Quiz στοιχειωδών ΙΕ γνώσεων

Επειδή η γνώση εμπεδώνεται καλύτερα κατά την εφαρμογή της, θα παραθέσω μια σειρά ερωτημάτων στοιχειώδους ΙΕ γλωσσολογίας για όποιον ενδιαφέρεται να ελέγξει τις γνώσεις του.

1) Οι ΙΕ ρηματικές ρίζες που κρύβονται πίσω από τους όρους γένος/ὁμόγνητος και βέλος/βλητός έχουν αποκατασταθεί ως *g’enh1- και *gwelh1- αντίστοιχα.

α) Γιατί πιστεύετε ότι οι ρίζες έχουν αναδομηθεί με το λαρυγγικό h1 στο τέλος;

β) Πως θα αναδομούσατε την στοιχειώδη ΙΕ ρηματική ρίζα που κρύβεται πίσω από τα κεράννῡμι = «αναμειγνύω, νοθεύω» και ἄκρᾱτος = «ανόθευτος»;

γ) Τι θα αλλάζατε στο αναδομημένο αρκτικό υπερωικό σας αν σας έδινα ως δεδομένο και το σανσκριτικό śīrtà– = «ανάμεικτος» και το ζεύγος śravas = κλέος;

2) Είστε στην καφετέρια με δύο φίλους που έχουν τις εξής διαφωνίες:

α) ο ένας ισχυρίζεται ότι ο λατινικός όρος deus = «θεός» είναι ο ελληνικός όρος θεός δανεισμένος στην Λατινική και ο άλλος ισχυρίζεται ότι δεν είναι δάνειο, αλλά ΙΕ συγγενής του ελληνικού όρου.

β) Στο ίδιο υποθετικό σενάριο με το προηγούμενο, οι δύο φίλοι διαφωνούν στο θέμα της σχέσης του αγγλικού όρου hand = «χέρι» με το ελληνικό ρήμα χανδάνω = πιάνω. Ο ένας ισχυρίζεται ότι το hand είναι ελληνικό δάνειο στην Αγγλική (εκ του χανδάνω) και ο άλλος ισχυρίζεται ότι οι δύο όροι είναι ΙΕ συγγενείς.

Τι θέση θα παίρνατε σε αυτές τις διαφωνίες; Έχει κάποιος από τους δύο δίκαιο ή σφάλλουν αμφότεροι και γιατί;

3) Στις παρακάτω ΙΕ ρίζες μπορείτε να προσδιορίσετε το είδος του κρυμμένου λαρυγγικού Η (h1, h2 ή h3);

*Hreudh- > ἐρυθρός ~ σανσκ. rudhira

*HerH-trom > ἄροτρον ~ λατινικό arātrum

*Her-n- > ὄρνις ~ Παλαιό Αγγλικό earne = «αετός»

*terH– > τρᾱνός ~ Χεττιτικό θεωνύμιο Tarḫun

*Hsu- > εὐ- ~ σανσκριτικό su- ~ ιρανικό hu-

*dheH-, *deH-, *steH– > ελληνο-σανσκριτικά ζεύγη θετός/hità-, δοτός/dità-, στατός/sthità-

*pletH-mon- > πλαταμών ~ σανσκ. prathiman-

*gerH– > γερανός ~ αγγλικό crane

4) Πως μπορείτε να δείξετε ότι το ελληνικό στερητικό πρόθημα α(ν)-, το λατινικό in- και το αγγλικό un- έχουν κοινή ΙΕ καταγωγή;

(συμβουλή: ἑκατόν = centum = hundred , πέντε = quinque)

5) Ο αποκατεστημένος ΠΙΕ όρος για τον λύκο είναι *wl.kwos.

α) Μπορείτε να εξηγήσετε πως προέκυψε το /υ/ του ελληνικού όρου;

β) Γιατί το χειλοϋπερωικό /kw/ του όρου *wl.kwos δεν έγινε «π» όπως αυτό των όρων h1ek’wos > ἵππος και *sokwos > ὁπός;

6) O ομηρικός όρος νωλεμής = «αδιάκοπος, ακατάπαυστος» είναι ΙΕ συγγενής των σερβο-κροατικών nelomljiv = «άθραυστος», lomiti = «σπάω» και lom = «σπάσιμο, κάταγμα». Η κοινή τους ΙΕ ρίζα έχει αναδομηθεί ως *h3lem- «σπάω». Γιατί η κοινή ρίζα αναδομείται με το λαρυγγικό h3 στην αρχή;

7) Το σανσκριτικό ρήμα bharami = φέρω έχει παρατατικό abharam = ἔφερον. Πως εξηγείτε το αρχικό a- που εμφανίζεται στον σανσκριτικό παρατατικό;

8) Η αλφαβητική Ελληνική (στην μορφή της Αττικής κοινής) έχει «γνήσιες» (= ΙΕ καταγωγής) και «νόθες» διφθόγγους (προέκυψαν αργότερα από διάφορες ενδοελληνικές διαδικασίες).

λείπω – υπόλοιπος – ελλιπής

τείνω – τάσις

φθείρω – φθορά – φθαρτός

εἶμι (= πηγαίνω) – οἶτος (= πορεία της ζωής > μοίρα) – προϊόν (πρόειμι)

ὑφαίνω – ὕφανσις

βροτολοιγός (= επίθετο του Άρη, σημαίνει «καταστροφέας των βροτών/μειωτήρας του αριθμού των θνητών») – ὀλίγος

ἀγείρω – ἀγορά

εἰμαρμένη = αιολικό ἐμμορμένᾱ

φαεινός, κλεινός = αιολικά φαεννός, κλεεννός (κλέος, φᾶος).

α) Πως εξηγούνται οι παραπάνω αλλαγές θέματος;

β) Ποιες δίφθογγοι είναι «γνήσιες» και ποιες «νόθες»;

9) Η ομηρική γενική του όρου βασιλεύς είναι τοῦ βασιλος, στην Κρήτη το όνομα Πρωτεσίλᾱος/Πρωτεσίλᾱς απαντά ως Πορτεσίλᾱς και, τέλος, στην Αττικο-Ιωνική διάλεκτο τα ονόματα σε -λᾱος απαντούν ως -λεως.

Portesilas

α) Μπορείτε να εξηγήσετε γιατί ο βασιλεύς και ο Πορτεσίλᾱς έχουν βραχέα φωνήεντα αντί για τα μακρά των τύπων βασιλος και Πρωτεσίλᾱος;

β) Γιατί η Αττικο-Ιωνική έχει γενική τοῦ βασιλέως και ονόματα σε -λεως = λᾱος; Η απάντηση θα σας βοηθήσει να καταλάβετε γιατί ο λαός ταξιδεύει στις λεωφόρους με λεωφορεία.

10) Τι σχέση πιστεύετε ότι υπάρχει -αν υπάρχει- ανάμεσα στο ομηρικό επίθετο του Ολύμπου ἀγάννιφος, στην Ιταλική «Χιονάτη» Βiancaneve και στην Βουλγαρική «Χιονάτη» Snežanka; Γιατί το επίθετο ἀγάννιφος έχει δύο -νν-;

Advertisements

13 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

13 responses to “Quiz στοιχειωδών ΙΕ γνώσεων

  1. Χρήστος

    Εμένα με ενδιαφέρει πολύ και μ’ αρέσουν τα quiz. Λοιπόν πήρα τάμπλετ για να μπορώ να διαβάζω τα βιβλία που κατέβασα σε pdf απευθείας χωρίς να χρειάζεται να τα εκτυπώσω. Ξεκίνησα λοιπόν χτες τον Fortson με λαχτάρα. Τον Χριστίδη δεν τον τελείωσα ακόμα, είμαι στα δύο τελευταία κεφάλαια και τα βαριέμαι.

    1) α) Επειδή ένηχο συλλαβικό + λαρυγγικό μας δίνει μακρό. Δηλ. R.H>Rē με το e ένα από τα φωνήεντα e,a,o. Και επίσης στην ελληνική το h1>e, h2>a, h3>o. Άρα αφού εδώ έχουμε “η” (γνη-, βλη-) δηλαδή δηλαδή μακρό e, τότε το λαρυγγικό που ψάχνουμε είναι το h1.

    β) Θα την αναδομούσα ως *kerh2- χωρίς να ξέρω αν το kείναι ουρανικοποιημένο ή όχι. το kerh2 ερμηνεύει το βραχύ α στο κεράννυμι , ενώ στον μηδενικό βαθμό σύμφωνα με τον προηγούμενο νόμο μας δίνει το μακρό α στο άκρατος.

    γ) Εδώ δίνεται η επιπλέον πληροφορία για το είδος του k. Είναι ουρανικοποιημένο λοιπόν. Άρα είναι k’erh2. Γιατί τα ουρανικοποιημένα υπερωικά ταυτίστηκαν με τα κανονικά υπερωικά στις γλώσσες centum οπως η ελληνική , αλλά συριστικοποιηθήκαν στις γλώσσες satem όπως η σανσκριτική.

    Απαντώ και τα άλλα. Περίμενε

  2. Χρήστος

    2) Για το deus και θεός θα κοιτάξω τα εξή: Αν είναι δάνειο θα κοίταζα πως μεταφέρεται το ελληνικό θ στην λατινική σε άλλες λέξεις. Πχ θέατρο και λατ. theatrum. Δηλαδή το θ μεταφέρεται ως th και όχι ως d. Αν τώρα είναι συγγενικός όρος της ΠΙΕ τότε:Ξέρουμε ότι το ελληνικό θ (th) προέρχεται από ΠΙΕ dh κι ότι το dh αυτό στα λατινικά μας δίνει f στην αρχική θέση πχ θη-λυ – fe-mine. Άρα δεν είναι ούτε συγγενής. Ένα έξτρα στοιχείο είναι ότι στο “θεός” υπήρχε μεσοφωνηεντικό s, θα ήταν θεσος, που φαίνεται στην λέξη θεσ-φατος πχ. . Γιατί το μεσοφωνηεντικό s>h>Ø στην πρωτοελληνική. Άρα και στην ΠΙΕ θα υπήρχε στην θέση αυτή το s το οποίο δεν υπάρχει στο deus (ή το σημάδι της εξέλιξης του στην λατινική).

    Για το hand και χανδάνω. Το h στις γερμανικές προέρχεται από k. Άρα αν ήταν συγγενείς θα έπρεπε να έχουμε κανδάνω στην ελληνική και όχι χ. Αν είναι δάνειο πρέπει να δούμε πως μεταφέρεται το ελληνικό χ στην αγγλική. Μεταφέρεται ως ch πχ charisma και όχι ως h.

    Άρα και τα δύο παραδείγματα δεν είναι ούτε δάνεια ούτε συγγενικοί όροι. Απλώς μοιάζουν.

    • Ένα έξτρα στοιχείο είναι ότι στο “θεός” υπήρχε μεσοφωνηεντικό s, θα ήταν θεσος, που φαίνεται στην λέξη θεσ-φατος πχ. . Γιατί το μεσοφωνηεντικό s>h>Ø στην πρωτοελληνική.
      —-

      Συγγενής του Ελληνικού θεού που έχει χάσει και το μεσοφωνηεντικό -s- είναι το φρυγικό δεος = θεός.

      «Όποιος (ιος = ελληνικό ὅς, στην γραμμική Β ακόμα jo, λ.χ. *yo-kwid > jo-qi = /jokwi/ = ὅτι) πειράξει αυτό το μνήμα «κακούν αδδακέτ» (= κακό να υποστεί, ad+dheh1-) … με δεως κε ζεμελως κε = (ὑπό θεῶν τε (και) θνητῶν τε).

      Το φρυγικό δεος = θεός είναι από την ρίζα *dhh1sos, ενώ το ζεμελος = «θνητός» κυριολεκτικά σημαίνει «επιχθόνιος, χθαμαλός» και είναι από την ρίζα *dhg’hem- «γη» που έδωσε το ελληνικό χθων και το σλαβικό zemlya.

      Να σημειωθεί επίσης η χρήση της προθέσεως *meth2 (και η εξέλιξή της σε με, όπως και στην μετέπειτα ελληνική) με οργανική σημασία (έκοψα με το μαχαίρι, βίδωσα με το κατσαβίδι) στην φράση να πάθει κακό «από θεούς και θνητούς».

  3. Χρήστος

    3) Στην ελληνική τα λαρυγγικά μας δίνουνh1>e, h2>a, h3>o, στις άλλες γλώσσες σε αρχική θέση δίνουν Ø, ενώ συνήθως δίνουν α ενώ στα σανσκριτικά μεταξύ συμφώνων δίνουν ι. πχ ph2ter>pita

    Οπότε *Hreudh- > ἐρυθρός ~ σανσκ. rudhira – είναι h1

    *HerH-trom > ἄροτρον ~ λατινικό arātrum – είναι h2

    *Her-n- > ὄρνις ~ Παλαιό Αγγλικό earne = «αετός» – είναι h3

    *terH– > τρᾱνός ~ Χεττιτικό θεωνύμιο Tarḫun – είναι h2 (στην χεττιτική τα λαρυγγικά τρέπονται σε ḫ)

    *Hsu- > εὐ- ~ σανσκριτικό su- ~ ιρανικό hu- – είναι h1

    *dheH-, *deH-, *steH– > ελληνο-σανσκριτικά ζεύγη θετός/hità-, δοτός/dità-, στατός/sthità- Είναι με σειρά h1, h3, h2. Από την σανσκριτική δεν παίρνουμε καμία πληροφορία γιατί στα ζεύγη σε μηδενικό βαθμό όλα τα λαρυγγικά γίνονται “ι” στην σανσκριτική)

    *pletH-mon- > πλαταμών ~ σανσκ. prathiman- είναι h2

    *gerH– > γερανός ~ αγγλικό crane είναι h2

    5) λύκος

    α) νόμος του Cowgill
    b) νόμος του “βουκόλου”

    το 4 θέλει περισσότερη σκέψη

  4. Χρήστος

    6) νωλεμής. Η λέξη περιέχει το στερητικό n. + Hlem με το λαρυγγικό Η που ψάχνουμε. Όπως έγραψα πριν ένηχο + λαρυγγικό μας δίνει μακρό φωνήεν. Άρα αφού το μακρό είναι ω τότε το λαρυγγικό είναι h3. Άρα είναι h3lem

  5. Χρήστος

    7) Στην ινδοιρανική, ελληνική, φρυγική και αρμενική? (με ερωτηματικό η αρμενική, δεν θυμάμαι) συναντιέται η παρελθοντική αύξηση ε. Έφερον στα ελληνικά, έδαες στα φρυγικά. Στην σανσκριτική όμως τα ΠΙΕ φωνήεντα (ε,ο) τρέπονται σε α. Οπότε παίρνουμα abharam

    8) α) Οι αλλαγές εξηγούνται από την μετάπτωση (ablaut). Έχουμε την ε-βαθμίδα, την ο-βαθμίδα ή ετεροιωμένη, την μηδενική βαθμίδα και τις αντίστοιχες εκτεταμένες.

    β) λείπω – υπόλοιπος – ελλιπής – γνήσια

    τείνω – τάσις – νόθος

    φθείρω – φθορά – φθαρτός – νόθος

    εἶμι (= πηγαίνω) – οἶτος (= πορεία της ζωής > μοίρα) – προϊόν (πρόειμι)
    – γνήσια

    ὑφαίνω – ὕφανσις – νόθος

    βροτολοιγός (= επίθετο του Άρη, σημαίνει «καταστροφέας των βροτών/μειωτήρας του αριθμού των θνητών») – ὀλίγος – γνήσια

    ἀγείρω – ἀγορά – νόθος

    εἰμαρμένη = αιολικό ἐμμορμένᾱ – νόθος

    φαεινός, κλεινός = αιολικά φαεννός, κλεεννός (κλέος, φᾶος). – νόθος

    Οι νόθοι αυτοί προέκυψαν από την μετάθεση του j της ρηματικής κατάληξης jō>ιω στην θέση πριν το ένηχο συλλαβικό. Πχ φθερ-ιω>φθείρω

  6. Χρήστος

    9) α) Ο βασιλεύς έχει βραχύ ε γιατί ακολουθεί σύμπλεγμα ένηχων (ws) και εφαρμόζεται ο νόμος του Osthoff και βραχύνει το προηγούμενο φωνήεν.
    Η γενική είναι βασιλεw-os οπότε όταν φεύγει το w με αναπληρωματική έκταση μας δίνει μακρό ε, δηλαδή η.

    Τώρα για τον Πρωτεσίλαο δεν το ξέρω οπότε θα προσπαθήσω να δω που θα οδηγήσει η λογική. Αφού υπάρχει μακρό ο στον Πρωτεσίλαο σημαίενι ότι μετά το ένηχο r. υπάρχει λαρυγγικό h3, Δηλαδή Pr.h3-τεσιλαος. Γιατί αυτό θα μας έδινε Πρω. Από την άλλη ο Πορτεσιλαος σημαίνει είτε ότι το ένηχο r. αναπτύγθηκε ως ορ οπότε δεν υπάρχει το h3, είτε ότι το h3 μετατέθηκε πριν το r.

    β) Η εξέλιξη είναι η εξής: λαwos>λᾱος (με αναπληρωματική έκταση λόγω του w) >ληος (γιατί στην αττ-ιων έχουμε την τροπή ᾱ>η) >λεώς με ποσοτική αντιμεταχώριση των η και ο.

  7. Χρήστος

    10) ————Τι σχέση πιστεύετε ότι υπάρχει -αν υπάρχει- ανάμεσα στο ομηρικό επίθετο του Ολύμπου ἀγάννιφος, στην Ιταλική «Χιονάτη» Βiancaneve και στην Βουλγαρική «Χιονάτη» Snežanka;

    Είναι η ρίζα *sneigwh ή κάπως έτσι δεν το θυμάμαι ακριβώς που σημαίνει χιόνι.

    ——-Γιατί το επίθετο ἀγάννιφος έχει δύο -νν-;

    Γιατί στην αιολική διάλεκτο τα συμπλέγματα με s δεν έδωσαν αναπληρωματικές εκτάσεις όπως στις άλλες διαλέκτους, αλλά το σ αφομοιώθηκε στο σύμφωνο του συμπλέγματος. ν στην προκειμένη

    • Γιατί στην αιολική διάλεκτο τα συμπλέγματα με s δεν έδωσαν αναπληρωματικές εκτάσεις όπως στις άλλες διαλέκτους, αλλά το σ αφομοιώθηκε στο σύμφωνο του συμπλέγματος. ν στην προκειμένη
      —-

      Υπάρχει και ένα πανελλήνιο παράδειγμα τέτοιου διπλού -σν- > -νν- στο Πέλοπος Νῆσος > Πελοπόσνησος > Πελοπόννησος.

  8. Χρήστος

    4) Θα πρέπει να δείξουμε πως αναπτύσσεται το ένηχο n. στις 3 γλώσσες. Από την βοήθεια που μας δίνεις –συμβουλή: ἑκατόν = centum = hundred , πέντε = quinque–) βλέπουμε ότι:
    (προυποθέτει βέβαια την γνώση των ριζών αυτών. δεν τις γράφω γιατί δεν θα τις γράψω ακριβώς)
    στα ελληνικά μας δίνει α στην λέξη εκατόν
    μας δίνει un στην λέξη hund-red στα αγγλικά
    και in στην λέξη quinque στα λατινικά

    Άρα αφού τα αν, in,un προέρχονται από το n. και έχουν και την ίδια σημασία μπορούμε να ανακατασκευάσουμε το στερητικό μόριο n. στην ΠΙΕ.

    конец

    • Καλά δεν είχα καμμία αμφιβολία ότι εσύ θα ήξερες τις απαντήσεις 🙂 🙂 🙂

      • Χρήστος

        Ήταν βατά τα θέματα χαχαχα. Το ευχαριστήθηκα πολύ αυτό το quız σήμερα.

      • Για εσένα υπάρχουν άλλα θέματα, αυτά που ταλανίζουν και τους γλωσσολόγους, όπως λ.χ. το αν εκτός από το θεματικό φωνήεν /e/ συμμετείχε στο ablaut και το /a/. Υπάρχουν λίγοι ανώμαλοι όροι στις διάφορες θυγατρικές γλώσσες που ενώ τις ανασυνθέτουμε με /a/, δείχνουν σε μερικές γλώσσες μηδενόβαθμα παράγωγα.

        Η στάνταρντ εξήγηση είναι ότι μόνο το /ε/ υφίσταται ablaut/μετάπτωση και το /α/ δεν υπήρχε καθόλου στην ΠΙΕ και, όπου ανασυνθέτουμε /α/ πρέπει να βάζουμε λαρυγγικό *h2.

        Δύο όροι που δεν μπορούν να εξηγηθούν με την παραπάνω στανταρντ διαδικασία (που κατά τα άλλα δουλεύει μια χαρά) είναι ο λάκκος και ο γοργός = τρομακτικός.

        Το ελληνικό λάκκος και το λατινικό lacus κατάγονται από τον τύπο *lakos, ενώ το κελτικό loch (λ.χ. Λοχ Νες = η λίμνη Νες) προυποθέτει τον τύπο *lokos.

        Η ΙΕ ρίζα από την οποία προέρχεται το ελληνικό γοργός = τρομακτικός αναδομείτια ως *garg’os με /α/. Για να εξηγηθεί το ελληνικό γοργός χρειαζόμαστε ή τον ο-βαθμό (όπως και το κελτικό loch παραπάνω) ή τον μηδενικό βαθμό *gr.g’-os με αναπτυκτικό φωνήεν /ο/ (στρότος, βροτός κλπ).

        Σε αυτά τα παραδείγματα, η εξήγηση απαιτεί το φωνήεν /α/ να συμμετέχει στο ablaut κάτι που σύμφωνα με την στάνταρντ θεωρία δεν ισχύει.

        Διάβασε το πρόβλημα στον Fortson εδώ:

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s