Τα διπλασιασμένα ουσιαστικά του τύπου «αγωγή»

Στην σημερινή ανάρτηση θα περιγράψω μια ομάδα ουσιαστικών που έχουν προκύψει από έναν συγκεκριμένο τύπο διπλασιασμού θέματος και της οποίας τα πιο γνωστά μέλη είναι οι όροι ἀγωγή και ἀγωγός. Ο τρόπος διπλασιασμού έχει ενδιαφέρον, γιατί φαίνεται να επιβεβαιώνει την «αχρωματιστική» υπόθεση του Beekes στο θέμα της μοίρας του ΙΕ *oh2.

Όταν βλέπουμε τους όρους ἀγωγή και ἀγωγός καταλαβαίνουμε αμέσως ότι έχουμε να κάνουμε με διπλασιασμό της ΙΕ ρηματικής ρίζας *h2eg’- > ἄγω του τύπου *h2g’-o-h2g’-, αλλά αυτό που δεν γνωρίζουμε είναι αν ο διπλασιασμός συνέβη όσο ακόμα τα λαρυγγικά ήταν ενεργά ή αν συνέβη αργότερα, όταν τα λαρυγγικά είχαν φωνηεντοποιηθεί (*h1>ε, *h2>α, *h3>ο). Το άλλο πράγμα που πρέπει να επιβεβαιώσουμε είναι ο ο-βαθμός του θεματικού φωνήεντος που συνδέει τα δύο όμοια μορφήματα.

Αν το θεματικό φωνήεν ήταν στον ε-βαθμό τότε ο διπλασιασμένος τύπος θα ήταν:

ή *h2g’-e-h2g’- > *agāg- > ἀγηγ- αν ο διπλασιασμός είχε συμβεί όσο τα λαρυγγικά ήταν ακόμα ενεργά («ελλαρυγγικός»)

ή *ἀγ-ε-αγ- > ἀγεαγ- αν ο διπλασιασμός είχε συμβεί μετά την φωνηεντοποίηση των λαρυγγικών (μεταλαρυγγικός), το οποίο θα είχε μαρτυρηθεί ασυναίρετο και μετά από συναίρεση θα γινόταν ἀγηγ- (λ.χ. γένεα > γένη).

Από τη στιγμή που καμμία από τις δύο παραπάνω περιπτώσεις δεν μπορεί να δώσει το μαρτυρημένο θέμα ἀγωγ-, δεν υπάρχει περίπτωση ο διπλασιασμός να έγινε με το συνδετικό θεματικό φωνήεν στον ε-βαθμό. Άρα μένει μόνο ο ο-βαθμός και τα δύο σενάρια είναι:

ή «ελλαρυγγικός» διπλασιασμός *h2g’-oh2g’- > *agōg- > ἀγωγ- με «αχρωματιστική» έκταση *oh2>ō κατά Beekes

ή «μεταλαρυγγικός» διπλασιασμός *αγο-αγ- > ἀγοαγ- με συναίρεση σε ἀγωγ- και, πιο σπάνια, ἀγᾱγ- (λ.χ. τὰ ἁπλόα > ἁπλ).

contraction

Η περίπτωση του «μεταλαρυγγικού» διπλασιασμού είναι απίθανη επειδή θα περιμέναμε κάπου να βρούμε ή τον ασυναίρετο τύπο *ἀγοαγ- ή τον εναλλακτικό συνηρημένο ἀγᾱγ-. Για να τον αποκλείσουμε όμως πρακτικά τελείως χρειαζόμαστε μία άλλη λέξη της κατηγορίας που περιγράφω.

Η λέξη είναι η ἐδωδή = «τροφή» (> ἐδώδιμος = «φαγήσιμος»), διπλασιασμένος τύπος της ΙΕ ρίζας *h1ed- «τρώω» που έχει δώσει το ετερόκλιτο ουδέτερο r/n *h1ed-wr. > ἔδϝαρ > ἔδαρ ~ εἶδαρ = «τροφή» και το ρήμα ἔδω ~ ἐσθίω = «τρώω». Η λέξη ἐδωδή απαντά ήδη στην Ιλιάδα και επομένως είχε σχηματιστεί πριν την αλφαβητική περίοδο της Ελληνικής γλώσσας.

[Ιλιάδα, 19.167]

ὃς δέ κ᾽ ἀνὴρ οἴνοιο κορεσσάμενος καὶ ἐδωδῆς
ἀνδράσι δυσμενέεσσι πανημέριος πολεμίζῃ,

Η ετυμολογία της λέξης είναι:

*h1ed- > *h1d-oh1d-eh2 > *edoh1deh2 > *edō > ἐδωδή

Η περίπτωση «μεταλαρυγγικού» διπλασιασμού *ἐδο-εδ-ᾱ > ἐδοεδά πρέπει να απορριφθεί τόσο επειδή η συναίρεση του συμπλέγματος «οε» δίνει «ου» και ποτέ «ω», όσο και γιατί στην Ιλιάδα οι συναιρέσεις είναι πολύ σπάνιες (λ.χ. πάντα λοετρόν και ποτέ λουτρόν). Συμβουλευτείτε την τελευταία σελίδα που προσάρτησα για να δείτε ότι ο+ε>ου.

Μία εναλλακτική εξήγηση αυτών των ουσιαστικών είναι με τον νόμο του Wackernagel (στρατο-αγός > στρατᾱγός > στρατηγός και αναλογικά παν+ἄγυρις > πανήγυρις, δυς+ὄνυμος > δυσώνυμος κλπ, τελευταία παράγραφος εδώ), χωρίς να παραδεχτούμε θεματικό φωνήεν και με το δεύτερο μέρος στον ο-βαθμό.

*h2g’-h2og’- > αγ-ογ- > ἀγωγ- > ἀγωγή, ἀγωγός (~ δυσώνυμος με *h2og’- > ογ- όπως στον όρο ὄγμος)

*h1d-h1od- > εδ-οδ- > ἐδωδ- > ἐδωδή

O νόμος του Wackernagel κατά τον Sihler:

Wackernagel's law

Δεν έχω βρει κάποιο λόγο για να απορρίψω την περίπτωση παραγωγής αυτών των όρων μέ εφαρμογή του νόμου του Wackernagel σε ετερόβαθμα μορφήματα, αλλά θα συνεχίσω παρουσιάζοντας τους όρους αυτής της κατηγορίας με θεματικό ο-βαθμο φωνήεν να ενώνει ομοιόβαθμα μορφήματα.

1) *h2eg’- > ἄγω με παράγωγα *h2g’-o-h2g’-os > ἀγωγός και *h2g’-o-h2g’-eh2 > ἀγωγή.

2) *h1ed- > ἔδω με παράγωγα *h1d-o-h1d-eh2 > ἐδωδή = «τροφή» και *h1d-o-h1d-os > ἐδωδός = «φαγανός»

3) *h2ek’- «είμαι μυτερός/κοφτερός» > ἄκρος, ἀκίς, νεϝο-ακής > νεϝᾱκής > νεηκής = «φρεσκοακονισμένος» με παράγωγο στην κατηγορία που παρουσιάζω: *h2k’-o-h2k’-eh2 > ἀκωκή = «ακή, αιχμή» (απαντά στην Ιλιάδα).

4) *h3ed- «μυρίζω» > ὄζωὀδμή ~ ὀσμή με παράγωγο τον όρο *h3d-o-h3d-eh2 > ὀδωδή = «μυρωδιά»

5) *h3ekw- «βλέπω» > ὄπις (ματιά των θεών), ὄψις κλπ με παράγωγο *h3kw-o-h3kw-eh2 > ὀπωπή = «όψη, ματιά»

Ο τελευταίος όρος είναι πιο περίεργος και φαίνεται να σχηματίστηκε αργότερα κατ΄αναλογία και ίσως είναι ο καλύτερος υποψήφιος για να μας κάνει να σκεφτούμε τον νόμο του Wackernagel ως ετυμολογικό μοντέλο. Είναι όμως και ο μόνος όρος της κατηγορίας που έχει το πρώτο μόρφημα στον ο-βαθμό (*sogh-(o)-sogh- > hokh-(o)-hokh- > οχ-(ο)-οχ > οχ-ωχ) κάτι που αποκλείεται για όρους όπως η αγωγή (*h2g’- ή *h2eg’-), η ακωκή και η εδωδή (*h1d- ή *h1ed-) άρα, κατά πάσα πιθανότητα, σχηματίστηκε αργότερα κατ΄αναλογία.

6) *segh- > ἔχω (με ο-βαθμο θηλυκό -οχή λ.χ. παροχή, ανοχή κλπ) > *-οχωχή > -οκωχή (λόγω ανομοίωσης Grassmann)

ἀνοκωχή ~ ἀνοχή , διοκωχή ~ διοχή , κατοκωχή ~ κατοχή, μετοκοχή ~ μετοχή, παροκωχή ~ παροχή, περιοκωχή ~ περιοχή, συνοκωχή ~ συνοχή

Θα κλείσω την ανάρτηση σημειώνοντας ότι ο γνωστός μας όρος ἀνακωχή είναι παρεφθαρμένη μορφή της ἀνοκωχής.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s