Η Αρμενική τροπή *dw » erk

Μία από τις πιο παράξενες, αλλά κανονικότατες φωνολογικές τροπές της ΙΕ γλωσσολογίας είναι η Αρμενική τροπή *dw>erk σε αρκτική θέση. Όταν η Αρμενική διαθέτει έναν απόγονο ΙΕ ρίζας που περιέχει το σύμπλεγμα *dw σε αρκτική θέση, αυτό εμφανίζεται στον αρμενικό όρο ως erk. Η φωνολογική αυτή τροπή είναι κανονική (κάθε *dw καταλήγει σε erk), αλλά δεν έχουν ακόμα ξεκαθαριστεί επακριβώς τα επιμέρους βήματα της φωνολογικής διαδικασίας.

Ο Hans Hock, στο μνημειώδες βιβλίο του Principles of Historical Linguistics εξετάζει διδακτικά αυτήν την περίεργη Αρμενική τροπή, προσπαθώντας να εξιχνιάσει τα επιμέρους βήματά της μέσω άλλων πιο στοιχειωδών κανονικών Αρμενικών φωνολογικών τροπών.

Armenian-erk

Παραδείγματα της παράξενης τροπής:

*duō (λ.χ. δύω > δύο) ~ *duwō (λ.χ. σλαβικό dŭva > dva, με κανονικό ō>a λ.χ. δρον ~ da) > αρμενικό erku (*du>dw>erk και *ō>u κανονικότατα για την Αρμενική).

*dwei- «φοβάμαι» (λ.χ. δϝειμός > δειμός , δϝεινός > δεινός και *dwèy-os > δέος) > *dw(e)i-plo- > αρμενικό erkiwł = «φόβος»

*dweh2ros «μακρός, μακρόβιος, ανθεκτικός» (λ.χ. δϝᾱρός > δηρός , λατινικό *duh2ros > dūrus) > *dwāros > αρμενικό erkar = «μακρός»

Στα παραπάνω παραδείγματα βλέπουμε ένα προαρμενικό αρκτικό *dw να εξελίσσεται κανονικότατα σε erk.

Απόπειρα Εξήγησης

Ξέρουμε ότι το IE ημιφωνικό *w στην Αρμενική ακολούθησε την τροπή w>gw >g και ότι το IE *d απηχηροποιήθηκε σε t, λ.χ. *wed- «νερό» (λ.χ. αγγλικό wet = «υγρός», με μηδενικό βαθμό *ud-r/n λ.χ. ὕδωρ και πρωτο-αλβανικό *udnja > ujë) > αρμενικό get = «ποταμός» (*w>g & *d>t).

Άρα αναμένουμε ότι το πρώτο βήμα θα ήταν η τροπή *dw>tg.

Το παράδειγμα *swek’uros = «πεθερός» (λ.χ. ἑκυρός, socrus, svekrva) > *sgesur > αρμενικό skesur δείχνει προχωρητική αφομοίωση ηχηρότητος *sg > sk, κάτι που μας ωθεί στο να αναμένουμε την εξέλιξη *tg>tk.

Το παράδειγμα *treyes «τρεις» > rekʿ> erekʿ δείχνει την προσθήκη μη ετυμολογικού προθηματικού e πριν από αρκτικό r- ( *r- > er-), κάτι που μας προτρέπει να υποθέσουμε ότι το τελευταίο βήμα της τροπής ήταν *rk->erk-.

Επομένως, από την γνώση της φωνολογικής ιστορίας της Αρμενικής, μπορούμε να «σπάσουμε» την παράξενη φωνολογική τροπή *dw->erk- σε τρεις φάσεις:

  1. *dw- > tg- > tk-
  2. *tk- > ??? > rk-
  3. rk- > erk-

Από αυτές, η πρώτη και η τελευταία είναι γλωσσολογικά αναμενόμενες, ενώ η δεύτερη είναι μη αναμενόμενη, αλλά απαραίτητη για να συνδέσει τις δύο αναμενόμενες φάσεις.

Με άλλα λόγια, ο Hans Hock ερμηνεύει την παράξενη και πολυσταδιακή Αρμενική τροπή *dw- > erk- με μια εν γένει αναμενόμενη πολυσταδιακή φωνολογική διαδικασία με μόνο ανεξιχνίαστο βήμα την «συνδετική» τροπή *tk->rk-.

Γι΄αυτό το «συνδετικό» βήμα πρέπει να βρούμε μία «μη κανονική»/“ad hoc” ερμηνεία.

Κατά την γνώμη μου, μία πιθανή λύση του ad hoc βήματος είναι να επικαλεστούμε μία ηχηροποίηση *tk > dk που επανέφερε το ηχηρό /d/, το οποίο στην συνέχεια ρωτακίστηκε d>r, όπως συνέβαινε σε γλώσσες της Μικράς Ασίας όπως η Λουβική και η Παμφυλιακή Ελληνική (λ.χ. Παμφ. Τιμαρχίρᾱς = Τιμαρχίδᾱς/Τιμαρχίδης και το μάλλον παμφυλιακό απροσδιόριστο λήμμα του Ησυχίου ϝείδω > ἀβήρω = ἀείδω ~ ἀηδών, λ.χ. ἀβηροῦσιν) και όπως συνέβη σε μερικές αρχαίες ιταλικές γλώσσες (και σποραδικά στην αρχαϊκή Λατινική) και σε μερικές σύγχρονες ρωμανικές ποικιλίες της Ιταλίας (ποικιλίες Σικελίας, Νοτίου Ιταλίας, Σαρδινίας, λ.χ. renti = denti στην σικελική ποικιλία του Παλέρμου όπου το “d” προφέρεται σαν το Πολωνικό ουρανωμένο “rz”, λ.χ. rěka > rzeka).

rhotacism-d

Η πρόταση είναι ελκυστική, αλλά πρέπει να ξεκαθαρίσω ότι όλα τα παραπάνω παραδείγματα ρωτακισμού d> “r” γίνονται σε μεσοφωνηεντική θέση (το παλερμικό renti είναι μεσοφωνηεντικό, επειδή μπροστά υπάρχει το άρθρο πληθυντικού i denti > i renti = «τα δόντια»), ενώ στο ad hoc «συνδετικό» βήμα της Αρμενικής πρέπει να την επικαλεστούμε σε συμφωνικό σύμπλεγμα (dk>rk).

Μήπως λοιπόν πρέπει να επικαλεστούμε τον ρωτακισμό ως πρώτο βήμα *dw>rw (λ.χ. aduorsum > aruorsum στα αρχαϊκά λατινικά παραδείγματα ρωτακισμού παραπάνω) και μετά την τροπή rw>rg>rk>erk?

Δυστυχώς δεν έχω πειστική λύση στο πρόβλημα. Μου αρκεί το ότι ο Hans Hock κατάφερε να εξηγήσει ως κανονικά όλα τα επιμέρους βήματα εκτός από το ad hoc «συνδετικό».

Advertisements

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s