Γιατί γεγονός αλλά καθεστώς;

Ο Noam Chomsky λέει συχνά ότι:

[00:13:00-00:14:50]

Συνοπτικά: Η σύγχρονη επιστήμη ξεκίνησε όταν κάποιοι άρχισαν να κάνουν ερωτήσεις σε θέματα που θεωρούνταν δεδομένα.

Αναρωτηθήκατε ποτέ γιατί γράφουμε το γεγονός με /ο/ και το καθεστώς με /ω/ όταν και τα δύο είναι ουσιαστικοποιημένες ουδέτερες μετοχές παρακειμένου;

Αν κάποιος γράψει καθεστός είναι ανορθόγραφος; Αν πιστεύετε ότι η γραφή καθεστός είναι ανορθόγραφη τότε θα πρέπει να παραδεχτείτε ότι και ο Πλάτων ήταν ανορθόγραφος όταν στον Τίμαιο γράφει την ουδέτερη μετοχή παρακειμένου του ρήματος ἵστημι ως τὸ ἑστός αντί για τὸ ἑστώς.

[Πλάτων, Τίμαιος, 40b]

τὰ αὐτὰ ἑαυτῷ διανοουμένῳ, τὴν δὲ εἰς τὸ πρόσθεν, ὑπὸ τῆς ταὐτοῦ καὶ ὁμοίου περιφορᾶς κρατουμένῳ: τὰς δὲ πέντε κινήσεις ἀκίνητον καὶ ἑστός, ἵνα ὅτι μάλιστα αὐτῶν ἕκαστον γένοιτο ὡς ἄριστον.

Ποιος από τους δύο τύπους είναι «σωστός»: τὸ ἑστός του Πλάτωνα ή τὸ ἑστώς που κρύβεται πίσω από το καθεστώς (<καθίστημι);

Όπως έχω ξαναπεί, στην γλωσσολογία δεν υπάρχει «σωστό» και «λάθος», αλλά υπάρχουν μόνον αρχαϊσμοί και προβλεπόμενοι και απρόβλεπτοι νεωτερισμοί. “The lingusitic science is descriptive and not prescriptive είναι μια φράση που θα βρείτε σε πολλά αγγλόφωνα γλωσσολογικά βιβλία (η γλωσσολογία είναι περιγραφική και όχι καθοδηγητική). Οι έννοιες «σωστό» και  «λάθος» προκύπτουν όταν, εντελώς αυθαίρετα, κάποιος τύπος του φάσματος επιλογών επιλέγεται ως πρότυπος και διδάσκεται ως «ορθός», ενώ όλο το υπόλοιπο φάσμα αρχίζει να θεωρείται «λάθος».

Ο Πλάτων θεωρούσε ότι ο Πιττακός ο Λέσβιος «Λέσβιος ὤν και ἐν φωνῇ βαρβάρῳ τεθραμμένος», επειδή στο ρητό του «Χαλεπὸν ἐσθλόν ἔμμεναι» = «είναι δύσκολο να είσαι αγαθός» χρησιμοποίησε το αιολικό απαρέμφατο ἔμμεναι έναντι του Αττικο-Ιωνικού εἶναι.

[Πλάτων Πρωταγόρας, 341c]

διὰ ταῦτ᾽ ἄρα καὶ μέμφεται, ἦν δ᾽ ἐγώ, ὦ Πρόδικε, τὸν Πιττακὸν λέγοντα “χαλεπὸν ἐσθλὸν ἔμμεναι”, ὥσπερ ἂν εἰ ἤκουεν αὐτοῦ λέγοντος ὅτι ἐστὶν κακὸν “ἐσθλὸν ἔμμεναι”.

ἀλλὰ τί οἴει, ἔφη, λέγειν, ὦ Σώκρατες, Σιμωνίδην ἄλλο ἢ τοῦτο, καὶ ὀνειδίζειν τῷ Πιττακῷ ὅτι τὰ ὀνόματα οὐκ ἠπίστατο ὀρθῶς διαιρεῖν ἅτε Λέσβιος ὢν καὶ ἐν φωνῇ βαρβάρῳ τεθραμμένος;

Βέβαια, για 300 χρόνια πριν γεννηθεί ο Πλάτωνας, κανένας ελληνόφωνος δεν έβρισκε «δυσηχές» και «βάρβαρο» το λεσβικό απαρέμφατο ἔμμεναι όταν αυτό απαντούσε στην Ιλιάδα:

[Ιλιάδα, 1.117] βούλομ᾿ ἐγὼ λαὸν σῶν ἔμμεναι ἢ ἀπολέσθαι·

[Ιλιάδα, 1.287] ἀλλ᾿ ὅδ᾿ ἀνὴρ ἐθέλει περὶ πάντων ἔμμεναι ἄλλων,

[Ιλιάδα, 7.207-8]

πέμπε δέ μ᾽ ἐς Τροίην, καί μοι μάλα πόλλ᾽ ἐπέτελλεν
αἰὲν ἀριστεύειν καὶ ὑπείροχον ἔμμεναι ἄλλων,
μηδὲ γένος πατέρων αἰσχυνέμεν, οἳ μέγ᾽ ἄριστοι

Απλώς, ο Πλάτων έζησε σε μια εποχή Αθηναϊκού σοβινισμού, όταν η Αττική διάλεκτος (αντικειμενικά ίσως η πιο «διεφθαρμένη» αρχαιοελληνική διάλεκτος όταν συγκρίνεται με την Πρωτο-Ελληνική) άρχισε να θεωρείται η πρότυπος ποικιλία της Ελληνικής γλώσσας.

Μετά από αυτήν την εισαγωγή στις έννοιες του γλωσσικά «σωστού» και του «λάθους» επανέρχομαι στο ερώτημα: γιατί λέμε το γεγονός, του γεγονότος, αλλά το καθεστώς, του καθεστώτος, όταν «πιάσαμε στα πράσα» τον Πλάτωνα να γράφει τὸ ἑστός;

Για να απαντήσουμε σε αυτό το ερώτημα πρέπει να εξετάσουμε τον παρακείμενο σαν κληρονομημένη ΙΕ γραμματική κατηγορία.

Ο ΙΕ παρακείμενος των ρηματικών ριζών που αρχίζουν με σύμφωνο σχηματιζόταν με διπλασιασμό και μετάπτωση του θέματος στον ο-βαθμό ablaut λ.χ.:

*derk’– «βλέπω» > δέρκομαι με παρακείμενο *de-dork-h2e > δέδορκα (~ σανσκ. dadarsa)

*leikw- > λείπω με παρακείμενο *le-loikw-h2e > λέλοιπα

*kwer- «ποιώ, πράττω» > σανσκριτικός παρακείμενος *kwe-kwor-h2e > cakàra ~ πέπραγα/πέπραχα

cakara

Υπάρχουν και μερικά παραδείγματα όπου δεν υπάρχει διπλασιασμός, όπως λ.χ. στην ρίζα *weid- «βλέπω», όπου ο παρακείμενος ήταν *woid-h2e > οἶδα ~ = «έχω δει > γνωρίζω» (λ.χ. σλαβικό *woid- > věděti).

Η καινοτομία της Ελληνικής ήταν η προσθήκη ενός *-k- στις ρηματικές ρίζες που συγχρονικά δεν έληγαν σε σύμφωνο λ.χ.:

πίπτω > πέπτωκα

φύω > πέφυκα

Οι ελληνικές μετοχές παρακειμένου είναι επίσης ΙΕ κληρονομημένη κατηγορία. Το επίθημά τους ανάγεται στο ΙΕ στατικό επίθημα *wos– (με μηδενικό βαθμό *us-):

δέδορκα > ὁ δεδορκώς/οἱ δεδορκότες , ἡ δεδορκυῖα/αἱ δεδορκυῖαι (*-usih2 > –uhya > –uyya > –υῖα) , τὸ δεδορκός / τὰ δεδορκότα

λέποιπα > ὁ λελοιπώς/οἱ λελοιπότες, ἡ λελοιπυῖα/αἱ λελοιπυῖαι, τὸ λελοιπός/τὰ λελοιπότα

Το ωμέγα στην ονομαστική ενικού της αρσενικής μετοχής οφείλεται στον Νόμο του Szemerényi:

*-woss > -wōs , ὁ λελοιπώς/τὸ λελοιπός όπως στα παραδείγματα

ὁ ἐγκρατέσ-ς > ἐγκρατής / τὸ ἐγκρατέσ- > ἐγκρατές και ὁ φέρων / τὸ φέρον (*bheront-s > φέρονς > φέρων).

Η άλλη καινοτομία της Ελληνικής είναι το /t/ που προστέθηκε στις πλάγιες πτώσεις στο ΠΙΕ επίθημα *-wos. Στο τέλος της ανάρτησης παραθέτω μία άποψη σύμφωνα με την οποία το /t/ είναι μεταμυκηναϊκή αντικατάσταση του μεσοφωνηεντικού s>h (δηλαδή ὁ λελοιπόσ-ς > λελοιπώς με γενική τοῦ λελοιπόh-ος > λελοιπότος).

parfect-participle

Οπλισμένοι με αυτά κατά νου ας πάμε στο στο ρήμα ἵστημι για να δούμε πως σχηματίστηκαν οι μετοχές παρακειμένου του.

Η ΙΕ ρίζα είναι *steh2-. Αν πρέπει να φτιάξουμε τον παρακείμενο αυτής της ρίζας πρέπει:

1) να την διπλασιάσουμε: *steh2- > *se-steh2-

2) να τρέψουμε το θεματικό φωνήεν στον ο-βαθμό ablaut: *se-steh2- > *se-stoh2-

Η ρίζα *se-stoh2-, σε κάποια φάση της ιστορίας του προδρόμου της Ελληνικής γλώσσας έγινε *he-stoh2- (*septm. > heptà).

Έχω υπογραμμίσει με μπλε την πεποίθηση του Fortson ότι η μετοχή παρακειμένου γινόταν με την προσθήκη του επιθήματος *-wos- στον μηδενικό βαθμό της θέματος παρακειμένου!

Δηλαδή *hestoh2- > *hesth2-wos-, τύπος που, αν δεν φωνηεντοποιηθεί το λαρυγγικό *h2 οδηγεί στην ουδέτερη μετοχή παρακειμένου τὸ ἑστός που χρησιμοποιεί ο Πλάτων (*g’enh1- > g’e-g’onh3-wos > τὸ γεγονός)

Όταν όμως τα λαρυγγικά χάθηκαν το θέμα παρακειμένου έγινε *he-stā- και η μετοχή άρχισε να σχηματίζεται ως:

*he-stā-wos- κάτι που μας οδηγεί στην πρώιμη ελληνική ουδέτερη μετοχή παρακειμένου τὸ ἑστᾱϝός. Όταν χάθηκε το δίγαμμα προέκυψε η μορφή τὸ ἑστᾱός που στην Αττικο-Ιωνική (*ᾱ > ǟ > η) έγινε, πρώτα ἑστηός και, μετά από την Αττικο-Ιωνική ποσοτική μετάθεση (λᾱός > ληός > λεώς) ἑστεώς και, μετά από συναίρεση,τὸ ἑστώς του καθεστώτος.

Αναλόγως, βρίσκουμε *dhwenh2- > μηεδόβαθμο ρήμα *dh(w)n.h2-sk- > θνάσκω > θνήσκω (και θνᾱτός > θνητός) με μετοχή παρακειμένου τὸ *τεθνᾱ-ϝόσ- > *τεθνᾱϝός > τεθνᾱός > τεθνηός > τὸ τεθνεώς.

Ο ασυναίρετος τύπος τὸ ἑστᾱός > ἑστηός > ἑστεώς, τοῦ ἑστᾱότος > ἑστηότος > ἑστεῶτος απαντά αρκετά συχνά, ενώ οι μη Αττικο-Ιωνικές διάλεκτοι δείχνουν την αρχική μορφή τὸ ἑστᾱός.

[Ιλιάδα, 2.320] ἡμεῖς δ᾽ ἑσταότες θαυμάζομεν οἷον ἐτύχθη.

[Ιλιάδα, 8. 565 ] ἑσταότες παρ᾽ ὄχεσφιν ἐΰθρονον Ἠῶ μίμνον.

[Ιλιάδα, 12.335-6]

ἐς δ᾽ ἐνόησ᾽ Αἴαντε δύω πολέμου ἀκορήτω
ἑσταότας, Τεῦκρόν τε νέον κλισίηθεν ἰόντα

[Ιλιάδα, 12.365-6]

Αἶαν σφῶϊ μὲν αὖθι, σὺ καὶ κρατερὸς Λυκομήδης,
ἑσταότες Δαναοὺς ὀτρύνετον ἶφι μάχεσθαι·

[Ησίοδος, Θεογονία, 746-7]

τῶν πρόσθ᾽ Ἰαπετοῖο πάις ἔχει οὐρανὸν εὐρὺν
ἑστηὼς κεφαλῇ τε καὶ ἀκαμάτῃσι χέρεσσιν

Έκτός από τους τύπους τὸ ἑστός/ἑστᾱός > ἑστηός > ἑστεώς > ἑστώς υπάρχει και ο τύπος τὸ ἑστᾱκός > τὸ ἑστηκός, όπως τὸ πεπτωκὸς, που δείχνει τον νεωτερισμό της προσθήκης ενός -κ- στα φωνηεντόληκτα θέματα παρακειμένου.

hestakos

Είναι η ουδέτερη μετοχή τὸ ἑστός του Πλάτωνα ΙΕ κατάλοιπο (μηδενόβαθμο *se-sth2-wos-, χωρίς φωνηεντοποίηση του λαρυγγικού *h2) ή πρόκειται για μεταγενέστερη ενδοελληνική απλοποίηση;

Δεν είμαι αρμόδιος να απαντήσω. Θα κλείσω την ανάρτηση ξαναφέρνοντας την συζήτηση στον βεδικό σανσκριτικό παρακείμενο:

*kwe-kwor-h2e > cakàra = «πέπραγα/πέπραχα»

Η βεδική μετοχή παρακειμένου είναι το μηδενόβαθμο *kwe-kwr.-wos > cakṛvas = πεπραγώς/πεπραχώς

cakrvas

Advertisements

2 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

2 responses to “Γιατί γεγονός αλλά καθεστώς;

  1. Χρήστος

    Κάτι μου διαφεύγει. Ποιά είναι η διαφορά του αρσενικού και του ουδέτερου? Δηλ. πως το wos δίνει ως στο αρσενικό και ος στο ουδέτερο? Ο τύπος “το γεγονώς” αντίστοιχα υπάρχει?

    • Είναι το τελικό σίγμα που προστίθεται στο αρσενικό και η έκταση που προκαλεί ο νόμος του SzemerényiΛ.χ.

      ὁ φέροντ-ς > φέρονς > φέρων
      τὸ φέροντ/> φέρον

      Έτσι στην μετοχή παρακειμένου έχεις

      ὁ γεγον-ϝόσ-ς > ὁ γεγονώς
      τὸ γεγον-ϝόσ- > τὸ γεγονός

      Το παράδειγμα με τα δύο σίγμα φαίνεται καλύτερα στα σιγμόληκτα επίθετα:

      ὁ ἐν-κρατέσ-ς > ἐγκρατής
      τὸ ἐν-κρατέσ- > ἐγκρατές

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s