Η Δαλματική διφθογγοποίηση του τονισμένου /a/: ο ποταμός Neretva και η νήσος Hvar

Η Δαλματική Γλώσσα είναι η πλέον νεκρή ρωμανική (= λατινογενής) γλώσσα που κατά τον μεσαίωνα μιλιόταν στην ανατολική ακτή της Αδριατικής, από την Λισσό της Αλβανίας μέχρι την χερσόνησο της Ιστρίας. Είναι αρκετά δύσκολο να καθοριστούν τα όρια της γλώσσας στην βαλκανική ενδοχώρα, ανατολικότερα από τα οποία μιλιόταν η Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική (ΑΒΡ, πρόγονος της Βλαχικής/Αρουμανικής και Ρουμανικής). Το μόνο που μπορούμε να πούμε είναι πως λίγο πριν τον σλαβικό εποικισμό των Βαλκανίων, η δαλματική ακτή ήταν Δαλματόφωνη, ενώ στην περιοχή της σημερινής Σερβίας και του Κοσσυφοπεδίου μιλιόταν η ΑΒΡ. Από εκεί και μετά, ο σλαβικός εποικισμός πίεζε ολοένα και περισσότερο το χερσαίο όριο της Δαλματοφωνίας προς την ακτή και διασκέδασε (με την κυριολεκτική σημασία του ρήματος δια-σκεδάζω) την μέχρι τότε συμπαγή κοινότητα που μιλούσε την ΑΒΡ. Έτσι προέκυψε η Βαλκανική “Romania Submersa” («Bυθισμένη Ρωμανία»), δηλαδή η κάποτε λατινόφωνη περιοχή που «βυθίστηκε» στην σλαβοφωνία.

Submersa

Γύρω στο 700 μ.Χ. η δαλματοφωνία είχε λίγο πολύ τα παρακάτω όρια:

dalmatian

Είναι γνωστό ότι η Ύστερη Δημώδης Λατινική ή πρώιμη «πρωτο-Ρωμανική» γλώσσα (~400 μ.Χ.) είχε χάσει την παλαιά διάκριση μεταξύ μακρών και βραχέων φωνηέντων και απέκτησε νέα μακρά τονισμένα φωνήεντα. Με άλλα λόγια, το φωνήεν που τονιζόταν πάθαινε έκταση και, στην περίπτωση των φωνηέντων e,o, αυτά εν τέλει διφθογγοποιήθηκαν (e>je , o>uo).

Παραδείγματα:

  • πέτρα > λατινικό pètra > πρωτο-Ρωμανικό ptra (λ.χ. ιταλικό pietra, ισπανικό piedra /pjeδra/ κλπ)
  • λατινικό fòcus >  πρωτο-Ρωμανικό fco (λ.χ. ιταλικό fuoco, ισπανικό fuego κλπ)

Μία ενδιαφέρουσα εξέλιξη στην Βαλκανική Ρωμανική (και Δαλματική και ΑΒΡ) είναι η τροπή e>je>ja όταν ακολουθεί συμφωνικό σύμπλεγμα. Λ.χ.:

  • πρωτο-Ρωμανικό ptra > ΑΒΡ ptră (ρουμανικό piatră, βλαχικό chiatrã με αναμενόμενη τροπή pj>kj)
  • λατινικό hèrba > δημώδες λατινικό èrba > πρωτο-Ρωμανικό rba > Βαλκανικό Ρωμανικό jarba (δαλματικό jarba, ρουμανικό iarbă, βλαχικό iarbã)
  • λατινικό argèntum > πρωτο-ρωμανικό argjento (> αλβανικό argjend) > δαλματικό arziant (/ardziant/) και ρουμανικό argint με τροπή -gjan- > -dzan– > -dzin-, όπως anima > inimă

Στην περίπτωση του τονισμένου /à/ όμως, το νέο μακρό φωνήεν κατά κανόνα δεν διφθογγοποιήθηκε.

Έτσι λ.χ. τα λατινικά càrnem και càmpus έδωσαν κατά κανόνα τα ρωμανικά càrne και càmpo.

H μόνη εξαίρεση ήταν η Δαλματική Γλώσσα που πραγματοποίησε την διφθογγοποίηση à>ua>uo>u δείχνοντας διαλεκτική ποικιλία που αποτελείται από την συνύπαρξη όλων των σταδίων της φωνολογικής εξέλιξης.

Έτσι τα λατινικά απαρέμφατα captàre και clamàre έδωσαν στην Δαλματική όλο το φάσμα των σταδίων:

catuar > catuor > catur και clamuar > clamuor > clamur

Παρακάτω θα παραθέσω λέξεις από το δαλματικό λεξιλόγιο τις οποίες έχω ταξινομήσει ως προς το στάδιο της φωνολογικής εξέλιξης.

Βήμα #1: à>uà

  • λατινικό bàrba > δαλματικό buarba
  • λατινικό càrnem > δαλματικό cuarne ~ cuarno
  • λατινικό carnàlis > δαλματικό carnual
  • λατινικό abundàntia > δαλματικό bonduanza

Βήμα #2: uà>uò

  • λατινικό càsa > δαλματικό csa > csa
  • λατινικό civitàtem > δαλματικό cituate > citt
  • λατινικό campàna > δαλματικό campna > campna
  • λατινικό càmpus > δαλματικό cmpo > cuomp

Βήμα #3: μονοφθογγοποίηση uò>ù

  • λατινικό càput > cpo > cp > cùp
  • λατινικό cànis > cne > cn > cùn
  • λατινικό canàlis > canle > canl > canùl
  • ύστερο λατινικό bràvus > brvo > brv > brùf

Τα περισσότερα λατινικά απαρέμφατα σε -àre κατέληξαν στα δαλματικά -ur (λ.χ. cantàre > … > cantùr).

Ένα τέτοιο δαλματικό δάνειο στην Αλβανική είναι το παλαιό αλβανικό harmëshuar (τωρινό harmëshor ~ hamshor) «επιβήτορας». Η λέξη προέρχεται από το λατινικό (equus/caballus) admissàrius > armissàrius που απαντά και στην Ρουμανική ως (h)armăsar. Είναι ακριβώς η δίφθογγος -uà- στον παλαιό αλβανικό όρο που μας επιτρέπει να καταλάβουμε ότι το δάνειο έχει εισέλθει από την Δαλματική. Επίσης, το λατινικό επίθημα -àris στην Αλβανική έχει εισέλθει δαλματιστί ως *-uàr(e) και στην συνέχεια ακολούθησε την εξέλιξη uà>uò>o (όπως και το πρωτο-αλβανικό *ā>ua>uo>o λ.χ. *māter- > motër):

λατινικό insulàris > δαλματικό insulr(e) > αλβανικό ishulluar > ishullor

H δαλματική διαμεσολάβηση χρειάζεται γιατί, κατά κανόνα, στην Αλβανική το λατινικό μακρό (ā) και δευτερογενώς εκτεταμένο τονισμένο (à) πέρασαν ως /a/, λ.χ. stràtum > shtrat. Προσέξτε την διαφορετική εξέλιξη του λατινικού oblāta στο δαλματικό blùta (à>uà>uò>ù) και στο αλβανικό blatë.

Επομένως, είναι πολύ πιθανό, το αλβανικό mollë = «μήλο», αν προέρχεται από το λατινικό mālum -όπως πιστέυει ο Orel- να έχει εισέλθει μέσω δαλματικής διασολάβησης (δηλαδή στην πρωτο-Αλβανική να εισήλθε το δαλματικό muàlo και να έγινε mollë, όπως το harmëshuar έγινε harmëshor).

alb-latlong-a

Υπάρχουν δύο πρώιμα σλαβικά /va/ που στην Αλβανική εξελίχθηκαν σε /(v)o/ (C= σύμφωνο, consonant), κάτι που σημαίνει ότι ήταν λίγο πολύ σύγχρονα με τα δαλματικά -uà- που έδωσαν /o/:

kos-vorbe

Ας περάσουμε τώρα στα δαλματικά τοπωνύμια που εισήλθαν στην Σερβο-Κροατική.

Όταν οι Σλάβοι άκουγαν την δίφθογγο -Cuà- (C= σύμφωνο) άλλων γλωσσών, την απέδιδαν στην γλώσσα τους ως -Cva- (λ.χ. Linguistica > Lingvistika). Έτσι προέκυψε μια σειρά σλαβικών τοπωνυμίων όπως:

Το παραπάνω μπορεί να μας βοηθήσει να εξηγήσουμε την φωνολογική ιστορία των Σερβο-Κροατικών τοπωνυμίων Neretva και Hvar.

Ο ποταμός Neretva

To λατινο-ιλλυρικό όνομα του ποταμού ήταν NarōΝάρων») και το μεταγενέστερο ρωμανικό όνομα ήταν Narenta. Δεν υπάρχει πρόβλημα στην ετυμολογία μιας και υπάρχει η ΙΕ ρίζα *(s)neh2- «ρέω, πλέω» που έχει δώσει τα ελληνικά νάω = «ρέω», νᾶμα = «τρεχούμενο ύδωρ», Νᾱρεύς > Νηρεύς, τις Ναιάδες και τον ποταμό Ὠκύνᾱρο στην Μεγάλη Ελλάδα.

Το πρόβλημα που πρέπει να λύσουμε είναι πως το ρωμανικό Narenta στο στόμα των σλάβων θα είχε γίνει *Noręta > *Nereta (ύστερα από αφομοίωση o..e > e..e, για το *-ent- > –ęt παραβάλλω το *penkw-tis > *pę) και όχι Neretva. Πρέπει να παραγάγουμε το Neretva μέσω μιας ετυμολογικής οδού που να εξηγεί το μυστήριο /v/.

Την απάντηση μας την δίνει ο Πορφυρογέννητος. Οι Σλάβοι που εγκαταστάθηκαν στις εκβολές του Νάρωνα έγιναν περιβόητοι πειρατές της Αδριατικής (Narentini), οι οποίοι εκχριστιανίστηκαν πιο αργά σε σχέση με τους άλλους Σλάβους και γι΄αυτό ο Πορφυρογέννητος τους ονομάζει «Παγανούς». Εμάς μας ενδιαφέρει το άλλο τους όνομα που μας δίνει ο Πορφυρογέννητος: Ἀρεντανοί. Αυτό είναι αναμφίβολα παραφθορά του ρωμανικού Narentàni.

Vetones

Σύμφωνα με αυτά που έχουμε δει παραπάνω, το ρωμανικό Narentàni στην Δαλματική γλώσσα αναμένεται να εξελιχθεί σε:

Narentàni > Narentni > Narentni > Narentùni

Στο στόμα των Σλάβων ο δαλματικός τύπος Narentni αναμένεται να γίνει *Norętvani > *Nerętvani, όπως έχει δειχθεί παραπάνω.

Στο μυαλό των σλάβων το εθνωνύμιο *Nerętvani αναλύεται ως *Nerętv-ani, δηλαδή αποτελείται από το συλλογικό επίθημα *-(i)ani που προστίθεται σε τοπωνύμια για να δηλώσει τους κατοίκους ενός τόπου (λ.χ. dolŭ = «κοιλάδα» > dol-jani > Doljani = «Κοιλαδίτες»).

Επομένως, το *Nerętv-ani ερμηνεύθηκε ως «οι κάτοικοι του ποταμού Nerętv-» και, επειδή η μεγάλη πλειοψηφία των σλαβικών ποταμών είναι γένους θηλυκού (επειδή η σλαβική λέξη «ποταμός» *h1roi-keh2 > *raikā > *rěka είναι γένους θηλυκού), εν τέλει προέκυψε το υδρωνύμιο Nerętva.

Η νήσος Hvar

Εδώ τα πράγματα θα είναι πιο σύντομα. Μία αρχαία ελληνική αποικία ιδρύθηκε στο νησί το 384 π.Χ. με το όνομα Φάρος. Το λατινικό όνομα ήταν Phàrus > Fàrus. Ο ρωμανικός τύπος ήταν *Fàro που στο στόμα των Δαλματόφωνων κατοίκων αναμένεται να γίνει:

Fàro > Fr(o) > Fr(o) > Fùr

Οι σλάβοι προφανώς άκουσαν τον τύπο Fuàr(o) και, μην διαθέτοντας το σύμφωνο /f/ στην Πρωτο-Σλαβική, το απέδωσαν με το φωνολογικά πλησιέστερο σύμφωνο που διέθεταν, δηλαδή το /h/. Fuàr(o) > Hvar(ŭ) > Hvar.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία, Σλαβικές γλώσσες

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s