Η φωνολογική ιστορία του ελληνικού φθόγγου «ζ»

Ο ελληνικός φθόγγος που αντιστοιχεί στο γράμμα «ζ» κατάγεται από τον πρώιμο ελληνικό προστριβόμενο φθόγγο /dz/ που προέκυψε από διάφορες πηγές:

1) Το αρκτικό ΠΙΕ *y-, όπως λ.χ.  *yugom > ζυγόν , *yeug- > ζεύγνῡμι και *yeh3s- > ζώννῡμι , ζώνη (λ.χ. αλβ. gjesh)

Η τροπή *y- > dz- είχε ήδη πραγματοποιηθεί το 1400 π.Χ., γιατί στις πινακίδες της Γραμμικής Β η λέξη ζεῦγος (ze-u-ke-si = /dzeuges(s)i/) δεν γράφεται με το συλλαβόγραμμα je = /ye/, αλλά με ένα διαφορετικό που ανήκει στην σειρά “z”. Το περίεργο είναι πως τα αρκτικά ΙΕ *y- που αργότερα θα εξελιχθούν σε δασεία (h) διατηρούνται ακόμα αυτούσια στην Γραμμική Β (λ.χ. jo = /yos/ > hos = ὅς και jo-qi = /yokwi/ > hoti = ὅτι και, αντίστοιχα, *yē>hē στο *yeh1kwr. > ἧπαρ). Σποραδικές γραφές δίχως το αρχικό /y/ δείχνουν ότι η τροπή *y->h- μάλλον είχε ολοκληρωθεί σε ορισμένες λέξεις (λ.χ. *yo-kwe > o-te = /hote/ = ὅτε, ήδη με τροπή kwe>te).

Ότι το σύμφωνο της γραμμικής Β που συμβολίζουμε ως “z” ήταν προστριβόμενο /dz/ φαίνεται από το ότι χρησιμοποιείται για να αποδώσει και το άηχο προστριβόμενο *ky>ts (λ.χ. *k’yāwetes- > tsāwetes = za-we-te > σῆτες).

2) d+y > dz, όπως *kw(e)tr.-ped-ih2 > *tr.pedya > Γραμμική Β to-pe-za = /torpedza/ > τράπεζα

3) g+y > dz, όπως *meg’-yos-s > megyōs > medzōs = Γραμμική Β me-zo > μείζων

z-myc

Κατά την «σκοτεινή περίοδο» μεταξύ της πτώσης των Μυκηναϊκών ανακτόρων (~1200 π.Χ.) και της καταγραφής της Ιλιάδας (~750 π.Χ.) συνέβη μία ενδιαφέρουσα φωνολογική εξέλιξη στο «μυκηναϊκό» προστριβόμενο /dz/ που περιγράφτηκε παραπάνω:

μετάθεση  dz > zd

Μια παρόμοια μετάθεση συνέβη και στην Βουλγαρική/Παλαιοσλαβωνική:

gradŭ = «κάστρο, πόλις» > *grad-ianinŭ = «πολίτης, κάτοικος πόλεως//κάστρου» > *gradyaninŭ > gradzaninŭ (= λ.χ. σερβ-κροατ. građanin) > OCS graždaninŭ (= βουλγ. graždanin).

Εξαιτίας αυτής της μετάθεσης, οι Έλληνες κατά την αλφαβητική περίοδο είχαν δύο τρόπους για τον συμβολισμό του «ζ»: ο ένας ήταν με το ειδικό σύμβολο «ζ» (που διέφερε ελαφρώς στα διάφορα αλφάβητα) και ο άλλος με το σύμπλεγμα «σδ».

τράπεσδα = τράπεζα , Δωρίσδω = Δωρίζω , φράσδω = φράζω , ἐφίσδω = ἐφίζω κλπ

εἰς τὰς Ἀθήνας > Ἀθήνασδε > Ἀθήναζε = «προς Αθήνα» και Ὀλυμπίαζε, αλλά Ἄργοσδε, Θήβασδε κλπ.

4) Αυτή η μετάθεση dz > zd = «ζ» ~ «σδ» πρόσθεσε και μία ακόμα πηγή του ελληνικού «ζ». Πρόκειται για τον κληρονομημένο από την ΠΙΕ συνδυασμό *s+d > IE *zd.

Αυτός ο συνδυασμός απαντά στο διπλασιασμένο ρήμα *sed- «κάθομαι» (λ.χ. sed-os > ἕδος, *sed-reh2 > ἕδρᾱ) > *si-sd > hizdō =ζω (ἐφίσδω παραπάνω).

Ήδη στο κείμενο της Ιλιάδας το -zd- του ρήματος ζω γράφεται με «ζ», αλλά το ταυτόηχο διαμορφηματικόz-d- του τούσδε γράφεται με «σδ».

[Ιλιάδα, 20.15]

ἷζε δ᾽ ἄρ᾽ ἐν μέσσοισι, Διὸς δ᾽ ἐξείρετο βουλήν·
τίπτ᾽ αὖτ᾽ ἀργικέραυνε θεοὺς ἀγορὴν δὲ κάλεσσας;

—-

και μέσα στους θεούς καθίζοντας ρωτάει το Δία να μάθει:
«Τι τους θεούς, Αστραποκέραυνε, σε σύναξη φωνάζεις;

[Ιλιάδα, 2.345]

ἄρχευ᾽ Ἀργείοισι κατὰ κρατερὰς ὑσμίνας,
τούσδε δ᾽ ἔα φθινύθειν ἕνα καὶ δύο, τοί κεν Ἀχαιῶν

—-

τράβα μπροστά και σε άγριους πόλεμους κυβέρνα τους Αργίτες,
κι αυτούς παράτα τους να τρώγουνται, τον έναν δυο, που αλάργα

(μετάφραση Κακριδή-Καζαντζάκη)

Επομένως, από το 750 π.Χ. μέχρι και την Ελληνιστική περίοδο, το γράμμα «ζ» απέδιδε το σύμπλεγμα /zd/ (~σδ). Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ελληνική δεν διέθετε τον φθόγγο /z/. Αυτός ακουγόταν ως ηχηρό αλλόφωνο του /s/ λ.χ.

σεισμός = /se:zmòs/

σβέννῡμι = /zbènny:mi/

Γι΄αυτό το λόγο, τους Θρακικούς και Ιρανικούς όρους στους οποίους περιμένουμε να βρούμε *g’>dz>z, τους βρίσκουμε γραμμένους με «σ» μέχρι και το 300 π.Χ.:

*g’heu-ter- > Σεύθης (αλλά αργότερα *g’heu-tr- > ζετραία = χύτρα)

*Hrēg’- > Ῥῆσος

*peri-doig’h-os > αβεστικό paiṛidaēza > ελληνικό παράδεισος (πρώτη απάντηση στον Ξενοφώντα, αλλά αργότερα Θρακικά τοπωνύμια σε *-dig’h-eh2 > -δίζα).

Η πρώτη αναντίλεκτη επιγραφική μαρτυρία που δείχνει ότι το ελληνικό «ζ» είχε απλοποιηθεί zd>z στην σημερινή του μορφή είναι μία επιγραφή του 218 π.Χ. από την Λαμία στην οποία διαβάζουμε «Ἀριστοδάμα Ἀμύντα Ζμυρναία ἀπ΄Ἰωνίας»:

Lamia-218BC-Zmyrnaia

z-Horrocks

Παραθέτω και δύο σελίδες από τον Roger Woodard για την φωνολογική ιστορία του «ζ». Λέει τα ίδια πράγματα που έχω πει και εγώ (και μερικά επιπλέον) για να κατλήξει και αυτόν στο συμπέρασμα ότι:

1) Η μετάθεση dz>zd είχε συμβεί πριν από την αλφαβητική γραφή

2) Μέχρι και τον 4ο π.Χ. αιώνα το Ιρανικό /zd/ αποδίδεται στα ελληνικά ως «ζ» (Ahura Mazda > Ὠρομάζης, Artavazda > Ἀρτάβαζος), και το Ιρανικό /z/ ως «σ»

3) Κατά τον Woodard, η απλοποίηση  zd>z άρχισε να συμβαίνει γύρω στο ~300 π.Χ. όταν απαντούν τα πρώτα Ιρανικά ονόματα με /z/ το οποίο αποδόθηκε με ελληνικό «ζ».

Woodard-z

Advertisements

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s