Η Αιολική Μετανάστευση #2: γλωσσολογικά

Στην πρωτη ανάρτηση επιχείρησα να δείξω πως γύρω στο 700 π.Χ. άρχισε σιγά σιγά να διαμορφώνεται μια Αιολική ταυτότητα στην Ασιατική Αιολίδα, πως στα τέλη του 7ου αιώνα αυτή έχει αποκτήσει αποικιακό χαρακτήρα (δηλαδή είχε σχηματιστεί μια παράδοση μετανάστευσης από την μητροπολιτική Ελλάδα) και, τέλος, πως στα τέλη του 5ου αιώνα στα γραπτά του Ηροδότου και του Θουκυδίδη αρχίζουμε να βρίσκουμε αναφορές σε μια Ελλαδική Αιολίδα σε Θεσσαλία και Βοιωτία.

Σε αυτήν την δεύτερη ανάρτηση θα περιγράψω γλωσσολογικά τις Αιολικές διαλέκτους με στόχο το ζύγισμα των δύο απόψεων: αυτήν του Holt N. Parker που αμφισβήτησε την ύπαρξη μιας πρωτο-αιολικής διαλέκτου και την απάντηση του Jose Luis Garcia Ramon ότι αν και τα περισσότερα (αλλά όχι όλα) κοινά χαρακτηριστικά των αιολικών διαλέκτων δεν έχουν ιδιαίτερο βάρος ως δείκτες φυλογενετικής συγγένειας όταν εξετάζεται το καθένα ξεχωριστά, η παραδοχή μιας πρωτο-αιολικής φάσης παραμένει η πιθανότερη εξήγηση αυτών των ομοιοτήτων.

Όταν οι σύγχρονοι μελετητές των αρχαιοελληνικών διαλέκτων μιλάνε για «Αιολικές διαλέκτους» αναφέρονται στις διαλέκτους της Λέσβου και της Ασιατικής Αιολίδος, στις διαλέκτους της Θεσσαλίας και στην διάλεκτο της Βοιωτίας.

Το πρόβλημα με αυτήν την ομάδα διαλέκτων δεν είναι μόνο η «ρηχότητα» των ομοιοτήτων, αλλά και το ότι εμφανίζει αυξημένη ετερογένεια.

Η ασιατική Αιολική έχει αναπτύξει ισόγλωσσα με την γειτονική Ιωνική που δεν εμφανίζονται στις διαλέκτους της Θεσσαλίας και της Βοιωτίας.

Η αρχαία Θεσσαλία δεν ήταν μονοδιαλεκτική περιοχή, αλλά διαχωρίζεται σε τουλάχιστον 4 διαλεκτικές ζώνες (Περραιβία-Πελασγιώτις-Μαγνησία, Αχαϊκή Φθιώτις, Θεσσαλιώτις και Ιστιαιώτις). Με άλλα λόγια, αντί για «Θεσσαλική διάλεκτο» στην πραγματικότητα υπήρχαν «Θεσσαλικές διάλεκτοι» με την κάθε μία από αυτές να έχει την δική της θέση στο συνεχές βορειοελληνικό φάσμα που έχει ως «ιδανικά» άκρα την «ιδανική» Αιολική και την «ιδανική» Δυτική Ελληνική (Δωρική και Βορειοδυτική [ΒΔ]).

Τέλος, η Βοιωτική διάλεκτος εμφανίζει μεγάλο αριθμό ισογλώσσων με την Δυτική Ελληνική και δείχνει ετερογένεια εντός της Βοιωτίας, με τις ΝΔ Βοιωτικές διαλέκτους να δείχνουν τον μεγαλύτερο βαθμό ομοιότητας με τις γειτονικές Δυτικές διαλέκτους.

Για να πάρετε μια γεύση των παραπάνω προβλημάτων θα παραθέσω μερικά παραδείγματα. Ο Claude Brixhe γράφει στο κεφάλαιο «Μια Σύγχρονη Προσέγγιση των Αρχαίων Ελληνικών Διαλέκτων» (σλδ 361-370) του βιβλίου «Η Ιστορία της Ελληνικής γλώσσας: από τις Αρχές έως την Ύστερη Αρχαιότητα» (επιμ. ΑΦ Χριστίδης, ΚΕΓ/ΙΝΣ 2001):

Στην 1η χιλιετία π.Χ. τα επιγραφικά τεκμήρια φτάνουν σε μια ικανοποιητική πυκνότητα μόνο κατά τον 5ο π.Χ. αιώνα (π.χ. για την αττική διάλεκτο) ή τον 4ο αιώνα (για την αιολική διάλεκτο της Μικράς Ασίας) ή τον 3ο αιώνα (για την ανατολική και δυτική Κρήτη). Τον 5ο αιώνα όμως η αττική έχει ήδη υποστεί την επίδραση της ιωνικής (πρβ. Lopez Eire 1993) και, από τη στιγμή που υπάρχει η δυνατότητα περιγραφής, οι περισσότερες διάλεκτοι είναι ήδη διαποτισμένες από την εξιωνισμένη αττική, που γίνεται ή έχει γίνει «κοινή» (βλ. Δ.6). […] Επομένως, η μελέτη μιας διαλέκτου στην πραγματικότητα αντιστοιχεί συχνότατα στην μελέτη της παρακμής της (Γ.5), στη μελέτη δηλαδή μιας γλώσσας συχνά ετερογενούς, όπου ορισμένα ντόπια χαρακτηριστικά αντιστέκονται ενώ άλλα εξαφανίζονται, μιας γλώσσας με υβρίδια και υπερδιαλεκτισμούς (για την Κρήτη βλ. Brixhe 1993).

[…] Πως μπορούμε να κατανοήσουμε τον μεικτό χαρακτήρα της βοιωτικής διαλέκτου, χωρίς να λάβουμε υπόψη μας ότι η Βοιωτία υπήρξε η περιοχή από όπου πέρασαν όλοι οι από ξηράς εισβολείς από την αρχαιότητα μέχρι το 1940 (βλ. και Γ.3.6); Δεν μπορούμε, εξάλλου, να κατανοήσουμε την περίπτωση της μακεδονικής διαλέκτου (βλ. και Γ.3.4), χωρίς να έχουμε υπόψη μας ότι η Μακεδονία βρίσκεται στις εσχατιές του ελληνικού κόσμου, σφηνωμένη ανάμεσα στη Θεσσαλία, τις περιοχές των βορειοδυτικών διαλέκτων κια τον κόσμο των Θρακών (βλ. Ε.2) με τα πιθανά φρυγικά κατάλοιπα (βλ. Ε.4).

[4.1.1] Εδώ και λίγο καιρό έγινε αντιληπτό ότι, για τον καθορισμό μιας ενδεχόμενης συγγένειας μεταξύ δύο διαλέκτων, δεν έχουν το ίδιο βάρος όλα τα στοιχεία (Brixhe 1990α,30| 1991,263). Οι κοινές επιλογές έχουν περισσότερο βάρος από ό,τι οι αρχαϊσμοί και οι νεωτερισμοί.

[…] Γεγονός είναι ότι παράλληλα με τη γενετική (διαχρονική) συγγένεια υπάρχει και η συγγένεια που οφείλεται στην (διαχρονική ή συγχρονική) ώσμωση και προκύπτει από τις επαφές (Brixhe 1990α,34). […] Η διάλεκτος των Επιζεφύριων Λοκρών (νότια Ιταλία) είναι άραγε δωρική διάλεκτος ή δυτική διάλεκτος επηρεασμένη από τον δωρικό περίγυρο; Η διάλεκτος της Φθιώτιδος Αχαΐας είναι θεσσαλική ή βορειοδυτική; Στις δύο αυτές περιπτώσεις υπήρξαν αναμφισβήτητα επαφές και ανταλλαγές πληθυσμών. Η ώσμωση μπορεί να πάρει την μορφή επάλληλης εγκατάστασης πληθυσμών: η βοιωτική, η κατάταξη της οποίας δημιουργούσε πάντα πρόβλημα στους μελετητές, γεννήθηκε αναμφίβολα από τη συγχώνευση δωρικών και προδωρικών πληθυσμών (μυκηναϊκών, που περέμειναν στην περιοχή, βλ. και Γ.3.6). Η παμφυλιακή δημιουργήθηκε από διαδοχικές ελληνικές συνεισφορές (στοιχεία αχαϊκά, δωρικά και ίσως αιολικά) στο αποικιακό γλωσσικό περιβάλλον της Ανατολίας. Με το τελευταίο παράδειγμα βλέπουμε ότι οι επαφές δεν αφορούσαν πάντα Έλληνες, αλλά ενδεχομένως και μη ελληνικές γλώσσες, περισσότερο ή λιγότερο γνωστές (ίσως η φρυγική [βλ. Ε.4] για την περίπτωση της μακεδονικής [βλ. Γ.3.4] και οι γλώσσες της ανατολίας για την παμφυλιακή [βλ. Γ.3.3]), που έχουν εντοπιστεί χωρίς να έχουν αποκρυπτογραφηθεί (Κύπρος και ετεοκυπριακή, βλ. Β.3.5| Κρήτη και ετεοκρητική, βλ. Β.3.6). Πολλές είναι δυστυχώς εντελώς άγνωστες (ποια γλώσσα για παράδειγμα μιλούσαν αρχικά οι Πενέστες, οι δουλοπάροικοι της Θεσσαλίας, στους κλασικούς χρόνους;).

Είναι επομένως σφάλμα να επιμένει κανείς στην αναζήτηση μιας μοναδικής  πηγής από όπου θα εκπορεύονται τα πάντα. Η παμφυλιακή δεν έρχεται από πουθενά. Διαμορφώθηκε εκεί όπου τη συναντάμε ιστορικά. Η «καθαρή» γενετική συγγένεια δεν είναι παρά ένα ενδεχόμενο υπόδειγμα, αναμφίβολα όχι το πιο συχνό, εφόσον τις περισσότερες φορές οι δύο τύποι συγγένειας (γενετική και ωσμωτική) διαπλέκονται.

Όταν θα χρησιμοποιώ το παραπάνω βιβλίο από εδώ και πέρα θα γράφω [ΙΑΕ, σλδ].

Έχοντας αυτά κατά νου ας δούμε τις απόψεις του Parker για τις Αιολικές διαλέκτους. Σε μια σελίδα συνοψίζει τα κοινά χαρακτηριστικά που βρίσκουμε και στις τρεις Αιολικές διαλέκτους:

parker-isoglosses

Φωνολογικά ισόγλωσσα:

1) Τροπή των χειλοϋπερωικών σε χειλικά πριν από /ε/ (kwe > pe)

2) Αναπτυκτικό φωήεν /ο/ αντί για /α/ στην εξέλιξη του υγρού συλλαβικού ένηχου /r./ (*r. > or/ro)

Μορφολογικά ισόγλωσσα:

3) Αθέματη δοτική πληθυντικού σε -έσσι (λ.χ. χρημάτεσσι ~ χρήμασι, πάντεσσι ~ πᾶσι)

4) Επέκταση της κατάληξης -ων/-οντ- των ενεργητικών μετοχών ενεστώτα στις μετοχές παρακειμένου (λ.χ. γεγόνοντα = γεγονότα).

Λεξιλογικά/Παραγωγικά ισόγλωσσα:

5) Αποκλειστική χρήση του όρου ἴα = μία

6) Χρήση του πατρωνυμικού επιθέτου -ιος αντί γενικής (Αἴας Τελαμώνιος)

Πριν προχωρήσω στην περιγραφή αυτών των ισογλώσσων παραθέτω μια σελίδα από τον James Clackson για το ειδικό βάρος των ισογλώσσων ως δείκτες φυλογενετικής συγγένειας. Τα μορφολογικά ισόγλωσσα έχουν μεγαλύτερο βάρος από τα φωνολογικά και λεξιλογικά επειδή δανείζονται πιο σπάνια σε σχέση με τα δεύτερα, όπως επίσης οι κοινοί νεωτερισμοί έχουν μεγαλύτερο βάρος από τους κοινούς αρχαϊσμούς. Εξηγώ το τελευταίο με ένα βιολογικό παράδειγμα. Το ότι η σαύρα και η γάτα έχουν ουρά και ο άνθρωπος την έχει χάσει δεν σημαίνει ότι η γάτα είναι πιο κοντά φυλογενετικά στην σαύρα. Το γεγονός ότι ο άνθρωπος και η γάτα ανήκουν στα θηλαστικά (δηλαδή δείχνουν τον κοινό νεωτερισμό των γαλακτοχόων αδένων) είναι βαρύτερος δείκτης φυλογενετικής συγγένειας από την διατήρηση της ουράς (κοινός αρχαϊσμός σε γάτα και σαύρα).

Clackson-morph-innov

Ας δούμε λοιπόν το βάρος του κάθε ισόγλωσσου.

Φωνολογικά ισόγλωσσα:

1) Χειλική τροπή των χειλοϋπερωικών πριν από /e,ē/ (*kwe > pe).

Η Αττικο-Ιωνική και η Δωρική σε αυτήν την θέση έχουν τρέψει τα χειλοϋπερωικά σε οδοντικά (*kwe> te) όπως λ.χ. *penkwe > πέντε, *kwetwores/kwetr.– > τέσσαρες/τέτταρες/τετρα-, *kwēle– > τῆλε.

Στις αιολικές διαλέκτους βρίσκουμε:

πέμπε = πέντε (Θεσσαλία, Λέσβος), πέτροτος = τέταρτος (Θεσσαλία), πέτρατος = τέταρτος (Βοιωτία), πέσ(σ)υρα = τέσσαρα (Λέσβος, Βοιωτία), ονόματα σε Πειλε– = Τηλε- (Θεσσαλία, Βοιωτία), Πετθαλός (Θεσσαλία) = Φετταλός (Βοιωτία) = Θεσσαλός/Θετταλός κλπ.

πέντε, τέταρτος, τέσσαρες, τῆλε, Θεσσαλός

Peilemakhos

Τόσο ο Parker όσο και ο Garcia-Ramon πιστεύουν πως αυτό το ισόγλωσσο δεν έχει ιδιαίτερο βάρος φυλογενετικής συγγένειας επειδή:

α) Η «φυσική» εξέλιξη (default evolution) ενός «απείραχτου» χειλοϋπερωικού στις ΙΕ γλώσσες τύπου centum είναι να γίνει χειλικό. Όταν αυτό δεν συμβαίνει έχει συμβεί κάποιος νεωτερισμός. Στην περίπτωση της Αττικο-Ιωνικής και της Δυτικής Ελληνικής ο νεωτερισμός ήταν η ουράνωση (palatalization) του χειλοϋπερωικού που ευθύνεται για την αλλαγή σε οδοντικό. Με άλλα λόγια, η κοινή χειλική τροπή στις αιολικές διαλέκτους απλώς δείχνει περιφερειακή θέση ως προς το κέντρο της ουράνωσης, δηλαδή δεν τις έφτασε η ουράνωση των χειλοϋπερωικών που συνέβη σε Αττικο-Ιωνική και Δυτική Ελληνική.

β) Ίδια εξέλιξη με αυτή των Αιολικών διαλέκτων συνέβη ανεξάρτητα και στην απομονωμένη Κυπριακή διάλεκτο (λ.χ. πεμπάμερος (< πέμπε) = πενθήμερος, πείσει = τείσει κλπ) που δεν σχετίζεται φυλογενετικά με την Αιολική ομάδα, αλλά με την Αρκαδική που δεν δείχνει το φαινόμενο.

labiovelars

2) Η ανάπτυξη *R. > oR/Ro (R= υγρό ένηχο ρ,λ) αντί για *R.> aR/Ra.

Λεσβικά: *str.tos > στρότος, στρότᾱγος = στρατός, στρατηγός, *ml.dh- > μόλθακος = μαλθακός, *mr.ghus > βρόχυς = βραχύς, *e-h2mr.tom > ἤμβροτον = ἥμαρτον και *se-smr.-men-eh2 > ἐμμορμένᾱ = εἰμαρμένη.

Θεσσαλικά: τα ονόματα σε Βροχ- και το συντηρητικότατο Μροχώ = Βραχώ = «Κοντούλα» που διατηρεί το ΙΕ σύμπλεγμα *mr- του *mr.ghus = βραχύς, πέτροτος = τέταρτος, πετρο– = τετρα-

Βοιωτικά: Το στρότος εξάγεται από τα πολλά ονόματα σε Στροτ-/-στροτος και το επιγραφικό στροτιώτᾱς = στρατιώτης. Το όνομα Θροσιούστροτος = Θροσύστροτος = Θρασύστρατος εκτώς από το στρότος δείχνει και το επίθετο *dhr.s-us > θροσύς = θρασύς.

strotos

Τι βάρος έχει αυτό το φωνολογικό ισόγλωσσο ως δείκτης φυλογενετικής συγγένειας; Είδαμε πιο πάνω τον James Clackson να θεωρεί τους φωνολογικούς και λεξιλογικούς νεωτερισμούς ως λιγότερο αξιόπιστους δείκτες σε σχέση με τους μορφολογικούς. Ο Parker παραθέτει την άποψη του Warren Cowgill (θυμίζω τον νόμο του Cowgill στην Ελληνική) σύμφωνα με την οποία, το ισόγλωσσο *r.> ρο/ορ δεν πρέπει να θεωρείται ισχυρός δείκτης φυλογενετικής συγγένειας, γιατί απαντά και στην Αρκαδο-Κυπριακή και, ενίοτε, σε πανελλήνιους όρους. Τα περισσότερα -αν και όχι όλα- παραδείγματα συμβαίνουν σε χειλικό περιβάλλον (δηλαδή στην γειτονιά ενός χειλικού συμφώνου).

parker-cowgill

Παραδείγματα πανελληνίων όρων που δείχνουν την εξέλιξη *R. > oR/Ro είναι τα *wl.kwos > wlokwos > λύκος και η τριάδα των όρων *m r.-tos > *μροτός > βροτός, *n.-mr. -tos > *ἄμροτος > ἄμβροτος και *n.-mr.-t-ih2 > ἀμροτία > ἀμβροσία. Παραδείγματα Αρκαδο-Κυπριακών όρων είναι το to-pe-za = /torpedza/ = τράπεζα στις πινακίδες της Γραμμικής Β, ο όρος γροφεύς = γραφεύς σε επιγραφές της Πελοποννήσου, και το αρκαδο-κυπριακό ζεύγος *h2str.-peh2 > στόρπα ~ στροπά = ἀστραπή.

Η άποψη του Cowgill για την μη αξιοπιστία του ισογλώσσου ενισχύεται και από την αντικατάσταση του παλαιού Αττικού όρου *h2nr.-gwhon-os > ἀνδραφόνος που απαντούσε στους νόμους του Σόλωνα με τον πανελλήνιο τύπο ἀνδροφόνος.

Μορφολογικά ισόγλωσσα:

Όπως γράφει και ο Clackson πιο πάνω, οι αποκλειστικοί μορφολογικοί νεωτερισμοί είναι οι πιο αξιόπιστοι δείκτες φυλογενετικής συγγένειας και ακόμα και ο Parker παραδέχεται το βάρος τους αν και, παρόλα αυτά, προσπαθεί ν΄αποδομήσει την σημασία τους.

3) Αθέματες δοτικές πληθυντικού σε -έσσι.

Λεσβική: χρημάτεσσι, βασιλήεσσι, πολίεσσι, πάντεσσι (= αττ. χρήμασι, βασιλεῦσι, πόλεσι, πᾶσι).

Θεσσαλική: κατοικέντεσσι, χρειμάτεσσι (= αττ. κατοικοῦσι, χρήμασι)

Βοιωτική: ἄνδρεσσι, παριόντεσσι (= αττ. ἀνδράσι, παροῦσι)

Η κριτική του Parker είναι πως το ισόγλωσσο δεν είναι αποκλειστικά αιολικό, αλλά ενίοτε απαντά και σε Δυτικές διαλέκτους. Με άλλα λόγια, πρόκειται για ένα βορειοελληνικό ισόγλωσσο που απλώς έγινε πιο παραγωγικό στις αιολικές διαλέκτους.

parker-essi

Φυσικά αυτό που δεν εξηγεί ο Parker είναι γιατί η ασιατική Αιολική συμμερίζεται αυτήν την παραγωγικότητα του ισογλώσσου με τις Αιολικές διαλέκτους από την άλλη μεριά του Αιγαίου. Όταν αναφέρει τις σποραδικές απαντήσεις του ισογλώσσου στην Κυρήνη και στις Κορινθιακές αποικίες θεωρεί δεδομένο ότι το φαινόμενο έφτασε σε εκείνα τα μέρη μέσω μετανάστευσης (θυμίζω πως στόχος του άρθρου του είναι να δείξει ότι δεν υπήρξε πρωτο-αιολική φάση, μια γλωσσολογική παραδοχή που αυτομάτως είναι ενδεικτική του αιολικού αποικισμού τον οποίο προσπαθεί να αποδομήσει ο Rose).

4) Ενεργητικές μετοχές παρακειμένου σε -ων/-οντος αντί για -ως/-οτος (λ.χ. αττ. πεπτωκώς/πεπτωκυῖα/πεπτωκός)

Λεσβική: γεγόνοντα, κατεστακόντων, ἐστάκοισαν (= αττ. γεγονότα, καθεστηκότων, ἑστηκυῖαν)

Θεσσαλική: ἐπεστάκοντα, ἐνοικοδομεικόντεσσι (= αττ. ἐφεστηκότα, ἐνοικοδομηκόσι)

Βοιωτική: ϝεϝυκονομειόντων, ἀπειλθείοντες (= αττ. ᾠκονομηκότων, ἀπεληλυθότες)

Εδώ και ο Parker σηκώνει τα χέρια, αναγνωρίζοντας ότι πρόκειται για ξεκάθαρα αποκλειστικό μορφολογικό νεωτερισμό, αλλά παρά ταύτα προσπαθεί να αποδομήσει την σημασία του ισογλώσσου επικαλούμενος παράλληλλους και ανεξάρτητους αναλογικούς μηχανισμούς.

parker-perfect

Λεξιλογικά/Παραγωγικά ισόγλωσσα:

5) ἴα = μία

Η απάντηση του όρου ἴα = μία είναι αποκλειστική των τριών αιολικών διαλέκτων. Το αστείο είναι πως ενώ πρόκειται για λεξιλογικό ισόγλωσσο, άρα εξ ορισμού λιγότερο «βαρύ» από τους μορφολογικούς νεωτερισμούς,ο Parker προκειμένου να το αποδομήσει είναι έτοιμος να δεχτεί ότι πρόκειται για μορφολογικό και όχι λεξιλογικό ισόγλωσσο. Δεν μπορώ να καταλάβω πως αποδομείς την αξιοπιστία ενός αποκλειστικού λεξιλογικού ισογλώσσου ως δείκτη φυλογενετικής συγγένειας με το να το μετατρέπεις σε μορφολογικό (κατηγορία με μεγαλύτερο ειδικό βάρος). Βέβαια δεν είμαι γλωσσολόγος και, αυτό που έχει σημασία, είναι ότι ούτε και ο Garcia Ramon κατάφερε να καταλάβει το επιχείρημα του Parker εδώ και, όπως θα δείτε διαβάζοντας το άρθρο του, επεσήμανε ορισμένες πρωτο-ελληνικές παραδοχές του Parker για τις οποίες δεν υπάρχει η παραμικρή μνεία στην βιβλιογραφία.

parker-ia

6) Τα πατρωνυμικά επίθετα.

Σε αυτό το θέμα, ο Parker έχει απόλυτο δίκαιο όταν λέει ότι αυτό το ισόγλωσσο δεν έχει την παραμικρή αξία ως δείκτης φυλογενετικής συγγένειας. Πρόκειται όχι απλά για έναν πρωτο-ελληνικό αρχαϊσμό, αλλά για έναν ινδοευρωπαϊκό αρχαϊσμό όπως το γερμανικό πατρωνυμικό Hlewagastiz Holtijaz = Hlewagastiz «Χόλτιος» = γιος του Holt που απαντά σε ρουνική επιγραφή του ~500 μ.Χ. και ο αυτοπροσδιορισμός του Δαρείου ως Haxāmanišiya = Αχαιμένειος ~ Αχαιμενίδης =«απόγονος του Haxāmaniš/Ἀχαιμένους»:

Haxamanisiya

Έχω κάνει μια παλαιότερη ανάρτηση για τα ΙΕ πατρωνυμικά επίθετα. Με άλλα λόγια, η αξία του ισογλώσσου ως δείκτης φυλογενετικής συγγένειας των αιολικών διαλέκτων είναι σαν να λέμε ότι ο άνθρωπος είναι στενος συγγενής του χιμπατζή …επειδή έχουν και οι δύο μάτια. Υπάρχουν σοβαρότεροι δείκτες την στενής συγγένειας των δύο ειδών όπως λ.χ. το ότι έχουν αντιτακτούς αντίχειρες (αποκλειστικός νεωτερισμός των πρωτευόντων) και την «πατούσα» του άνω άκρου που εξελίχθηκε σε δράττουσα/αδράχνουσα χείρα (prehensile hand) μία προσαρμογή που επέτρεψε στον κοινό τους δενδρόβιο πρόγονο να πιάνεται από τα κλαδιά των δένδρων. Δυο μάτια έχει και η τσιπούρα.

Επομένως, από τα 6 παναιολικά χαρακτηριστικά έχουμε:

1) Έναν άριστο δείκτη φυλογενετικής συγγένειας (αποκλειστικός μορφολογικός νεωτερισμός): τις ενεργητικές μετοχές παρακειμένου σε -ων.

2) Έναν καλό δείκτη φυλογενετικής συγγένειας (όχι ακριβώς αποκλειστικός μορφολογικός νεωτερισμός, αλλά με αυξημένη παραγωγικότητα ειδικά στις Αιολικές διαλέκτους): τις αθέματες δοτικές πληθυντικού -εσσι.

3) Οι δύο παραπάνω μορφολογικοί νεωτερισμοί συνοδεύονται από μια πληθώρα ελάσσονων δεικτών, οι οποίοι αν και μικρού βάρους ο καθένας τους, έχουν ένα αθροιζόμενο βάρος που δεν μπορεί να αγνοηθεί. Για ποιο λόγο λ.χ. οι Λέσβιοι να έχουν τον όρο ἴα = μία και να μην τον έχουν οι Φωκείς και οι Ίωνες της Εύβοιας που γειτόνευαν με τους Θεσσαλούς και τους Βοιωτούς;

Εδώ ταιριάζει τέλεια αυτό που λέει ο «απλόμυαλος μεταναστευτιστής» (simple-minded migrationistPeter Heather ασκώντας κριτική στον «αντιμεταναστευτιστή» Halsall, ο οποίος εξήγησε την κατάρρευση του Ρωμαϊκού συτήματος και τον εξαγγλοσαξονισμό της Βρετανίας ως «εσωτερικό» φαινόμενο “System Collapse” (κατάρρευση συστήματος), χωρίς να αποδώσει την παραμικρή αιτιακή ευθύνη στον Αγγλο-Σαξονικό εποικισμό επειδή κατ΄αυτόν:

«η απόρριψη της μετανάστευσης ως εξήγηση της αρχαιολογικής αλλαγής σημαίνει απόρριψη μιας πάντοτε απλοϊκής και σχεδόν πάντοτε αβάσιμης υπόθεσης, κάτι που επιτρέπει την αντικατάστασή της με μια περισσότερο «ευπάλαμη/δαιδάλεα» (subtle ~ σοφιστικέ) ερμηνεία της περιόδου.»

Η απάντηση του Heather είναι «αν δεν σε ενοχλεί το ότι κάποιοι θα σε χαρακτηρίσουν ως “απλόμυαλο μεταναστευτιστή”», η μετανάστευση Αγγλοσαξόνων κατακτητών είναι η πιο άμεση εξήγηση (straightforward explanation) τόσο του “System Collapse” όσο και του ότι γύρω στο 600 μ.Χ., όταν έχει πια κατακαθίσει η σκόνη, η παλιά λατινόφωνη χριστιανική αριστοκρατία έχει αντικατασταθεί από μια γερμανόφωνη και μη χριστιανική.

Heather-Halsall

Η στάση του Garcia Ramon θυμίζει σε πολλά σημεία αυτήν του Heather. Προκειμένου να αποδομήσει την ιδέα του Αιολικού Αποικισμού, ο Parker σε κάποιο σημείο του άρθρου ισχυρίζεται ότι αυτός είναι ένα απο τα 36 δυνατά σενάρια που μπορούν να εξηγήσουν γιατί στην Λέσβο και στην Περαία της έφτασε σε κάποια φάση νε μιλιέται μια παρόμοια διάλεκτος με αυτές της Θεσσαλίας και της Βοιωτίας.

Η απάντηση του Garcia Ramon είναι πως το σενάριο του Αιολικού Αποικισμού είναι το πιθανότερο από τα 36 δυνατά σενάρια του Parker και τα υπόλοιπα 35 είναι «μια πανήγυρις συγχύσεως» (a feast of confusion) που απλώς δείχνουν ότι ο Parker διαθέτει πλούσια φαντασία (rich imagination).

Garcia-Ramon-rich-imagination

Με άλλα λόγια, αν περπατάς στο δάσος ενός βουνού και βρεις ένα άδειο μπουκάλι, το πρώτο πράγμα που θα σου έρθει στο μυαλό είναι πως το έφερε εκεί κάποιος κατασκηνωτής/επισκέπτης. Φυσικά αυτή δεν είναι η μόνη δυνατή εξήγηση. Το μπουκάλι μπορεί να επέπλεε σε μια μακρινή θάλασσα και να το μάζεψε ένα πυροσβεστικό αεροπλάνο που συνέλεξε νερό από εκείνη την θάλασσα, το οποίο αργότερα αμόλησε στο καιόμενο δάσος του βουνού. Δύο αιώνες αργότερα δεν θα υπάρχει ένδειξη της πυρκαγιάς, αλλά μπορεί να υπάρχει το γυάλινο μπουκάλι ως αρχαιολογικό εύρημα. Μπορείτε να δοκιμάσετε τον πλούτο της φαντασίας σας κατασκευάζοντας άλλα τέτοια δυνατά θεωρητικά σενάρια. Αυτό όμως που έχει σημασία είναι πως στα 1000 γυάλινα μπουκάλια που βρίσκουμε στο ορεινό δάσος, τα 999 τα έχουν φέρει κατασκηνωτές/επισκέπτες.

Ο Garcia Ramon συνεχίζει λέγοντας πως δεν υπάρχει λόγος να χάσουμε χρόνο εξετάζοντας όλα αυτά τα θεωρητικά σενάρια, όταν ο Parker γράφει πως δεν υπάρχουν αποκλειστικοί νεωτερισμοί που να συνδέουν ειδικά την Θεσσαλική με την Λεσβική, γιατί αυτό πολύ απλά δεν ισχύει. Θεσσαλική και Λεσβική συμμερίζονται αποκλειστικά το χρονικό επίρρημα –τα (ὅτα, πότα) που απαντά ως –τε  στην Νότια Ελληνική (λ.χ.ὅτε, πότε) και ως –κα στην Δυτική Ελληνικη και την Βοιωτική (λ.χ. ὅκα, πόκα και ὅποκα που απαντά και στον Κατάδεσμο της Πέλλας). Με άλλα λόγια, εκτός από τα παναιολικά ισόγλωσσα που αναφέρθηκαν παραπάνω, υπάρχουν μερικά ακόμα που συνδέουν την Λεσβική ειδικά με την Θεσσαλική, τα οποία όμως δεν απαντούν στην Βοιωτική. Αυτά δείχνουν ότι οι γλωσσικοί πρόγονοι των Λεσβίων και των Θεσσαλών συνέχισαν να συζούν για κάποια περίοδο μετά την αποχώρηση των γλωσσικών προγόνων των Βοιωτών για την Βοιωτία.

Το ένα από αυτά είναι το χρονικό επίρρημα -τα που αναφέρθηκε παραπάνω και πρόκειται για έναν αποκλειστικό μορφολογικό νεωτερισμό. Για πολύ καιρό ο τύπος ὅτα απαντούσε μόνο σε επιγραφές της Λέσβου, μέχρι που ο τύπος πότα = πότε βρέθηκε σε μια επιγραφή από τον Κραννώνα της Θεσσαλίας.

hota

Για ποιο λόγο λοιπόν η Θεσσαλία που περιβάλλεται από περιοχές που χρησιμοποιούσαν τον τύπο ὅκα και η Λέσβος που γειτόνευε με την Ιωνία που χρησιμοποιούσε τον τύπο ὅτε, συμφωνούν αποκλειστικά στον τύπο ὅτα;

Τα άλλα δύο Θεσσαλο-Λεσβικά ισόγλωσσα είναι κοινοί φωνολογικοί αρχαϊσμοί και, επομένως, δεν έχουν ιδιαίτερη αξία ως δείκτες φυλογενετικής συγγένειας. Το γεγονός όμως ότι λείπουν από την Βοιωτική δείχνει ότι η τελευταία αποσχίστηκε νωρίτερα από την πρωτο-αιολική κοιτίδα. Που ήταν αυτή η κοιτίδα; Μάλλον δεν είναι σύμπτωση το ότι ο ένας εκ των δύο Θεσσαλο-Λεσβικών αρχαϊσμών απαντά και στην Μακεδονία.

Ας τα πάρουμε με την σειρά.

Το φαινόμενο που ονομάζουμε Πρώτη Αναπληρωματική Έκταση (ΑΕ1) χωρίζει την Βοιωτική από τις Θεσσαλο-Λεσβικές διαλέκτους. Το υπόστρωμα πάνω στο οποίο έδρασε η ΑΕ1 είναι τα μεσοφωνηεντικά συμπλέγματα ενήχων -rs-/-sr-, -sn-/-ns-, -ln- κλπ.

Το τυπικό παράδειγμα είναι το ΠΙΕ *h1es-mi που έδωσε το πρωτο-ελληνικό *ἐσμί που, με τη σειρά του, έδωσε το «πανελληνικό» (ο Parker χρησιμοποιεί τον όρο “panhellenic” για όλες τις κοινές πανελλήνιες τροπές που συνέβησαν μετά την πρωτο-ελληνική φάση) *ἐμμί.

Το «πανελληνικό» ἐμμί επιβίωσε στην Θεσσαλική και στην Λεσβική, ενώ στις άλλες διάλεκτους έχει υποστεί απλοποίηση του διπλού ενήχου συνοδευόμενη από Αναπληρωματική Έκταση ( -vRR- > –R-). Το είδος του μακρού φωνήεντος εξαρτάται από την διάλεκτο.

CL1

Στην Άττικο-Ιωνική τα εκτεταμένα προϊόντα είναι α>ᾱ>η και οι  «νόθες δίφθογγοι» ε > «ει» και ο > «ου».

Αντίθετα, στην Δωρική, την Αρκαδική και την Βοιωτική, το εκτεταμένα προϊόντα είναι «», «η» και «ω».

Έτσι από το «πανελληνικό» ἐμμί προέκυψε το αττικο-ιωνικό είμί και το αρκαδο-δωρο-βοιωτικό ἠμί. Στην Θεσσαλική και στην Λεσβική απλώς εφαρμόστηκε ο αιολικός υποχωρητικός τονισμός ἐμμί > ἔμμι.

Το ίδιο φαινόμενο βλέπουμε στις λέξεις σελάσνᾱ > σελάννᾱ (διατηρήθηκε αυτούσιο στη Λεσβική), αλλά σελά:νᾱ > σελήνη των λοιπών διαλέκτων.

Η ΑΕ1 συνέβη μετά την ολοκλήρωση της τροπής *R.> oR/aR (δηλαδή κάποια στιγμή μεταξύ 1300-1100 π.Χ.), γιατί την βρίσκουμε σε λέξεις όπως η κρήνη και η στήλη.

Το ΠΙΕ *kr.s-neh2 έδωσε το πρωτο-ελληνικό *κράσ-νᾱ που εξελίχθηκε στο «πανελληνικό» κράννα που, με τη σειρά του, επιβίωσε σε Θεσσαλική και Λεσβική, αλλά έδωσε κρά:νᾱ > κρήνη στις λοιπές διαλέκτους.

Αντίστοιχα, το ΠΙΕ *stl.-neh2 έδωσε το πρωτοελληνικό *στάλνᾱ που εξελίχθηκε στο «πανελληνικό» στάλλᾱ. Το τελευταίο επιβίωσε αυτούσιο σε Θεσσαλική και Λεσβική, αλλά στις λοιπές διαλέκτους εξελίχθηκε σε στά:λᾱ > στήλη.

Επομένως, το κοινό χαρακτηριστικό της Θεσσαλικής και της Λεσβικής είναι πως δεν τις «έφτασε» η ΑΕ1, δηλαδή δεν είναι κοινός νεωτερισμός αλλά κοινός αρχαϊσμός.

Ο άλλος κοινός αρχαϊσμός Θεσσαλικής και Λεσβικής αφορά το σύμπλεγμα -Ry-. Εδώ συνέβη ένα φαινόμενο που ο Garcia Ramon ονομάζει «απορρόφηση του ημιφωνικού y». Η «πανελληνική» εξέλιξη ήταν -Ry- > -RʲRʲ-. Το σύμπλεγμα αυτό διατηρήθηκε σε Θεσσαλική, Λεσβική και Μακεδονική (αναπτύσσοντας ένα αναπτυκτικό /e/ μπροστά -RʲRʲ--eRR- όταν προηγούνταν σύμφωνο), αλλά στις υπόλοιπες διαλέκτους μετά από φωνήεν εξελίχθηκε σε -RʲRʲ- > -yR- σχηματίζοντας «νόθες» διφθόγγους «αι», «οι» και «ει». Η «πανελληνική» κατάσταση διατηρήθηκε πανελληνίως μόνο στην περίπτωση R = λ, αν και δεν λείπουν οι νόθες δίφθογγοι και εδώ (λ.χ *h2elyos > ἄλjος > ἄλʲλʲος > ἄλλος/αἶλος και Ἀπέλ-jων > Ἀπέλλων ~ Ἀπείλων.

Παραδείγματα:

φθέρ-jω > φθέρʲρʲω > αιολικό φθέρρω, αλλά πανελλήνιο φθείρω

ἀγέρ-jω > ἀγέρʲρʲω > αιολικό ἀγέρρω, αλλά πανελλήνιο ἀγείρω

ϝέρ-jω > ἀέρʲρʲω > αιολικό ἀέρρω, αλλά πανελλήνιο είρω

μέτριος, ἀλλότριος > λεσβικά μέτερρος, ἀλλότερρος

Ἀγριάνιος > λεσβικό Ἀγερράνιος

περίοχος > πέρjοχος (αιολικός υποχωρητικός τονισμός) > λεσβικό πέρροχος

Θεσσαλία:

Περίανδρος > Πέρjανδρος > Πέρρανδρος (Ιστιαιώτιδα)

ἐρί-αινος = πολύαινος > Ἐρjαίνᾱς > ρραίνᾱς (Λάρισσα)

Perrandros

Μακεδονία:

Ἄγριος > Ἄγρjος > Ἄγερρος (όπως ο μήνας Ἀγριάνιος > Ἀγερράνιος της Λεσβικής Ερεσού που αναφέρθηκε παραπάνω)

*koryos = «στρατός» (λ.χ. πανελλήνιο κόρjανος > κοίρανος) > ΘεσσαλοΜακεδονικό *κόρρος που μαρτυρείται από τα ονόματα Κόρρᾱγος = Στρατηγός = Λᾶγος, Κορράτᾱς ~ Μαχάτᾱς, Μενέκορρος = Μενέλᾱος = Μενέστρατος, Νικόρρᾱς (απλολογία του Νικο-κόρρᾱς κατά τον Garcia Ramon) = Νικόλᾱος = Νικόστρατος, Κορραῖος ~ Πτολεμαῖος.

Korragos

koryos

Συμπεράσματα:

1) Όσο κι αν προσπάθησε ο Parker να δείξει ότι δεν υπάρχουν γλωσσολογικές ενδείξεις ενός πρωτο-αιολικού σταδίου, στην πραγματικότητα τα δεδομένα δείχνουν το αντίθετο. Από τη στιγμή που όλοι οι γλωσσολόγοι συμφωνούν πως οι αποκλειστικοί μορφολογικοί νεωτερισμοί είναι ο ασφαλέστερος δείκτης φυλογενετικής συγγένειας και υπάρχουν δύο αποκλειστικοί τέτοιοι (παναιολικές ενεργητικές μετοχές παρακειμένου σε -ων και Θεσσαλο-Λεσβικό χρονικό επίρρημα -τα στα ὅτα, πότα) και ένας που, αν και μη αποκλειστικός αποδείχτηκε ειδικά παραγωγικός ειδικά στις αιολικές διαλέκτους, τότε έχουμε κάθε λόγο να πιστεύουμε πως υπήρξε μια πρωτο-αιολική φάση.

2) Τα πάμπολλα ελάσσονα ισόγλωσσα που ένα προς ένα δεν είναι αξιόπιστοι δείκτες φυλογενετικής συγγένειας, όταν ιδωθούν στο σύνολό τους και σε συνδυασμό με τους παραπάνω τρεις μείζονες δείκτες φυλογενετικής συγγένειας, κάνουν την ύπαρξη μιας πρωτο-αιολικής φάσης ακόμα πιο βέβαιη. Η αρχή του Sherlock Holmes με την οποία ξεκινάει το άρθρο του ο Garcia Ramon και την οποία ονομάζει «Αρχή της Αθροιστικότητας» μπορεί να συνδυάσει όλα τα ελάσσονα ισόγλωσσα σε ένα ακόμα μείζον. Στην τελική, καταλήγουμε να έχουμε 4 πολύ καλούς λόγους για να πιστεύουμε πως είχε υπάρξει μια πρωτο-αιολική φάση στον ΒΑ Ελλαδικό χώρο γύρω στο ~1200 π.Χ. Η αιολική συνιστώσα της Βοιωτικής διαλέκτου είναι η πρώτη που αποσχίστηκε αφήνοντας τους προγόνους της Θεσσαλικής και την Λεσβικής να αναπτύξουν ορισμένους ακόμα νεωτερισμούς και καταλήγοντας εν τέλει σε μια περιοχή όπου την έφτασε το κύμα της ΑΕ1 που δεν έφτασε ποτέ τις άλλες δύο.

Garcia-Ramon-CumEv

3) Τέλος, η άποψη του Charles Brian Rose ότι δεν έχει υπάρξει Αιολικός αποικισμός επειδή δεν υπάρχουν αρχαιολογικές αποδείξεις γι΄αυτόν έχει μια έτοιμη απάντηση που ο Rose την είχε μαντέψει όταν έγραψε το άρθρο: ένα σωρό ιστορικές μεταναστεύσεις, με πρώτο και καλύτερο τον Σλαβικό Εποικισμό της Ελλάδος, ήταν και μαζικές και αρχαιολογικά αόρατες, εξού και ο «κανόνας» “absence of evidence is not evidence of absence” (= «η απουσία αποδείξεων δεν είναι απόδειξη απουσίας»). Γνωρίζοντας ότι οι επικριτές του θα του έλεγαν αυτά τα δύο, ο Rose τα αναφέρει προσπαθώντας να αποδομήσει την «αρχαιολογική αορατότητα» του Σλαβικού Εποικισμού με το να υπονοεί πως δεν έχει γίνει ακόμα σοβαρή δουλειά στο θέμα. Αν δεν έχει γίνει καλή δουλειά από τους αρχαιολόγους στο θέμα του Σλαβικού εποικισμού της Ελλάδος, τότε ο Rose είναι ο πρώτος που το κατάλαβε και το δηλώνει, χωρίς όμως να είναι ο τομέας του.

Rose-Slavs

Ίσως δεν θα μάθουμε ποτέ το πως, πότε και γιατί του Αιολικού Αποικισμού, αλλά το σενάριο του Αιολικού Αποικισμού παραμένει η λογικότερη και πιθανότερη εξήγηση για το πως μια ελληνική διάλεκτος με ένα σωρό ομοιότητες με τη Θεσσαλική και την Βοιωτική (μερικές από τις οποίες είναι ισχυροί δείκτες φυλογενετικής συγγένειας) έφτασε να μιλιέται στην Λέσβο και την Ασιατική Αιολίδα.

Advertisements

4 Comments

Filed under Αρχαιότητα, Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ιστορία

4 responses to “Η Αιολική Μετανάστευση #2: γλωσσολογικά

  1. Χρήστος

    Ωστόσο ο σλαβικός αποικισμός στην Ελλάδα δεν είναι πλέον αόρατος αρχαιολογικά.
    http://www.tanea.gr/news/culture/article/5086277/dyo-nekrotafeia-allazoyn-thn-istoria/
    Πέρυσι ανακαλύφθηκε σλαβικό νεκροταφεί έξω από την Τρίπολη.

    • Δεν ήταν ποτέ πλήρως αόρατος, με την έννοια ότι από νωρίς είχε βρεθεί ένα σλαβικό νεκροταφείο στην Ολυμπία με αρχαιλογικές ομοιότητες με τα μέρη του μέσου δούναβη και 3-4 ταφές βορειότερα που περιείχαν τις λεγόμενες «σλαβικές πόρπες» (slavic fibulae).

      Βέβαια αυτά τα ολίγα αρχαιολογικά δεδομένα ήταν δυσαναλόγως ισχνά για ένα φαινόμενο εποικισμού που κατέθεσε 2500 τοπωνύμια στον τόπο και έβγαλε το μεγαλύτερο μέρος του ελλαδικού χώρου εκτός των Ρωμαϊκών συνόρων για 150 χρόνια.

      Από εκεί και μετά αν διαβάσεις το άρθρο του Rose, θα δεις ότι σε κάποια φάση λέει πως τα αρχαιολογικά δεδομένα στα οποία βασίζει την άποψή του είναι κατά κύριο λόγο το κεραμικό υλικό και παραδέχεται ότι δεν έχουν ακόμα βρεθεί ταφές στην ασιατική Αιολίδα. Επειδή οι ταφές είναι καλύτερος δείκτης καταγωγής ενός πληθυσμού, ίσως αν βρεθούν στο μέλλον τέτοιες τότε να προκύψει ένα στοιχείο που να μαρτυρεί έναν αιολικό αποικισμό.

      • Χρήστος

        Δεν διαφωνώ. Άλλωστε αυτό που αφήνει εν τέλει αρχαιολογικό ίχνος είναι ο πολιτισμός των συγκεντρωτικών δομών, των κυρίαρχων και όχι των υποτελών. Δηλαδή η εξουσία του φαραώ αφήνει πίσω της μια πυραμίδα, η φυλή του Αμαζονίου τι αρχαιολογικό ίχνος να αφήσει.

        Είναι πολύ καλό που παραθέτεις και τα τρία κείμενα. Τα κατέβασα για να τα διαβάσω.

        Όσο για την αιολική μετανάστευση κι εγώ που είμαι “αντιμεταναστευτιστής” δεν βλέπω άλλο πιθανότερο σενάριο.
        Ίσως να μην ξεχωρίζει αρχαιολογικά η αιολική διότι ήταν υπό την επιρροή της ιωνικής η οποία ήταν τόσο ισχυρή που επηρρέασε ακόμα και την την γλώσσα.

      • Δεν διαφωνώ. Άλλωστε αυτό που αφήνει εν τέλει αρχαιολογικό ίχνος είναι ο πολιτισμός των συγκεντρωτικών δομών, των κυρίαρχων και όχι των υποτελών. Δηλαδή η εξουσία του φαραώ αφήνει πίσω της μια πυραμίδα, η φυλή του Αμαζονίου τι αρχαιολογικό ίχνος να αφήσει.
        —-

        Εδώ ισχύει και το αντίθετο. Ειδικά στην κεραμική υπάρχει η τάση οι νεήλυδες να υιοθετούν την κεραμική του γηγενούς υποστρώματος.

        Στο τρίτο κύμα κουργκάν που κατά την στεπική θεωρία έφερε τους γλωσσικούς προγόνους των Ιταλο-Κελτών στην Ουγγρική πεδιάδα, ενώ τα κουργκάν είναι ξεκάθαρα στεπικής καταγωγής, η κεραμική που τα συνοδεύει είναι αυτή του μη στεπικού πολιτισμού Kotsofeni (δυτική Ρουμανία πάνω από τον Δούναβη) απ΄όπου πέρασε το στεπαίο αυτό κύμα.

        Ο Robert Drews που προσπαθεί να πείσει ότι οι Λακκοειδείς Τάφοι των Μυκηνών ήταν νεήλυδες πρωτο-Έλληνες που έφτασαν στην Ελλάδα το 1600 π.Χ. επικρίνει αυτούς που βασισμένοι στην κεραμική θεωρούν τους τάφους προϊόν «γηγενών» πληθυσμών λέγοντας πως «οι θαμμένοι μυκηναίοι άρχοντες ήταν αρματηγοί πολέμαρχοι όχι αγγειοπλάστες. Τα αγγεία τους τα έπλαθε ο γηγενής πληθυσμός στον οποίο επιβλήθηκαν. Το να εστιάζουμε στα αγγεία είναι σαν να βλέπουμε την καμπούρα και όχι την καμήλα.»

        Aν και δεν συμφωνώ με την χρονολογία «Ελεύσεως των Ελλήνων» του Drews, πρέπει να πω ότι μου άρεσε αυτό του το επιχείρημα.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s