Η καταγωγή του όρου οἶνος

Ο Χρήστος ρώτησε τις προάλλες αν ο όρος οἶνος είναι ΠΙΕ καταγωγής ή όχι. Για να απαντήσουμε σε αυτήν την ερώτηση πρέπει να ξέρουμε την κατανομή του όρου στις θυγατρικές ΙΕ γλώσσες. Οι Mallory-Adams γράφουν:

woinom

Αποκαθιστούν τον όρο *woinom, τον οποίο ανάγουν στην ΙΕ ρηματική ρίζα *weiH- «συστρέφομαι» (αρχικά πρέπει να δήλωνε το αμπέλι με τις συστρεφόμενες έλικές του και όχι το προϊόν). Από τον αναδομημένο όρο *woinom παράγουν το λατινικό vīnum, το αλβανικό τοσκ. verë ~ γκεγκ. venë, το ελληνικό οἶνος, το αρμενικό gini και το χεττιτικό wiyan-.

Όροι που μοιάζουν με τον αναδομημένο ΙΕ όρο *woinom απαντούν στις Σημιτικές και Καρτβελιανές γλώσσες (η οικογένεια όπου ανήκει η Γεωργιανή).

Σημιτικές γλώσσες: εβραικό yāyin, αραβικό wayn, ακκαδικό īnu κλπ.

Πρωτο-Καρτβελιανό: *γwino

Ας γυρίσουμε στους ΙΕ όρους όπου μπορούμε να προβούμε σε πιο σίγουρα συμπεράσματα. Είναι σημαντικό το ότι ο όρος *woinom δεν έχιε δώσει απογόνους στον Ινδο-Ιρανικό κλάδο και στις βορειοευρωπαϊκές ΙΕ γλώσσες (Γερμανικό και Βαλτο-Σλαβικό κλάδο). Το πρωτο-γερμανικό *wīną (> αγγλικό wine) είναι δάνειο που ανάγεται στο λατινικό vīnum, ενώ το πρωτο-σλαβικό *vino είναι επίσης δάνειο που επίσης ανάγεται στον λατινικό όρο, είτε έμμεσα μέσω του γερμανικού όρου είτε άμεσα.

Επομένως, οι απόγονοι του αναδομημένου *woinom είναι αρκετά εντοπισμένοι στην ανατολική Μεσόγειο και, ειδικότερα, σε Βαλκάνια (Ελληνική, Αλβανική) και Μικρά Ασία (Χεττιτική, Αρμενική), με την Ιταλική χερσόνησο να έχει συνάψει από νωρίς εμπορικές σχέσεις με τον κόσμο του Αιγαίου και την ανατολική Μεσόγειο γενικότερα.

Εδώ πρέπει να αναρωτηθούμε αν ο όρος εισήλθε στον Ιταλικό κλάδο όταν αυτός είχε φτάσει στην Ιταλική χερσόνησο ή αν εισήλθε νωρίτερα όταν, σύμφωνα με το Στεπικό μοντέλο, ο πρόδρομος του Ιταλικού κλάδου βρισκόταν στην Παννονική πεδιάδα.

Αυτό που συνηγορεί υπέρ της ύπαρξης κοινής ρίζας είναι το ότι οι θυγατρικοί όροι προέρχονται από διαφορετικούς βαθμούς ablaut. Ο ελληνικός όρος οἶνος και το πρωτο-αλβανικό *wainā ανάγονται στον ο-βαθμό του όρου (*woin-), ενώ το λατινικό vīnum και το αρμενικό gini ανάγονται στον ε-βαθμό (*wein-).

Στην Ελληνική, ειδικότερα, ο όρος είναι αρκετά παλιός γιατί υπάρχει και το μηδενόβαθμο (*woi- > *wei- > *ui-) παράγωγο ὑιή (ὑιήν = τὴν ἄμπελον) που προέρχεται απευθείας από την ρηματική ρίζα *wei(H)- (*uiH-eh2). Ο τύπος *weiH-ēn των Mallory-Adams είναι λάθος, γιατί δεν κατάλαβαν ότι το λήμμα του Ησυχίου είναι στην αιτιατική. Η μετάπτωση είναι παρόμοια με αυτή που βλέπουμε στα επιθήματα των ΙΕ μετοχών παρακειμένου που παρουσίασα τις προάλλες: αρσενικό και ουδέτερο *-wos- με θηλυκό *-us-ih2 (λ.χ. ὁ πεπτωκώς, τὸ πεπτωκός, ἡ πεπτωκυῖα ~ σανσκριτικό cakṛvas- με θηλυκό cakṛuṣī́).

Μπορούμε να καταλήξουμε σε κάποιο οριστικό συμπέρασμα; Μάλλον όχι! Το γεγονός ότι έχουν χρησιμοποιηθεί διαφορετικοί βαθμοί ablaut του αναδομημένου *woinom μαζί με το ότι η Ελληνική δείχνει τον ανεξάρτητο σχηματισμό *uiH-eh2 που ανάγεται απευθείας στην ρηματική ρίζα *weiH- «συστρέφω» μαρτυρούν υπέρ της ΙΕ καταγωγής του όρου. Από την άλλη όμως, ο υψηλός βαθμός επιχωρικότητας των απογόνων (στα Βαλκάνια, την Μικρά Ασία και στον Ιταλικό κλάδο που έχει τόσο επαφές με την ανατολική μεσόγειο όσο και καταγωγή από την Παννονική πεδιάδα) και το γεγονός ότι παρόμοιοι τύποι απαντούν και στην Σημιτική γλωσσική οικογένεια (ο πρωτο-καρβελικός όρος μπορεί να εξηγηθεί ως αρμενικό δάνειο), δείχνουν ότι ο όρος και η ρηματική ρίζα ίσως δεν είναι ΠΙΕ, αλλά αποκλειστικό δημιούργημα εκείνων των ΙΕ γλωσσών που ήρθαν σε επαφή με τις περιαιγαιακές μη ΙΕ υποστρωματικές γλώσσες των Βαλκανίων και της Μικράς Ασίας.

Advertisements

2 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

2 responses to “Η καταγωγή του όρου οἶνος

  1. Ψέκκας

    υπάρχει ΚΑΝΟΝΑΣ πότε μια λέξη θεωρείται ΙΕ; Ας πούμε αν βρεθεί σε μια Ινδιοάρια και στην Χεττιτική θεωρείται ΙΕ χωρίς άλλη σκέψη. Άρα παίζει ρόλο και το μοντέλο. (καλα λογικο ειναι αλλα απλά ρωτάω )

    • υπάρχει ΚΑΝΟΝΑΣ πότε μια λέξη θεωρείται ΙΕ;
      —-

      Φαντάζομαι εννοείς ΠΙΕ, δηλαδή αν υπάρχει κάποιος κανόνας για να πούμε αν μια λέξη/ρίζα ήταν γνωστή στην ΠΙΕ κοιτίδα από την αρχή (αρχαϊκή ΠΙΕ).

      Ο Mallory κατατάσσει μία λέξη ως ΠΙΕ αν απαντά: στον Ανατολιακό κλάδο και σε έναν κλάδο της Μέσης ΙΕ περιόδου (Τοχαρική, Ιταλική, Κελτική, Γερμανική) και σε μία από τις υπόλοιπες.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s