Ο νεοελληνικός ανισοσύλλαβος πληθυντικός

Ένα από τα πιο παραγωγικά και εύχρηστα κλιτικά μορφήματα της Μεσαιωνικής και Νέας Ελληνικής είναι ο Ανισοσύλλαβος Πληθυντικός σε -δες.

ο πατέρας > οι πατεράδες

ο ψαράς > οι ψαράδες

ο μανάβης > οι μανάβηδες

η μάνα > οι μανάδες

ο παππούς > οι παππούδες

ο καφές > οι καφέδες

η λουλουδού > οι λουλουδούδες

Στην «Χαρτοπαίχτρα» η Ρένα Βλαχοπούλου σε κάποια φάση χρησιμοποιεί τον ανισοσύλλαβο πληθυντικό αντράδες.

[01:16:40-50]

Αν και ο πληθυντικός «αντράδες» ενδεχομένως να φανεί δύσηχος σε μερικούς που έχουν μάθει από το σχολείο να χρησιμοποιούν τον λόγιο πληθυντικό «άνδρες», η αλήθεια είναι πως, κατά την διάρκεια του Μεσαίωνα, ο πληθυντικός «αντράδες» (/andràδes/) ήταν ο «φυσικός» δημώδης πληθυντικός, ενώ ο αρχαΐζων πληθυντικός «άνδρες» (/ànδres/) ήταν και αφύσικος φωνολογικά και χρησιμοποιούνταν μόνο από τους λίγους λόγιους. Γράφω φωνολογικά αφύσικος, γιατί τα ηχηρά κλειστά της Ελληνιστικής Ελληνικής (β=/g/ ,γ=/g/, δ=/d/) διατήρησαν την κλειστότητά τους μετά από τα ρινικά ένηχα /ν/ και /μ/:

δένδρον /dèndron/ > δέντρο /δèdro/

στρόμβος /stròmbos/ > στρουμπουλός /strubulòs/

ἐμβαίνω /embèno/ > μπαίνω /bèno/

ἄγγελος /àŋɡelos/ > άγγελος /àɡelos/

Πως κατέληξε να είναι τόσο παραγωγικός ο Ανισοσύλλαβος Πληθυντικός;

Για να καταλάβουμε την ιστορία του Ανισοσύλλαβου Πληθυντικού πρέπει να πάμε πίσω στο χρόνο, γύρω στο 300 μ.Χ., όταν τόσο στην δημώδη Ελληνική όσο και στην δημώδη Λατινική εμφανίζεται η τάση θεματοποίησης των αθεματικών ονομάτων.

Τα αθέματα ονόματα ήταν μια κατηγορία που τόσο η Ελληνική όσο και η Λατινική είχαν κληρονομήσει από την μητρική ΠΙΕ γλώσσα. Πρόκειται για εκείνα τα ονόματα που το θέμα τους τελειώνει σε σύμφωνο (λ.χ. ὁ φύλακ-ς ~ φύλαξ και ο rēg-s > rēx).

Κατά τους τελευταίους αιώνες της αρχαιότητας (~300-600 μ.Χ.) εμφανίζεται και στις δύο γλώσσες η τάση χρήσης της αιτιατικής ως καλούπι για τον σχηματισμό νέων θεματικών ονομαστικών.

νύξ , τὴν νύκτα > νέα θεματική ονομαστική νύκτα > νύχτα

nox, noctem > νέα θεματική ονομαστική nocte > ιταλικό notte, βλαχορουμανικό noapte κλπ.

Η θεματοποίηση δεν είναι κάτι το καινούριο στην Ελληνική. Το καινούριο είναι ότι η αιτιατική χρησιμοποιείται ως καλούπι, ενώ παλαιότερα η θεματοποίηση γινόταν με την προσθήκη του βασικού ΙΕ θεματικού φωνήεντος /o/. Ήδη στην Ιλιάδα βρίσκουμε τις θεματοποίησεις ὁ φύλακ-ς ~ φύλαξ > ὁ φύλακ-ος > φύλακος και ὁ Διάκτορ-ς ~ Διάκτωρ > ὁ Διάκτορ-ος > Διάκτορος.

[Ιλιάδα, 24.566] ἐς στρατόν· οὐδὲ γὰρ ἂν φυλάκους λάθοι, οὐδέ κ᾽ ὀχῆα

[Ιλιάδα, 2.103] αὐτὰρ ἄρα Ζεὺς δῶκε διακτόρῳ ἀργεϊφόντῃ·

Ό νεωτερισμός λοιπόν της θεματοποίησης που συμβαίνει κατά την ύστερη αρχαιότητα είναι ότι βασίζεται στις αιτιατικές ὁ φύλαξ > τὸν φύλακα, ὁ διάκτωρ > τὸν Διάκτορα, για να σχηματίσει τις νέες θεματικές ονομαστικές ὁ φύλακας και ὁ Διάκτορας.

Πως θα χειριστούν οι ελληνόφωνοι αυτές τις νέες γραμματικές κατηγορίες;

Οι νέες θεματικές ονομαστικές σε -ας θύμιζαν το παλιό παράδειγμα των αθεματικών ονομάτων σε -αδ-:

ὁ φυγ-άδ > ὁ φυγάς, ὁ Ἀρκ-άδ > ὁ Ἀρκάς (το /δ/ κατά κανόνα χάνεται πριν από /σ/ στην Ελληνική λ.χ. ἑλληνίδ-jω > ἑλληνίζω με σιγματικό αόριστο ἡλλήνιδ-σα > ἡλλήνισα γι΄αυτό και η δοτική πληθυντικού τοῖς φυγάδ-σι > φυγάσι).

ονομαστική: ὁ φυγάς , οἱ φυγάδες

γενική: τοὺ φυγάδος , τῶν φυγάδων

αιτιατική: τὸν φυγάδα, τοὺς φυγάδας

δοτική: τῷ φυγάδι , τοῖς φυγάσι

Επεσήμανα με κόκκινο τις πτώσεις που παρέμειναν ενεργές κατά την ύστερη αρχαιότητα και, κατά συνέπεια, μεταφέρθηκαν αναλογικά στις νέες θεματικές ονομαστικές σε -ας. Αντίθετα, με μπλε επεσήμανα τις πτώσεις του παραδέιγματος ὁ φυγάς που αντικαταστάθηκαν από άλλες πιο παραγωγικές. Τέλος, επεσήμανα με μαύρο την δοτική, γιατί κατά την ύστερη αρχαιότητα ήταν ήδη μια ετοιμοθάνατη πτώση που στον καθημερινό λόγο είχε μεταβιβάσει τις λειτουργίες της στην αιτιατική και την γενική.

πατήρ > τὸν πατέρα > νέα θεματική ονομαστική ὁ πατέρας που θύμιζε το παράδειγμα ὁ φυγάς. Κατά συνέπεια, ο κόσμος άρχισε να χρησιμοποιεί αναλογικά την ονομαστική και γενική πληθυντικού οἱ πατεράδες ~ οἱ φυγάδες, τῶν πατεράδων ~ τῶν φυγάδων.

Η γενική ενικού και η αιτιατική ενικού και πληθυντικού προήλθαν από ένα άλλο κλιτικό παράδειγμα.

Το ΠΙΕ θεματικό επίθημα *-eh2- έδωσε τα Πρωτοελληνικά «πρωτόκλιτα» σε * -ᾱ- που στην Αττικο-Ιωνική, μετά την τροπή ᾱ>η έδωσαν τα πρωτόκλιτα σε -η-. Στην Αττική, η τροπή ᾱ>η δεν συνέβη μετά από ρ,ε,ι.

ναύτς > Αττικο-Ιωνικό ναύτης

νικτάς > Αττικο-Ιωνικό νικητής

φωνά > Αττικο-Ιωνικό φωνή

αλλά:

χώρ > Αττικό χώρ ~ Ιωνικό χώρη

νενίς > Αττικό νενίς ~ Ιωνικό νεηνίης

Στην Αττική, η γενική των αρσενικών πρωτόκλιτων αντικαταστάθηκε από αυτήν των δευτεροκλίτων (ο λύκος > τοῦ λύκου > ὁ νεᾱνίᾱς > τοῦ νεᾱνίου).

Η Πρωτο-Ελληνική γενική των αρσενικών πρωτόκλιτων ήταν -ᾱο και στα Ομηρικά έπη εμφανίζεται ως -εω (-ᾱο > -ηο > -εω, λόγο της αττικο-Ιωνικής ποσοτικής μετάθεσης του τύπου λᾱός > ληός > λεώς).

Λ.χ. Η Ιλιάδα ξεκινάει με τον στίχο:

[Ιλιάδα, 1,1] Μῆνιν ἄειδε θεὰ Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος

Που δείχνει την γενική του πρωτόκλιτου Πηληϊάδᾱς > Πηληϊάδης = «γιος του Πηλέα»

Κάποιες διάλεκτοι, όπως η Βοιωτική διατήρησαν αυτούσια την πρωτοελληνική γενική -ᾱο. Η Αρκαδο-Κυπριακή απλώς την έτρεψε σε -ᾱο > -ᾱυ. Λ.χ. Ὀφέλτᾱυ = Κυπριακή γενική του ονόματος Ὀφέλτᾱς.

Opheltau

Οι Δωρικές, οι Βορειοδυτικές (Αιτωλοακαρνανία, Φωκίδα, Λοκρίδα, Ήπειρος), οι Θεσσαλικές και η Μακεδονική διάλεκτος δείχνουν την λεγόμενη «δωρική γενική» -ᾱο > -ᾱ (λ.χ. ὁ Ἀμύντᾱς > τοῦ Ἀμύντᾱ, ὁ Μαχάτᾱς > τοῦ Μαχάτᾱ). Αυτή η «δωρική γενική» εξελίχθηκε στην «τυπική» δημώδη Ελληνιστική γενική των τύπων ὁ νεᾱνίᾱς > τοῦ νεᾶνίᾱ και έδρασε σαν καλούπι για την δημιουργία της γνωστής μας γενικής ὁ ναύτης > τοῦ ναύτη. Τα πιο γνωστά παραδείγματα αυτής της «δωρικής γενικής» είναι ὁ Σατανᾶς > τοῦ Σατανᾶ και ὁ Ἰούδας > τοῦ Ἰούδα που χρησιμοποιήθηκαν στην Παλαιά και Καινή Διαθήκη.

doric-genitive

Γύρω στο 200 μ.Χ. οι ελληνόφωνοι πληθυσμοί είχαν πάψει να διακρίνουν μεταξύ μακρών και βραχέων φωνηέντων. Με άλλα λόγια, το κάποτε μακρό /ᾱ/ του όρου ὁ νεᾱνίᾱς > τοῦ νεᾱνίᾱ είχε πια γίνει βραχύ και η λέξη νεανίας φαινόταν να ανήκει στην ίδια κατηγορία με τις λέξεις φυγάς και πατέρας που ανέφερα παραπάνω.

Το αποτέλεσμα ήταν η γενική τοῦ νεανία να δράσει ως αναλογικό καλούπι για τον σχηματισμό των νέων γενικών τοῦ πατέρα, τοῦ φυγᾶ που αντικατέστησαν τις παλαιότερες γενικές τοῦ πατρός, τοῦ φυγάδος.

Ταυτόχρονα, η παλαιά διάκριση μεταξύ άρρινων αθεματικών (λ.χ. ὁ φύλαξ > τὸν φύλακα) και έρρινων θεματικών (ὁ νεᾱνίᾱς > τὸν νεᾱνίᾱν) αιτιατικών είχε πάψει να υφίσταται και προέκυψε μία γενική αιτιατική που απλώς ήταν η ονομαστική δίχως το τελικό -ς με προαιρετικό το τελικό -ν:

ὁ φύλακας > τὸν φύλακα(ν)

ὁ πατέρας > τὸν πατέρα(ν)

Το γνωστό μας νεοελληνικό κλιτικό σύστημα με σιγματική ονομαστική, ολόιδια αλλά ασίγματη γενική και αιτιατική ενικού και ανισοσύλλαβο πληθυντικό με αιτιατική πληθυντικού παρόμοια με την ονομαστική πληθυντικού έχει πια ολοκηρωθεί.

ὁ πατέρας                 ὁ φυγάς

τοῦ πατέρα               τοῦ φυγά

τὸν πατέρα(ν)           τὸν φυγά(ν)

οἱ πατεράδες            οἱ φυγάδες

τῶν πατεράδων        τῶν φυγάδων

τοὺς πατεράδες        τοὺς φυγάδες

Αυτό το σύστημα θα δράσει ως αναλογικό καλούπι για την κλίση πολλών διαφορετικών όρων όπως:

1) ὁ πάππος > ο παππούς (ίσως το -ους προέκυψε από το -ου- του υποκοριστικού παππούλης)

ο παππούς

του παππού

τον παππού

οι παππούδες

των παππούδων

τους παππούδες

2) Τα τουρκικά δάνεια σε -e > -ές (λ.χ. καφές μπαξές, λεκές, μεζές)

ο καφές

του καφέ

τον καφέ

οι καφέδες

των καφέδων

τους καφέδες

3) Τα νέα «πρωτόκλιτα» σε -ας και -ης (λ.χ. ο μανάβης και μυλών = μύλος > ο μυλωνάς)

ο μανάβης / μυλωνάς

του μανάβη / μυλωνά

τον μανάβη / μυλωνά

οι μανάβηδες / μυλωνάδες

των μανάβηδων / μυλωνάδων

τους μανάβηδες / μυλωνάδες

Η Άννα Κομνηνή, περιγράφοντας την Κουμανική πολιορκία της Αδριανουπόλεως ~ «Ορεστιάδος» του 1095 μ.Χ., γράφει:

[10.3.5] Ἐπεὶ δὲ οἱ ἐντὸς παρεκτεινομένου τοῦ καιροῦ ἐστε νοῦντο ἤδη, διὰ γραφῆς ᾐτήσαντο βοήθειαν παρὰ τοῦ αὐτοκράτορος. Ὁ δὲ παρευθὺ παρακελεύεται Κωνσταντίνῳ τῷ Εὐφορβηνῷ ἀποχρῶσαν ἀποδιελέσθαι δύναμιν τῶν ὑπ’ αὐτὸν κομήτων καὶ διὰ νυκτὸς μετ’ αὐτῶν εἰς Ἀδριανούπολιν διὰ τοῦ μέρους τῶν Καλαθάδων εἰσελθεῖν. Καὶ ὁ Κατακαλὼν παραχρῆμα τῆς πρὸς τὴν Ὀρεστιάδα φερούσης εἴχετο μετ’ ἀγαθῶν τῶν ἐλπίδων λήσεσθαι τοὺς Κομάνους οἰόμενος.

Ο αυτοκράτορας Αλέξιος διέταξε τον Κωνσταντίνο Ευφορβηνό να πάρει τους υπ΄αυτόν κόμητες και να πάει μέσα στη νύχτα στην Αδριανούπολη «διὰ τοῦ μέρους τῶν Καλαθάδων» (= από τη μεριά του χωριού/προαστίου Καλαθάδες). Εδώ και μερικούς αιώνες πριν την Κομνηνή κάθε ελληνόφωνος σίγουρα καταλάβαινε ότι:

1) Οι καλαθάδες είναι ο πληθυντικός του όρου καλαθάς

2) Ο καλαθάς είναι αυτός που φτιάχνει καλάθια (όπως ο ψαράς ψαρεύει, ο σαμαράς σαμαρώνει, ο λουλουδάς πουλάει λουλούδια και ο κερατάς τρώει κέρατο)

[01:05]

–Τι ρούχα είναι αυτά;

– Είναι Techno και εμείς που τα φοράμε λεγόμαστε Τεκνάδες 🙂

Advertisements

13 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα

13 responses to “Ο νεοελληνικός ανισοσύλλαβος πληθυντικός

  1. Χρήστος

    Πολύ σημαντικό άρθρο το σημερινό. Ξεκαθαρίζει πολλά για τις γενικές.
    Αν μπορούσες να έβαζες και όλη την κλίση της *ΠΙΕ σε -eh2 θα ήταν τέλεια.

    • Το μόνο εύκολο. Περίμενε να βρω το πινακάκι στα «τεφτέρια» 🙂

    • Λοιπόν Χρήστο, θα το κάνω σε ξεχωριστή ανάρτηση.

      • Χρήστος

        good.
        Θα ήθελες να σου προτείνω και 2-3 θέματα που χω σκεφτεί? Είναι εντός του πεδίου σου.

      • Εννοείται!

        Πρότεινε γιατί έχω αρχίσει να μένω από ιδέες 🙂

        Το προηγούμενο σχόλιό σου για την καταγωγή των πρωτόκλιτων υπήρξε η αιτία για την ανάρτηση που ετοιμάζω.

  2. Χρήστος

    Λοιπόν το πρώτο είναι γλωσσολογικό για την λέξη οίνο. Έχουν κάνει μια ΠΙΕ ανακατασκευή αλλά η ίδια ρίζα συναντιέται και στην σημιτική και την καρτβελική. Και πως βγαίνει από την ανακατασκευασμένη ρίζα σε κάθε γλώσσα. Προβλήματα, ποικιλίες κλπ. Πχ κάπου είδα ότι στα λατινικά η λέξη προέρχεται από άλλη ιταλική γλώσσα και όχι από την λατινική. Αντίστοιχα και για την ελιά που κι αυτή νομίζω είναι κοινή στις γλωσσικές αυτές οικογένειες.

    Το δεύτερο εθνο-ιστορικό. Για τον Θωμά τον Σλάβο !
    Ήταν επανάσταση? Ήταν σφετεριστής που έπιασε και κάποια λαϊκά αιτήματα? Και πως μπλέκουν με τον εθνικό παράγοντα?

    Και ένα τρίτο για τον Σπάρτακο. Τον κόσμο στον οποίο έδρασε και τι ακριβώς εξέφραζε?

    • Οκ, θα γίνει ανάρτηση με αυτά τα θέματα εντός της εβδομάδος.

      • Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

        Και για τον Σπάρτακο όμως παρακαλώ να μην ξεχαστούν τα εθνολογικά. Ποια η καταγωγή του ? Ποια η καταγωγή του Οινόμαου (Κέλτης ή Γερμανός ?), γιατί για τον Κρίξο ξέρουμε. Οι επαναστάτες από τι έθνη αποτελούνταν. Τι ήταν αυτοί οι Κίλικες πειρατές ? Πώς συνδεόταν η επανάσταση του Σπάρτακου με αυτές των δούλων της Σικελίας πριν κάμποσα χρόνια ? Από τι έθνη αποτελούνταν οι επαναστάτες του Σπάρτακου ?

      • Τις περισσότερες απαντήσεις μπορείς να τις πάρεις βλέποντας στο youtube αυτό το καλό ντοκυμαντέρ για τον Σπάρτακο:


        Εγώ αυτό που μπορώ να προσθέσω είναι η ανάλυση του ονόματος (που απαντά σε τι άλλες μορφές) που είναι τυπικό θρακικό (ήταν Μαίδος)

        https://en.wikipedia.org/wiki/Maedi

      • Ρωμηός=Έλληνας=Γραικός Όλα δικά μας είναι.

        Για τον Σπάρτακο υπάρχει και η θεωρία ότι ήταν από βασιλική γενιά (Σπαρτοκίδες του Βοσπόρου) ή ότι ήταν μισθοφόρος των Σπαρτοκιδών του Βοσπόρου. Λένε ακόμη ότι επειδή οι συμπολεμιστές του ήταν κυρίως Κέλτες, και ο ίδιος ήταν Κέλτης. Ενώ το “Θραξ” αναφερόταν στον τύπο μονομάχου που παρίστανε και αυτό ήταν που οδήγησε τους αρχαίους συγγραφείς να μπερδευτούν και να τον θεωρούν θρακικής καταγωγής.

      • Δεν τα ξέρω αυτά, εγώ αυτό πυο μπορώ να πω με σιγουριά είναι ότι το όνομα είναι Θρακικό Σπαρ-τακος. Αυτό το επίθημα εμφανίζεται στην Θράκη με δύο παραλλαγές:
        1) α/ο -τακος/-τοκος
        2) δ/τ -τοκος/-δοκος , -τακος/-δακος

  3. Simplizissimus

    διέταξε τον Κωνσταντίνο Ευφορβήνω > Ευφορβηνό

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s