Ποια ήταν η μοίρα των ΠΙΕ *h2o- και *-oh2-;

Ο Χρήστος έκανε, ως συνήθως, ένα πολύ εύστοχο σχόλιο σχετικά με την μοίρα των ΠΙΕ *h2o- και *-oh2-, δίνοντάς μου ταυτόχρονα την ιδέα της σημερινής ανάρτησης.

Έχω κάνει μια παλαιότερη ανάρτηση για την Λαρυγγική Θεωρία της ινδοευρωπαϊκής (ΙΕ) γλωσσολογίας. Εδώ, πριν περάσω στο κυρίως θέμα, θα παρουσιάσω λίγο χονδρικά τα βασικά συμπεράσματά της στα οποία υπάρχει γενική συμφωνία.

1) Η μητρική ΠΙΕ γλώσσα είχε τουλάχιστον 3 λαρυγγικά τα οποία συμβολίζουμε με *{h1,h2,h3}. Τα τρία αυτά αρκούν για να κάνουμε την δουλειά μας, αλλά μερικοί γλωσσολόγοι πιστεύουν ότι υπήρχαν δύο ποικιλίες του h2: μία «κανονική» και μία «ανώμαλη» που δεν έδωσε // στην Χεττιτική. Αυτοί οι γλωσσολόγοι συμβολίζουν την «ανώμαλη» αυτή ποικιλία του h2 ως h4. Σε όλα τα άλλα θέματα όμως της ΙΕ γλωσσολογίας αρκεί ένα h2, για να κάνει την δουλειά.

2) Το λαρυγγικό *h1 ονομάζεται «άχρωμο» επειδή δεν «χρωματίζει» τα γειτονικά σύμφωνα, όπως τα *h2 και *h3. Τα δύο τελευταία έχουν την ιδιότητα να χρωματίζουν το θεματικό φωνήεν *e (*h2e>h2a, *eh2>ah2 και *h3e> h3o, *eh3>oh3 αντίστοιχα). Όταν το λαρυγγικό βρίσκεται πριν από το θεματικό φωνήεν τότε χάνεται μετά τον χρωματισμό χωρίς άλλη συνέπεια. Ὀταν όμως βρίσκεται μετά από το θεματικό φωνήεν και πριν από σύμφωνο τότε χάνεται με αναπληρωματική έκταση (λ.χ. *eh1>ē , *eh2>ah2>ā , *eh3> oh3>ō).

3) Τα φωνήεντα /u/ και /i/ δεν χρωματίζονται από τα γειτονικά λαρυγγικά, αλλά υπόκεινται την παραπάνω αναπληρωματική έκταση (λ.χ. *uH>ū και *iH>ī).

4) Μεταξύ συμφώνων/ημιφωνικών, τα λαρυγγικά δρουν σαν συλλαβικά ένηχα και φωνηεντοποιούνται. Στην Ελληνική τηρείται η «τριπλή τροπή» (Greek Triple Reflex): *h1>e , *h2>a , *h3>o, ενώ στον Ινδο-Ιρανικό κλάδο ισχύει η φωνηεντοποίηση *h1,h2,h3>i και, στις υπόλοιπες ΙΕ γλώσσες, συνέβη κατά κανόνα η φωνηεντοποίηση *h1,h2,h3>a.

Παραδείγματα:

*dhh1-tos > ελληνικό θετός, σανσκριτικό *dhità- > hità και λατινικό *dhh1-k-tos > factus

*dh3-tos > ελληνικό δοτός, σανσκριτικό dità- και λατινικό datus

*sth2-tos > ελληνικό στατός, σανσκριτικό sthità- και λατινικό status

Τα παραπάνω βρίσκουν σύμφωνους όλους τους ΙΕστές.

Ο Χρήστος έθεσε το εξής ερώτημα: ποια είναι η εξέλιξη των λαρυγγικών – και ειδικότερα του *h2– όταν αυτά γειτνιάζουν με /o/; Με άλλα λόγια, ποια είναι η μοίρα των διφθόγγων *h2o- και *oh2;

Γι΄αυτό το θέμα υπάρχουν αμφιλεγόμενες ενδείξεις και οι γλωσσολόγοι χωρίζονται σε δύο «στρατόπεδα»:

– Η «Αχρωματιστική» υπόθεση του Robert Beekes και άλλων γλωσσολόγων είναι ότι το /ο/, όπως και τα /i/ και /u/, δεν χρωματίζεται (δηλαδή *h2o>o και *oh2>ō) αν και ο Beekes παραδέχεται ότι είναι πάρα πολύ λίγα τα παραδείγματα *oh2>ō που μπόρεσε να βρει και γι΄αυτά υπάρχουν και εναλλακτικές ετυμολογικές προτάσεις.

– Η «Χρωματιστική» υπόθεση άλλων μελετητών, όπως ο Jerzy Kuryłowicz και ο Fredrik Otto Lindeman, είναι ότι το /ο/ χρωματίζεται, όπως ακριβώς το /e/ (δηλαδή *h2o>h2a>a και *oh2>ah2>ā), αναγνωρίζοντας όμως ότι σε αρκτική θέση είναι πολύ συχνή η εξέλιξη *h2o->o-, όπως πιστεύουν ο Beekes και οι ομοϊδεάτες του.

Παραθέτω μερικές σελίδες με τις δύο εναλλακτικές θεωρήσεις.

Beekes

oh2-Lindeman

Παραθέτω και την άποψη του Andrew Sihler που παρουσιάζει και τις δύο θέσεις, παραδέχεται ότι υπάρχουν δυσκολίες και στις δύο και, στο βιβλίο του (1995) ακολουθεί δoκιμαστικά την «χρωματιστική» υπόθεση *h2o>h2a>a.

h2o-Sihler

1) Αρκτικό *h2o->o

Εδώ υπάρχουν πλείστα παραδείγματα για να συμφωνήσουμε με τον Beekes ότι έχουμε να κάνουμε με κανονική (regular) «αχρωματιστική» φωνολογική εξέλιξη, αντίθετα με την εξέλιξη *h2e>h2a>a στην ίδια θέση.

Παραδείγματα από τους αναδομημένους τύπους με *h2o- που βρήκα στους Mallory-Adams είναι τα παρακάτω:

*h2owis > *owisελληνικό ὄις ~ λατινικό ovis

*h2og’-mos > *og’mosὄγμος = «πορεία, αυλάκι που κάνει το άροτρο», αλλά *h2(e)g’- > γυια = «δρόμος», κυριολεκτικά «πεπατημένη») και *h2eg’->h2ag’->ag’-ελληνικό ἄγω ~ λατινικό agō

*h2osth1- > *osth1- > ελληνικό ὀστέον και λατινικό os

*h2enk- «λυγίζω, καμπυλώνω» λ.χ. το σιγμόληκτο ουδέτερο *h2enkos > *h2ankosἄγκος, αλλά *h2onkos > *onkos > ελληνικό ὄγκος (φτερό στην ουρά το βέλους) ~ λατινικό uncus = «αγκίστρι», σε αντίθεση με τα μηδενόβαθμα ή ε-βαθμα παράγωγα όπως ἀγκύλος, ἄγκιστρον,  angulus κλπ.

*h2osdos > *ozdos > ὄζος

*h4org’his > *org’his > ὄρχις

*h2ous- > *ous- > οὖς, αλλά λατινικό auris

*h2omos > *h2ōmos > *ōmòs > ὠμός (με μακρό φωνήεν και στην Σανσκριτική, δείτε παρακάτω)

*h2op- > *op- = «πλούτος» > λατινικό opsopulentus, ενώ από τον ε-βαθμό το ελληνικό *h2ep-en-os > *h2ap-en-osἄφενος/ἄφνος (θα περιμέναμε **ἄπενος/ἄπνος ~ σανσκριτικό apnas).

Αντίθετα με τα παραπάνω, οι Mallory-Adams δίνουν την ρίζα της λέξης αἰών (< *ayy-ōn < *ayw-on-s) ως *h2oyus = «διάρκεια ζωής», αλλά ξέρουμε ότι η ρίζα έδωσε «ο» στο *ne h2oyu-kwid > (ne) ouki > οὐκ = «όχι σε αυτόν τον αιώνα» (not in this lifetime), όπως έδειξα στην ανάρτηση του «όχι».

Ένα ο-βαθμο παράδειγμα που ξέφυγε από τους Mallory-Adams είναι το *h2ek->h2ak’-> ak’- > ἄκρος, ἀκίς, αλλά *h2ok’->ok-> ὄκρις.

h2o

Από τα παραπάνω παραδείγματα προκύπτει νομίζω το συμπέρασμα ότι, τουλάχιστον σε αρκτική θέση, η τροπή *h2o>o είναι αναμενόμενη και μάλλον κανονική.

2) Εσωτερικό *-oh2-

Εδώ τα πράγματα δεν είναι καθόλου βέβαια και τα παραδείγματα που μπορούμε να αναφέρουμε είναι πολύ λιγότερα και αμφιλεγόμενα.

Η βασική λέξη του Beekes είναι η Ελληνική φωνή. Σύμφωνα με τον Beekes και τους λοιπούς «αχρωματιστές», η λέξη ανάγεται στο ο-βαθμο παράγωγο *bhoh2-neh2 της ρίζας *bheh2- «μιλώ» (λ.χ. ε-βαθμο ρήμα *bheh2-φημί και μηδενόβαθμα παράγωγα *bhh2- > θέσφατον, ἀφασία).

Όσοι δέχονται αυτή την ετυμολογία της φωνής τότε αναγκαστικά αναδομούν ως ε-βαθμη την *bheh2-meh2 > φάμᾱ > φήμη.

Μία άλλη όχι τόσο σίγουρη ετυμολόγηση που παραθέτει ο Beekes ως απόδειξη είναι *gwem- > *gwm.-yō > βαίνω > *e-gweh2m > ἔβην > *gwoh2m-os > βωμός.

Ένα παράδειγμα που μαρτυρεί υπέρ της άλλης θεώρησης (*oh2>*ah2>ā) είναι ο ελληνικός παρακείμενος *se-stoh2 > *hestā > ἕστκα > ἕστηκα (με ο-βαθμό παρακειμένο όπως τα δέρκομαι > δέδορκα, λείπω > λέλοιπα, πείθω > πέποιθα κλπ), αν και κάποιος θα μπορούσε να ισχυριστεί αναλογικές αλλαγές θέματος όπως στο τίθημι > τέθηκα (και όχι *dhe-dhoh1– > **τέθωκα).

Το άλλο είναι η αλβανο-βαλτική «αγελάδα» που την έχω παραθέσει στην πρώτη εικόνα που έχω δώσει μαζί με τις σελίδες του Beekes: *loh2p-eh2 > *lā > αλβανικό lopë ~ λεττονικό luops. Και στις δύο γλώσσες συνέβη η τροπή *ā>ua>uo>o ενώ, σύμφωνα με την θεώρηση του Beekes, η αλβανική «αγελάδα» θα έπρεπε να ήταν *loh2p-eh2 > *lōpā > **lepë, μιας και στην Αλβανική *ō>uo>ue>e (λ.χ. *poh3los > πλος ~ pe και τα λατινικά δάνεια pōmum > pe και terrae mōtus > tërmet.

Επομένως, το ζήτημα της εξέλιξης του *oh2 εξαρτάται από ποια ετυμολογία ο-βαθμου θηλυκού θέλουμε να δεχτούμε:

«Αχρωματιστική» Υπόθεση: *bhoh2-neh2 > phō> φωνή

«Χρωματιστική» Υπόθεση: *loh2p-eh2 > *lā > lopë

Ότι και τα δύο αυτά θηλυκά αναμένονται να είναι ο-βαθμα μας το δείχνουν τα παραδείγματα *kwoi-neh2 > ποινή , τρέπ-ω > *trop-eh2 > τροπή, ῥέπω > ῥοπή, χέω > *g’how-eh2 > χοή, ἔχω > αντοχή, παροχή κλπ.

Σαν να μην έφτανε αυτό το δίλημμα, η ετυμολόγηση *bhoh2-neh2 > φωνή δεν είναι η μόνη που έχει προταθεί. Άλλοι μελετητές που δέχονται τον χρωματισμό *oh2>ah2>ā έχουν προτείνει την ετυμολόγηση *bhh2-oneh2 > *φαονά > φωνά ~ φωνή (ύστερα από συναίρεση), με το επίθημα *-on-eh2 όπως στις λέξεις ὀθόνη, σφενδόνηβελόνη, περόνη και, ειδικότερα, το θηλυκό *sweh2d-(w)-oneh2 > ἡδονή (*sweh2d-us > ἡδύς) που έχει τον τόνο στην λήγουσα όπως η προτεινόμενη φαονή > φωνή. Η άποψη του Beekes ότι τα περισσότερα από αυτά είναι προελληνικά και μη ΙΕ δεν ευσταθεί, γιατί οι όροι σφενδόνη (*(s)bhendh- > Βενδῖς = «Τοξότρα» ~ θρακική Άρτεμις, αγγλικό bend = λυγίζω/παραμορφώνω), ἡδονή και βελόνη (*gwelh1-/*gwels-: βέλος, βέλεμνον, δηλητήρ, δέλλις κλπ) είναι σίγουρα ΙΕ και πρωτο-Ελληνικοί.

Εγώ εδώ θέλω να προτείνω και μία τρίτη πιθανή ετυμολόγηση της λέξης φωνή που την συνδέει με την αλβανική και αρμενική «φωνή» και τον σλαβικό «ήχο». Πρόκειται για την ΙΕ ρίζα *g’hwonos = «ήχος,φωνή» (πρωτο-σλαβικό zvonŭ, πρωτο-αλβανικό *dzwanā > τοσκικό ~ γκεγκικό = «φωνή» και παλαιό αρμενικό jayn = «φωνή»).

Γνωρίζοντας λοιπόν ότι στην Ελληνική το σύμπλεγμα *g’hw συμπεριφέρεται όπως το χειλοϋπερωικό *gwh (λ.χ. *g’hwēr > θήρ/φηρ ~ πρωτοσλαβικό zvěrĭ) τότε το θηλυκό του εκτεταμένου ō-βαθμού της ρίζας αναμένεται να δώσει στην Ελληνική *g’hwōn-eh2 > φωνή !!!

ghwonos

Στην σελίδα όπου παρατίθεται ο όρος *g’hwonos = «ήχος» υπάρχουν και τα εκτεταμένα παραδείγματα *dhren- > θρῆνος ~ θρῶναξ (κηφήνας < μέλισσα που κάνει bzzz > buzz). Βέβαια, στην ίδια πάντα σελίδα, ο όρος *g’hwonos ανάγεται στην ρηματική ρίζα *g’heu(H)- «φωνάζω» με ενδεχόμενο λαρυγγικό (Η) που σημαίνει ότι δεν χρειάζεται να επικαλεστούμε τον εκτεταμένο βαθμό αν ξεκινησούμε λαμβάνοντας υπόψη και το λαρυγγικό *g’hwoHn-eh2.

Τέλος, θα ήθελα να πω δυο λόγια και για τον αχρωμάτιστο όρο *poh2-i-men- > ποιμήν που έχει συγγενή τον επίσης αχρωμάτιστο ε-βαθμο λιθουανικό όρο *peh2-i-mon-s > *peimōn > piemuo (στον λιθουανικό ε-βαθμο όρο και οι δύο θεωρίες συμφωνούν στον αναμενόμενο χρωματισμό *pah2imon-s που όμως δεν συνέβη).

3) Συμπεράσματα

α) Στην περίπτωση του συμπλέγματος *h2o- σε αρκτική θέση, τα δεδομένα είναι άφθονα και συνηγορούν αναμφίβολα υπέρ της «αχρωματιστικής» υπόθεσης του Beekes *h2o->o-.

β) Στην περίπτωση της διφθόγγου *-oh2- σε εσωτερική θέση, τα δεδομένα είναι και πολύ λίγα και αμφιλεγόμενα. Ο ελληνικός παρακείμενος ἕστηκα αν είναι απευθείας αναγόμενος στον ΠΙΕ παρακείμενο *se-stoh2- και η αλβανική «αγελάδα» συνηγορούν υπέρ της «χρωματιστικής» υπόθεσης, αλλά η «φωνή» κατά την ετυμολόγηση του Beekes συνηγορεί υπέρ της «αχρωματιστικής» υπόθεσης. Πρέπει όμως να επισημανθεί πως η ετυμολόγηση *bhoh2-meh2 > φωνή δεν είναι η μόνη δυνατή και υπάρχουν τουλάχιστον άλλες δύο εξίσου καλές ετυμολογικές προτάσεις (*bhh2-oneh2 > φαονά > φωνή και *g’hwōn-eh2/*g’hwoHn-eh2 > φωνή).

Advertisements

6 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

6 responses to “Ποια ήταν η μοίρα των ΠΙΕ *h2o- και *-oh2-;

  1. Χρήστος

    Άλλοι μελετητές που δέχονται τον χρωματισμό *oh2>ah2>ā έχουν προτείνει την ετυμολόγηση *bhh2-oneh2 > *φαονά > φωνά ~ φωνή (ύστερα από συναίρεση), —————————-

    Γιατί ” *bhh2-oneh2 > *φαονά” δηλαδή h2o>αο !!!
    Αν θεωρούν ότι το h2 χρωματίζει το -ο- τότε πρέπει να είναι *bhh2-oneh2 > *φανά. Αφού το h2 χρωματίζει το -ο- και χάνεται. Μόνο μεταξύ συμφώνων φωνηεντοποιείται.

    • Υποθέτω ότι εννοούν για ενδοελληνική κατασκευή της λέξης, όπου στο ήση διαμορφωμένο μόρφημα *bhh2- > φα- πρροστέθηκε το επίθημα -ονά. Αλλά λέω υποθέτω γιατί δεν το λένε ρητά.

  2. Χρήστο, στη συζήτηση μας ανήκουν και τα διπλασιασμένα ουσιαστικά ἀγωγή και ἀκωκή.

    Αν σκεφτούμε «αχρωματιστικά» τότε *h2g’-o-h2g’-eh2 > αγ-ωγ-ή (με *oh2>ω) ή h2g’-o-h2og’-os > agoh2ogos > agoogos > ἀγωγός.
    Αν σκεφτούμε «χρωματιστικά» τότε οι λέξεις σχηματίστηκαν μετά την απώλεια των λαρυγγικών ἀγο-αγ-ή με συναίρεση οα>ω ἀγοαγή > άγωγή.

    • Λοιπόν Χρήστο, παρέθεσα στην ανάρτηση και την άποψη του Sihler από την συγκριτική του γραμματική Ελληνικής και Λατινικής (1995).

      Λέει ότι υπάρχει διαφωνία, παρουσιάζει τις δύο υποθέσεις, καταλήγει ότι και οι δύο εμφανίζουν προβλήματα για να γίνουν πλήρως αποδεκτές και δοκιμαστικά στο βιβλίο επέλεξε την «χρωματιστική» υπόθεση (*h2o>h2a>a).

  3. Χρήστος

    smerd καλημέρα, βρήκα υποστηρικτή της “αχρωμάτιστης” άποψης.
    Τον smerdaleo !!!!!!!!!!! Ναι εσένα!

    η κατάληξη -ω- των θεματικών ρημάτων προέρχεται από το θεματικό -ο- και το h2.
    Στο άρθρο σου για το ινδοευρωπαϊκό ρήμα γράφεις

    ——–
    2) Θεματικά ρήματα (*-o-h2)

    O δείκτης αυτών των ρημάτων είναι το λαρυγγικό *h2 που προσαρτάται στο θεματικό φωνήεν *-e/o σχηματίζοντας την κατάληξη *-oh2 > -ō που δεν είναι άλλο από το γνωστό μας –ω (λ.χ. φέρω, ασκώ) του πρώτου προσώπου ενικού. Το τυπικό ΙΕ ρήμα που ακολουθεί αυτήν την κλίση είναι το *bher-oh2 = φέρω
    ———–

    Οπότε η άποψη ότι χρωματίζεται σε -ā θα πρέπει να τροποποιήσει το λαρυγγικό αυτό σε h3. Ή τέλος πάντων να βρει μια λύση.

    • Ναι έτσι είναι. Κι αυτό (*bher-o-h2 > φέρω) είναι μία ένδειξη υπέρ της «αχρωματιστικής» υπόθεσης.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s