και στην Λατινική ή κάποια άλλη.

Έτσι στο λατινικό mediae αντιστοιχεί το οσκανικό mefiai, στο λατινικό *rubrus>ruber αντιστοιχεί το ουμβρικό rufru, στο λατινικό aedīlēs αντιστοιχεί το φαλισκικό efiles, στο λατινικό berta αντιστοιχεί το φαλισκικό loferta, στο λατινικό *tebhei >tibī αντιστοιχούν τα νοτιοπικηνικά tefei και tefeh, το ουμβρικό tefe και το οσκανικό tfei, κοκ.

Η Υπόθεση Ascoli (1868)

Ο Graziadio Isaia Ascoli ερμήνευσε τα παραπάνω δεδομένα ως εξής.

Τα ΙΕ ηχηρά δασέα τράπηκαν σε πρώιμα Πρωτο-Ιταλικά άηχα δασέα τα οποία, με τη σειρά τους, εξελίχθηκαν σε ύστερα Πρωτο-Ιταλικά άηχα τριβόμενα. Μέ άλλα λόγια, ο Ascoli υπέθεσε ότι από την ΠΙΕ στην Ύστερη Πρωτο-Ιταλική έγινε η εξέλιξη που βρίσκουμε λ.χ. από την ΠΙΕ στην Ελληνική της ύστερης αρχαιότητος.

*bh>ph>f

*dh>th>θ

*gh>kh>χ

*gwh>kwh>ph/kh>f,χ

Οι τριβόμενοι αυτοί φθόγγοι διατήρησαν την αηχότητά τους σε αρκτική θέση, αλλά ωστόσο συνέβη εκτενής σύγχυση των τριβόμενων (fricative confusion, λ.χ. τα αγγλικά tough,rough,laugh,cough όπου το τελικό /h/ κατέληξε να προφέρεται /f/, επειδή το προκείμενο /u/ μετέφερε την χειλικότητά του στο /h/ τρέποντάς το σε /f/).

Αυτή η σύγχυση εξηγεί λ.χ. παραδείγματα όπως το *g’hu-n-d-ō > *hundō > fundō και *ghrendh-ō > *hrendō > frendō.

Σε εσωτερική θέση όμως τα άηχα τριβόμενα ηχηροποιήθηκαν (f>v, θ>δ, χ>γ), όπως ηχηροποιήθηκε και το μεσοφωνηεντικό *-s->-z->r προκειμένου να ρωτακιστεί (λ.χ. μουσική > musica = /muzika/ και *g’enh1es-h2 > *geneza > genera).

Δηλαδή *medhyos > *methyos > *meθios > *meδios.

Τα ηχηρά τριβόμενα που προέκυψαν στο εσωτερικό των λέξεων διατηρήθηκαν στις υπόλοιπες Ιταλικές γλώσσες, αλλά στην Λατινική τράπηκαν σε ηχηρά κλειστά σε δύο μόνο περιπτώσεις (v>b, δ>d) ενώ διατηρήθηκε άηχο το εσωτερικό χ=«h».

Έτσι στην Λατινική μόνο συνέβηκε το επιπλέον βήμα *meδios > medius και *nevla > nebla > nebula.

Το σύμπλεγμα *sr, κατά την θεωρία Ascoli, σε αρκτική θέση τράπηκε σε *sr>θr>fr (λ.χ. sriHgos > frīgor), ενώ σε εσωτερική θέση ηχηροποιήθηκε σε *sr>zr>δr>vr>br (λ.χ. k’erh2s-rom > kerazrom > keraδrom > keravrom > cerebrum) και συνέπεσε με το εσωτερικό *dhr>thr>θr που ακολούθησε την εξέλιξη θr>δr>vr>br (λ.χ. *h1rudh-ros >…> rubros > ruber).

Έτσι, σύμφωνα με την θεωρία Ascoli, για να πάμε από το ΙΕ *h2elbhos στο λατινικό albus έγιναν τα παρακάτω βήματα:

*h2elbhos > alphos > alfos > alvos > albus

Η Υπόθεση Rix (1957)

O Rix, αντίθετα, πίστευε πως το πρώτο βήμα στην Πρώιμη Πρωτο-Ιταλική ήταν η τροπή των ηχηρών δασεών σε ηχηρά τριβόμενα (*bh>v, *dh>δ, *gh>γ, *gwh>γw) και το δεύτερο πανιταλικό βήμα ήταν η απηχηροποίηση σε αρκτική θέση (v>f, δ>θ, γ>χ, γw>χw). Στην συνέχεια ακολούθησε σύγχυση των τριβόμενων που έτρεψε τα περισσότερα άηχα τριβόμενα σε /f/ kai /h/.

Α λύση του Rix για την παράλληλη εξέλιξη του συμπλέγματος *sr ήταν πολύ πρώιμη ηχηροποίηση *sr>zr (τροπή πάρα πολύ πιθανή, λ.χ. προσέξτε πως προφέρετε την λέξη Ισραήλ σαν /Izrail/) και, στην συνέχεια, η τροπή *zr>δr. Σε αρκτική θέση, το δr απηχηροποιήθηκε και «συγχύστηκε» σε δr>θr>fr, ενώ σε εσωτερική θέση ακολούθησε την εξέλιξη δr>vr>br (το τελευταίο βήμα μόνον στην Λατινική).

Έτσι, σύμφωνα με την υπόθεση Rix, για να πάμε από το ΙΕ *dhuHmos στο λατινικό fūmus έγιναν τα παρακάτω βήματα:

*dhūmos > δūmos > θūmos > fūmus

Σύμφωνα πάντοτε με τον Rix, το γράμμα «F» των λοιπών Ιταλικών γλωσσών σε εσωτερική θέση αποδίδει το ηχηρό τριβόμενο /v/. Η καλύτερη απόδειξη που έχει γι΄αυτό είναι το όνομα των Σαβίνων/Σαυνιτών.

Οι Λατίνοι τους ονόμαζαν Sabini, Samnium

Οι ίδιοι οι Σαμνίτες/Σαβίνοι στις επιγραφές τους αυτοπροσδιορίζονταν ως Safin-

Οι Έλληνες χρησιμοποιούσαν τους όρους Σαυνῖται και Σαυνῖτις.

Σύμφωνα με τον Rix, λοιπόν, οι ίδιοι οι Σαυνίτες προέφεραν το “Safin-” των επιγραφών τους ως /Savin/, το οποίο στην Λατινική εξελίχθηκε κανονικότατα σε /Sabin-/ και οι Έλληνες το άκουγαν ως /Savn-/, το οποίο και απέδωσαν με τη δίφθογγο «αυ» (Σαυνῖται) που είχε αρχίσει να προφέρεται ως /av/ (λ.χ. το νεοελληνικό κεραυνός = /keravnòs/).

Παραθέτω την σελίδα 28 της Jane Stuart-Smith όπου περιγράφει την εξήγηγη του Rix για την εξίσωση «Safinim» = Sabini/Sabelli = Σαύνιον/Σαυνῖται.

Saunion

Η Υπόθεση της Stuart-Smith

Η Stuart-Smith αφού ζυγίζει τις δύο υποθέσεις με ό,τι τρόπο διαθέτει (γλωσσολογία, φωνητική, ακουστική), καταλήγει στο συμπέρασμα πως η Υπόθεση του Ascoli είναι πιθανότερη, αλλά ο Rix φαίνεαι να έχει δίκαιο για την προφορά του εσωτερικού «F» των λοιπών Ιταλικών γλωσσών ως /v/.

Ωστόσο, σύμφωνα με την Stuart Smith, η Υπόθεση Ascoli μπορεί να είναι πιθανότερη της Υπόθεσης Rix, αλλά δεν είναι η πιθανότατη Υπόθεση. Ακόμα πιο πιθανή και από την Υπόθεση του Ascoli, κατά την συγγραφέα, είναι η έλλειψη του πρώτου κοινού βήματος που και οι δύο Υποθέσεις παραδέχονται (Ascoli: όλα άηχα τριβόμενα στην πρώιμη Πρωτο-Ιταλική, Rix: όλα ηχηρά τριβόμενα στην πρώιμη Πρωτο-Ιταλική). Η Stuart-Smith πιστεύει πως τα ΙΕ ηχηρά δασέα κινήθηκαν εξαρχής διαφορετικά σε αρκτική και εσωτερική θέση: σε αρκτική θέση ακολούθησαν την πορεία που ισχυρίζεται ο Ascoli (*bh>ph>f) ενώ, εντελώς ανεξάρτητα, σε εσωτερική θέση ακολούθησαν την πορεία που ισχυρίζεται ο Rix (*bh>v και μόνον στην Λατινική *v>b).

Advertisements

2 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

2 responses to “Η εξέλιξη των ΠΙΕ ηχηρών δασέων στην Λατινική

  1. Χρήστος

    Καλημέρα,
    πάνω που τελείωσα το κεφάλαιο για τον ιταλικό κλάδο, να και σχετικό άρθρο!
    Νομίζω ότι είχες αναφερθεί σε παλιότερο άρθρο στις 3 αυτές υποθέσεις. Αν είχες δώσε ένα link.

    ————-εντελώς ανεξάρτητα, σε εσωτερική θέση ακολούθησαν την πορεία που ισχυρίζεται ο Rix (*bh>v και μόνον στην Λατινική *v>b).———–

    Για την τροπή v>b θέλω να πω ότι την άκουσα αυτό το καλοκαίρι !! Είχαν έρθει κάτι Ουρουγουανοί φίλοι και παρατήρησα ότι το “v” το προφέραν ως “b”. Δηλαδή το vamos το προφέραν bamos και το vida το προφέραν bida. Αυτό μόνο στην Ουρουγουάη. Στις υπόλοιπες ισπανόφωνες χώρες της Αμερικής το λένε όπως και οι Ισπανοί “v”. Ακόμα και στα αγγλικά το προφέραν “b”. Πχ το I have το έλεγαν i hab !!

    ————————-η τροπή των ηχηρών δασεών σε ηχηρά τριβόμενα (*bh>v, *dh>δ, *gh>γ, *gwh>γw) ————————-

    Εδώ παρατηρώ το εξής. Η τροπή αυτή έχει αλλαγή σε δύο χαρακτηριστικά. Δηλαδή – δασύτητα και + τριβόμενο. Συνήθως όμως μια τροπή έχει αλλαγή σε ένα χαρακτηριστικό (ανά βήμα). Τι λέει η θεωρητική γλωσολογία εδώ?

    • Καλημέρα Χρήστο.

      Σύμφωνα με την Stuart-Smith η «αχίλλειος πτέρνα» της υπόθεσης Rix είναι ότι η τροπή *bh>vh>v δεν έχει παρατηρηθεί ποτέ σε αρκτική θέση και είναι φωνητικά απίθανη. Σε μεσοφωνηεντική θέση αυτή η τροπή έχει συμβεί σε πολλές μεσαιωνικές Ινδικές γλώσσες από την ΒΔ Ινδία. Αυτές οι ινδικές ποικιλίες διατηρούν σε αρκτική θέση τα ηχηρά δασέα (bh) και σε μεσοφωνηεντική θέση τα έτρεψαν σε τριβόμενα δασέα (bh>vh) που στη συνέχεια εξελίχθηκαν ή σε /v/ ή σε /h/.

      Τώρα για τα Ουρουγουανά παραδείγματα που ανέφερες, η τροπή v>b απαντά σποραδικά και στην Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική (λ.χ. veteranus > βλαχικό bitãrnu = ρουμανικό bătrân) και είναι τυπικό χαρακτηριστικό της Σαρδινικής (λ.χ. ο άνεμος ventus στην Σαρδινική είναι bentu και το κρασί vinum είναι binu).

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s