Η Αιολική Μετανάστευση #1: ιστορικό γεγονός ή μύθος;

Το 2008 παρουσιάστηκαν στο περιοδικό Hesperia δύο άρθρα μελετητών που είχαν σαν σκοπό να καταρρίψουν «τον μύθο της Αιολικής Μετανάστευσης».

Hesperia-2008

Στο πρώτο από αυτά με τίτλο “Separating Fact from Fiction in the Aiolian Migration” («Διαχωρισμός Γεγονότος και Μύθου στην Αιολική Μετανάστευση») ο αρχαιολόγος Charles Brian Rose (πρώην διευθυντής ανασκαφών στην Ελληνο-Ρωμαϊκή Τροία και πρώην Πρόεδρος του Αμερικανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου) επιχείρησε ν΄αποδομήσει τον -κατ΄αυτόν- μύθο της Αιολικής Μετανάστευσης καταδεικνύοντας την έλλειψη αρχαιολογικών ενδείξεων αυτής.

Το άρθρο του Rose συνοδεύτηκε από ένα άρθρο του Holt N. Parker με τίτλο “The Linguistic Case for the Aiolian Migration Reconsidered” («Αναθεώρηση των Γλωσσολογικών Ενδείξεων της Αιολικής Μετανάστευσης») στο οποίο ο μελετητής δείχνει ότι δεν υπάρχουν επαρκή γλωσσολογικά στοιχεία για την ύπαρξη μιας πρωτο-αιολικής διαλέκτου από την οποία προέκυψαν οι ιστορικές Αιολικές διάλεκτοι (Θεσσαλική, Βοιωτική και Λεσβική). Αφού συγκεντρώνει όλα τα κοινά χαρακτηριστικά των αιολικών διαλέκτων και τα εξετάζει ένα ένα καταλήγει στο συμπέρασμα πως κανένα από αυτά δεν έχει επαρκές ειδικό βάρος για να θεωρηθεί ως ενδεικτικό φυλογενετικής συγγένειας (δηλαδή καταγωγής από έναν πρωτο-αιολικό πρόγονο). Οι ομοιότητες των αιολικών διάλεκτων, κατά τον Parker, είναι είτε κοινοί αρχαϊσμοί (που εξ ορισμού δεν έχουν ειδικό βάρος στην φυλογενετική ταξινόμηση) είτε επιφανειακοί κοινοί νεωτερισμοί οι περισσότεροι από τους οποίους απαντούν και σε άλλες μη αιολικές διαλέκτους.

Η παραδοχή μιας πρωτο-αιολικής διαλέκτου είναι το κύριο γλωσσολογικό επιχείρημα για την ιστορικότητα της Αιολικής Μετανάστευσης από τον ΒΑ ελλαδικό χώρο στην Λέσβο και την γειτονική της μικρασιατική περαία.

Τα δύο άρθρα μαζί έχουν σαν στόχο να δείξουν ότι δεν υπάρχουν ούτε αρχαιολογικές ούτε γλωσσολογικές αποδείξεις για την ιστορικότητα της λεγόμενης Αιολικής Μετανάστευσης.

Το γλωσσολογικό άρθρο του Parker προκάλεσε την απάντηση του Jose Luis Garcia Ramon (από τους πιο σεβαστούς μελετητές των αρχαιοελληνικών διάλεκτων και,ειδικότερα, η παγκόσμια αυθεντία των τελευταίων δεκαετιών στις αιολικές διαλέκτους) σε ένα άρθρο με τίτλο “On the Genetic Classification of the Ancient Greek Dialects: Comparative Reconstruction versus Hypercriticism and Atomism at Work” όπου ασκεί κριτική στο άρθρο του Parker. Η απάντηση του Garcia Ramon βασίζεται στην Αρχή της Αθροιστικότητας, Cumulative Principle) την οποία συνοψίζει με τα λόγια του Sherlock Holmes:

“Each fact is suggestive in itself. Together they have a cumulative force.”

“Κάθε στοιχείο είναι υπαινικτικό από μόνο του. Μαζί όμως έχουν επισωρευτική ισχύ.”

Με άλλα λόγια, κατά τον Garcia Ramon, το να θεωρήσουμε το σύνολο των κοινών αιολικών στοιχείων ως ανεπαρκές για την ύπαρξη μιας κοινής πρωτο-αιολικής φάσης, επειδή το κάθε στοιχείο εξεταζόμενο από μόνο του είναι ανεπαρκές ως φυλογενετικός δείκτης, σημαίνει ότι δεν βλέπουμε την γενικότερη εικόνα που είναι αυτή μιας ομάδας μη γειτνιαζούσων διαλέκτων που περιέργως δείχνουν έναν αριθμό κοινών επιλογών. Το συμπέρασμα του Garcia-Ramon είναι πως αν και τα κοινά χαρακτηριστικά έναν προς ένα δεν είναι ιδιαίτερα αξιόπιστοι δείκτες αποκλειστικής φυλογενετικής συγγένειας, η παραδοχή μιας πρωτο-αιολικής φάσης παραμένει η πιθανότερη εξήγηση όλων αυτών των κοινών επιλογών. Με άλλα λόγια, το αθροιστικό βάρος πολλών μικρών βαριδίων ισοδυναμεί με το βάρος ενός μεγάλου βαριδίου.

zygos

Παραθέτω τα τρία αξιόλογα άρθρα για όποιον ενδιαφέρεται:

Το άρθρο του Rose:

Aiolian-Migration-Rose

Το άρθρο του Parker:

Aiolian-Migration-Parker

Το άρθρο του Garcia Ramon:

Garcia-Ramon

Παρακάτω θα παραθέσω μερικές γενικές πληροφορίες για τους Αιολείς, θα κάνω μια κριτική παρουσίαση των αρχαίων παραδόσεων για την Αιολική Μετανάστευση και, στο τέλος, θα επανέλθω στην γλωσσολογική εξέταση των Αιολικών διαλέκτων.

Οι γενικές θεωρητικές γραμμές θα είναι αυτές που έχω ακολουθήσει στην σειρά αναρτήσεων για την Κάθοδο των Δωριέων. Επομένως καλό είναι να έχετε κατά νου τις αναρτήσεις:

Η κάθοδος των Δωριέων #1: η λειτουργία του μύθου και η απομυθοποίηση της μετανάστευσης

Η κάθοδος των Δωριέων #2: η αρχαιοελληνική παράδοση

Η κάθοδος των Δωριέων #3: η πρόκληση του Chadwick και η αντίδραση σε αυτήν

A. Ποιοι ήταν οι Αιολείς;

Σύμφωνα με τον ψευδοησιοδικό Κατάλογο Γυναικών που οι περισσότεροι μελετητές σήμερα χρονολογούν γύρω στο 600 π.Χ. οι τρεις γιοι του Έλληνος (μυθικός γεννάρχης των Ελλήνων) ήταν:

Ἕλληνος δ΄ἐγένοντο φιλοπτολέμου βασιλῆος

Δῶρος τε Ξοῦθος τε καὶ Αἴολος ἱππιοχάρμης

Ο Δώρος (μυθικός γεννάρχης των Δωριέων), ο Ξούθος (μυθικός πατέρας του Αχαιού και του Ίωνος) και ο ιππιοχάρμης Αίολος (μυθικός γεννάρχης των Άιολέων).

Με άλλα λόγια, τα ονόματα των ιστορικών ελληνικών φύλων ταξινομούνται σε γιους (Δώρος, Αίολος) και εγγονούς (Αχαιός, Ίων) του Έλληνος. Ο Jonathan M. Hall, στα δύο βιβλία του για την εθνοτικότητα στην αρχαία Ελλάδα (δηλαδή αυτό και αυτό) εξετάζει λεπτομερώς το πως και το γιατί αυτής της γενεαλογίας.

Κατά τον Hall, ο βαθμός συγγένειας αντιπροσωπεύει λίγο πολύ την χωροχρονική απόσταση από την Φθία (= η ομηρική Ελλάς) όπου υποτίθεται ότι βασίλεψε ο μυθικός Έλλην. Οι Δωριείς και οι Αιολείς παρουσιάζονται ως γιοι του Έλληνος επειδή είχαν ως πιο πρόσφατη μυθική κοιτίδα τον βόρειο ελλαδικό χώρο, ενώ οι Ίωνες και οι Αχαιοί παρουσιάζονται ως εγγονοί του Ελληνος επειδή είχαν ως μυθική κοιτίδα τον νότιο ελλαδικό χώρο και, ειδικότερα, την Πελοπόννησο και, κατά συνέπεια, είχαν μια πιο έμμεση σχέση με το υποτιθέμενο Urheimat της ομηρικής Ελλάδος.

Κατά την κλασσική περίοδο, οι Έλληνες πίστευαν πως υπήρχαν τρία βασικά ελληνικά φύλα: οι Δωριείς, οι Ίωνες και οι Αιολείς. Ήδη από τον 19ο αιώνα ο Ernst Curtius επεσήμανε την δυσκολία ορισμού των Αιολέων ως κατηγορία. Κατά τον Curtius, οι Αιολείς δεν ήταν ομοιογενής κατηγορία όπως ήταν οι Ίωνες και οι Δωριείς, αλλά ήταν ένα tertium quid : «Αιολείς» ήταν απλά όσοι δεν ήταν ούτε Ίωνες ούτε Δωριείς !

Παραθέτω τα ακριβή λόγια του Curtius υπογραμμισμένα με κόκκινο έχοντας ταυτόχρονα επισημάνει με μπλε και ερωτηματικό τις λανθασμένες απόψεις που κυκλοφορούσαν τον 19ο αιώνα όπως λ.χ. την ύπαρξη Ελληνο-Ιταλικού υποκλάδου στην ΙΕ οικογένεια.

Aeolic-Curtius

Πιστεύω ότι το βασικό του συμπέρασμα για την κατηγορία «Αιολείς» είναι σωστό:

For there were Greeks who spoke neither Ionic nor Doric, and these were said to speak Aeolic. But the Aeolic is not a dialect, like the Doric and Ionic; it commands no defined territory of language, and possesses no fixed character. […] For this reason, the ancients used to say that everything which was neither Doric nor Ionic […]  was Aeolic.

Με αυτό κατά νου μπορούμε να επιχειρήσουμε μια ετυμολογία του εθνωνυμίου Αἰολεῖς. Προφανώς προέρχεται από το επίθετο αἰόλος το οποίο σήμαινε «ταχύς, ευμετάβλητος, ποικίλος, λαμπρός». Οι κύριες σημασίες που ξεχωρίζουν στα λήμματα του Ησυχίου είναι «ποικίλος» και «κινητός».

αἰόλα· ποικίλα, ταχέα

Αἰολεύς· ὁ καικίας ἄνεμος, ὁ Καΐκου

Αἰολίδης· ὄνομα (Ζ 154)

αἰολίσας· ἀθροίσας (Ζ 279) (vg)

αἰόλλει· ποικίλλει. στρέφει. κινεῖ (υ 27)

αἰόλη νύξ· ἤτοι μέλαινα, ἢ ποικίλη διὰ τὰ ἄστρα. Σοφοκλῆς Τραχινίαις (94)

αἰολίδας· ποικίλους. ταχεῖς

Αἰολίη· ἡ τοῦ Αἰόλου νῆσος (κ 1)r

αἰολίζειν· ποικίλλειν (Soph. fr. 826)

Αἰόλιος· κιθαρῳδικὸς νόμος οὕτω καλούμενος

Αἰολίωνες· Αἰολεῖς, ἀπὸ τοῦ Αἰόλου

Αἰολικὸν θέαμα· ἀντὶ τοῦ Αἰτωλικόν, παρὰ Θεοκρίτῳ (1, 56) ἡ γὰρ Καλυδὼν Αἰολὶς ἐκαλεῖτο

αἰολοθώρηξ· ποικίλον θώρακα ἔχων (Δ 489)r

αἰολόδωρον· ποικιλόδωρον (Greg. Naz. c. 1,1,3,5)

αἰόλος· ποικίλος ἢ εὐκίνητος. ἀπὸ τοῦ αἰολεῖν, ὅ ἐστι κινεῖν (Μ 167)

αἰολοτίας· ποικίλος

αἰολοπώλους· ταχυπώλους r ἢ ποικιλοπώλους. αἰολεῖν γὰρ τὸ κινεῖν (Γ 185)

Τι κοινό έχει λοιπόν ο «ποικίλος» με τον «κινητό»; Ο ποικίλος ως παρδαλός και πολύχρωμος δεν μπορεί να ταξινομηθεί σε μία μονοχρωματική κατηγορία, ενώ ο κινητός είναι εξ ορισμού «απεντοπισμένος» δηλαδή δεν έχει μία συγκεκριμένη θέση στο χώρο. Με άλλα λόγια, ο αἰόλος είναι αυτός που δεν μπορεί να καθοριστεί/ταξινομηθεί εύκολα. Γι΄αυτό πιστεύω πως ο Ernst Curtius είχε δίκαιο όταν έγραψε ότι ως Αιολείς αρχικά εννοούνταν όσοι δεν ήταν ούτε Ίωνες ούτε Δωριείς.

Το πλησιέστερο που μπορώ να σκεφτώ στην αρχική σημασία «αἰόλος» είναι η ιατρική ψευδοκατηγορία NOS = Non Otherwise Specified στην οποία εισέρχονται όσες παθήσεις δεν μπορούν να ταξινομηθούν σε κάποια από τις σαφώς καθοριζόμενες κατηγορίες.

Παρ΄όλα αυτά, ήδη κατά την αρχαϊκή περίοδο, ο όρος «Αἰολεῖς» φέρει και μια πιο ειδική σημασία όταν προσδιορίζει τους ελληνόφωνους πληθυσμούς της Λέσβου και της γειτονικής περαίας (= Ασιατική Αιολίδα).

Aiolis

Η Αιολική διάλεκτος αυτής της Ασιατικής Αιολίδος έγινε γνωστή μέσα από τα ποιήματα της Σαπφούς και του Αλκαίου. Κατά την κλασική περίοδο υπήρχαν κάποιες παραδόσεις που ήθελαν τους προγόνους των ασιατικών Αιολέων να κατάγονται από μία ασαφώς εννοούμενη μητροπολιτική Αιολίδα στον βόρειο Ελλαδικό χώρο. Με άλλα λόγια, υπήρχε μια παράδοση Αιολικής Μετανάστευσης, ανάλογη με αυτήν της Ιωνικής Μετανάστευσης και της Καθόδου των Δωριέων. Ταυτόχρονα, υπήρχαν στον βορειοανατολικό ελλαδικό χώρο ορισμένες διάλεκτοι όπως η Θεσσαλική και η Βοιωτική που έδειχναν ορισμένες ομοιότητες με την διάλεκτο των ασιατικών Αιολέων. Κατά συνέπεια, το όνομα «Αἰολεῖς» μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για να χαρακτηρίσει τους Θεσσαλούς και τους Βοιωτούς, όπως λ.χ. όταν ο Παυσανίας περιγράφει τους Βοιωτούς ποιητές Πίνδαρο και Κόριννα γράφοντας πως η δεύτερη κέρδισε τον πρώτο σε υποτιθέμενο ποιητικό διαγωνισμό της Βοιωτίας επειδή συνέγραψε τα ποιήματά της «αιολιστί» (σε διάλεκτο που μπορούσαν να καταλάβουν οι Αιολείς = Βοιωτοί, «ὁποίᾳ συνήσειν ἔμελλον Αἰολεῖς», συνίημι: τελευταίος ορισμός ΙΙ.3), ενώ ο πρώτος τα συνέγραψε «δωριστί» (φωνῇ τῇ δωρίδι).

[Παυσανίας 9.22.3]

Κορίννης δέ, ἣ μόνη δὴ ἐν Τανάγρᾳ ᾁσματα ἐποίησε, ταύτης ἔστι μὲν μνῆμα ἐν περιφανεῖ τῆς πόλεως, ἔστι δὲ ἐν τῷ γυμνασίῳ γραφή, ταινίᾳ τὴν κεφαλὴν Κόριννα ἀναδουμένη τῆς νίκης ἕνεκα ἣν Πίνδαρον ᾁσματι ἐνίκησεν ἐν Θήβαις. Φαίνεται δέ μοι νικῆσαι τῆς διαλέκτου τε ἕνεκα, ὅτι ᾖδεν οὐ τῇ φωνῇ τῇ Δωρίδι ὥσπερ ὁ Πίνδαρος ἀλλὰ ὁποίᾳ συνήσειν ἔμελλον Αἰολεῖς, καὶ ὅτι ἦν γυναικῶν τότε δὴ καλλίστη τὸ εἶδος, εἴ τι τῇ εἰκόνι δεῖ τεκμαίρεσθαι.

Β. Οι Αρχαίες Παραδόσεις για την Αιολική Μετανάστευση

Σύμφωνα με τον Rose, η πρώτη πιθανή απάντηση του όρου «Αἰολεῖς» είναι σε μια πινακίδα Γραμμικής Β από την Κνωσσό, όπου διαβάζουμε τον όρο [a3]-wo-re-u-si = /aiwoleusi/ = Αἰϝολεῦσι, με το πρώτο σύμβολο όμως να είναι μερικώς διεφθαρμένο, κάνοντας την ανάγνωση πιθανή, αλλά όχι βέβαιη. Ακόμα και αν δεχτούμε το διάβασμα της λέξης ως Αἰϝολεῦσι δεν γνωρίζουμε την σημασία της και ο Schwertheim από τα συμφραζόμενα αποδίδει εντελώς δοκιμαστικά στον όρο την σημασία «ξένοι μαχητές» (foreign warriors).

a3woreusi

Αν αυτοί οι «ξένοι μαχητές» ήταν πολύκλητοι (= «που κλήθηκαν από πολλά και διάφορα μέρη», όπως οι σύμμαχοι των Τρώων: Θράκες, Παίονες, Κάρες, Λύκιοι κλπ) τότε η βασική σημασία αἰόλος = ποικίλος (= ετερογενής, παρδαλός) που παρουσίασα παραπάνω ταιριάζει.

Στα Ομηρικά έπη ο όρος Αιολείς όχι μόνον απουσιάζει, αλλα η Λέσβος είναι μία από τις περιοχές που λεηλατούνται από τους Αχαιούς. Στα Χεττιτικά κείμενα της περιόδου 1500-1200 π.Χ. η Lazpa = Λέσβος αναφέρεται συχνά ως μέλος του συνασπισμού Arzawa. Τα δυτικά παράλια της Μικράς Ασίας κατά την περίοδο αυτή είναι συνεχώς το μήλον της έριδος μεταξύ των Χεττιτών και των Aḫḫiyawa. Σχεδόν όλοι οι μελετητές σήμερα αναγνωρίζουν τους δεύτερους με τους Μυκηναίους «Αχαιούς». Ο συνδυασμός των αρχαιολογικών δεδομένων και των Χεττιτικών πηγών δείχνει ότι η μόνη περιοχή της μικρασιατικής ακτής που σίγουρα ανήκε στους Aḫḫiyawa κατά τον 13ο αιώνα ήταν η Millawanda/Milawata = Μίλητος.

Έχω κάνει δύο αναρτήσεις για τους Aḫḫiyawa (ανάρτηση #1, ανάρτηση #2).

Για να εξευμενίσει τον Αχιλλέα ο Αγαμέμνων του προσφέρει δώρα, ανάμεσα στα οποία είναι και επτά Λεσβίδες γυναίκες που είχε ζωγρήσει ο Αχιλλέας σε μία του επιδρομή στην ευκτίμενη Λέσβο. Οι μεταφράσεις είναι αυτές των Κακριδή-Καζαντζάκη.

[Ιλιάδα, 9.125-34]

οὔ κεν ἀλήϊος εἴη ἀνὴρ ᾧ τόσσα γένοιτο,
οὐδέ κεν ἀκτήμων ἐριτίμοιο χρυσοῖο,
ὅσσά μοι ἠνείκαντο ἀέθλια μώνυχες ἵπποι.
δώσω δ᾽ ἑπτὰ γυναῖκας ἀμύμονα ἔργα ἰδυίας
Λεσβίδας, ἃς ὅτε Λέσβον ἐϋκτιμένην ἕλεν αὐτὸς

ἐξελόμην, αἳ κάλλει ἐνίκων φῦλα γυναικῶν.
τὰς μέν οἱ δώσω, μετὰ δ᾽ ἔσσεται ἣν τότ᾽ ἀπηύρων
κούρη Βρισῆος· ἐπὶ δὲ μέγαν ὅρκον ὀμοῦμαι
μή ποτε τῆς εὐνῆς ἐπιβήμεναι ἠδὲ μιγῆναι,
ἣ θέμις ἀνθρώπων πέλει ἀνδρῶν ἠδὲ γυναικῶν.

——

Με δίχως χτήματα δε θα᾿ μένε που θα ‘παιρνε όλα τούτα,
μήτε καθόλου το αξετίμητο θα του ‘λειπε χρυσάφι,
αν είχε τα όσα τ᾿ άτια μου ‘φεραν απ᾿ τους αγώνες πλούτη.
Κι εφτά γυναίκες που αψεγάδιαστες κατέχουν τέχνες δίνω,
Λέσβισσες, που όντας την καλόχτιστη πάτησε Λέσβο ατός του,

μου τις διάλεξαν, και το ταίρι τους στην ομορφιά δεν είχαν.
Κι αυτές θα δώσω, κι από πάνω τους την που του πήρα τότε,
τη Βρισοπούλα κόρη, δίνω του᾿ κι όρκο τρανό του κάνω,
πως δεν ανέβηκα στην κλίνη της, δεν έσμιξα μαζί της,
καθώς το συνηθίζουμε όλοι μας στη γη, γυναίκες κι άντρες.

Αλλού στην Ιλιάδα, σε έναν μονόλογο του Αχιλλέα για τον τον πατέρα του Πηλέα, η Λέσβος είναι το «ἕδος» = έδρα του βασιλιά Μάκαρος και, ως «νήσος των μακάρων», μέτρο σύγκρισης του ευτυχούς βίου.

[Ιλιάδα, 24.540-49]

ἀλλ᾽ ἕνα παῖδα τέκεν παναώριον· οὐδέ νυ τόν γε
γηράσκοντα κομίζω, ἐπεὶ μάλα τηλόθι πάτρης
ἧμαι ἐνὶ Τροίῃ, σέ τε κήδων ἠδὲ σὰ τέκνα.
καὶ σὲ γέρον τὸ πρὶν μὲν ἀκούομεν ὄλβιον εἶναι·
ὅσσον Λέσβος ἄνω Μάκαρος ἕδος ἐντὸς ἐέργει

καὶ Φρυγίη καθύπερθε καὶ Ἑλλήσποντος ἀπείρων,
τῶν σε γέρον πλούτῳ τε καὶ υἱάσι φασὶ κεκάσθαι.
αὐτὰρ ἐπεί τοι πῆμα τόδ᾽ ἤγαγον Οὐρανίωνες
αἰεί τοι περὶ ἄστυ μάχαι τ᾽ ἀνδροκτασίαι τε.
ἄνσχεο, μὴ δ᾽ ἀλίαστον ὀδύρεο σὸν κατὰ θυμόν·

——

έναν υγιό μονάχα αξιώθηκε λιγόχρονο, που μήτε
καν τώρα που γερνά τον γνοιάζομαι, τι απ᾿ την πατρίδα αλάργα
κάθουμαι εδώ στην Τροία, τα τέκνα σου να τυραννώ και σένα!
Και συ πιο πριν, ακούμε, γέροντα, χαιράμενος περνούσες’
τι απ᾿ όσους ζουν στη Λέσβο ανάμεσα, στου Μάκαρα τη χώρα,
και στη Φρυγία και στον απέραντον Ελλήσποντο από πάνω,
δε σε νικούσε ουτ᾿ ένας, γέροντα, σε υγιούς και πλούτη, λένε.
Μ᾿ απ᾿ τη στιγμή οι θεοί που σ᾿ έριξαν σ᾿ έτοιο κακό, μιαν ώρα
γύρω απ᾿ το κάστρο δε σου απόλειψαν οι σκοτωμοί κι οι μάχες.
Υπομονέψου ωστόσο, αδιάκοπα μη δέρνεσαι του κάκου’

Στην Οδύσσεια, μαθαίνουμε πως σε μία Αχαϊκή επιδρομή στην Λέσβο ο Οδυσσέας συμμετείχε σε «ἐρίδα» = διαγωνισμό πάλης με τον λέσβιο Φιλομηλίδη και η νίκη του χαροποίησε όλους τους Αχαιούς.

[Οδύσσεια, 4.340-5]

ὣς Ὀδυσεὺς κείνοισιν ἀεικέα πότμον ἐφήσει.
αἲ γάρ, Ζεῦ τε πάτερ καὶ Ἀθηναίη καὶ Ἄπολλον,
τοῖος ἐών, οἷός ποτ᾽ ἐυκτιμένῃ ἐνὶ Λέσβῳ
ἐξ ἔριδος Φιλομηλεΐδῃ ἐπάλαισεν ἀναστάς,
κὰδ δ᾽ ἔβαλε κρατερῶς, κεχάροντο δὲ πάντες Ἀχαιοί,
τοῖος ἐὼν μνηστῆρσιν ὁμιλήσειεν Ὀδυσσεύς·

——

όμοια άσκημο θα δώσει θάνατο σε κείνους ο Οδυσσέας.
Να ΄ταν, πατέρα Δία κι Απόλλωνα και συ Αθηνά, και τώρα
καθώς και τότε στην καλόχτιστη τη Λέσβο, εκεί που μόλις
τον αντροκάλεσαν επάλεψε με το Φιλομηλείδη
και καταγής με βιας τον έστρωσε, κι όλοι οι Αχαιοί χαρήκαν!

Με άλλα λόγια, στην επική παράδοση που καταγράφτηκε τον 8ο π.Χ. αιώνα και περιέχει μνήμες της περιόδου 1200-800 π.Χ.(η Ιλιάδα γράφτηκε γύρω στο 750 π.Χ., αλλά περιέχει μνήμες που ανάγονται στους τελευταίους αιώνες της 2ης π.Χ. χιλιετίας, ενώ η Οδύσσεια γράφτηκε γύρω στο 700 π.Χ. και, κατά τον Irad Malkin, παρουσιάζει τον πρωταποικιακό κόσμο του 9ου π.Χ. αιώνα) δεν υπάρχει η παραμικρή μνεία για Αιολείς ή έστω Αχαιούς που ζούνε στην Λέσβο.

Τα πράγματα αλλάζουν κατά τον 7ο π.Χ. αιώνα. Ο Ησίοδος (~670 π.Χ.) είναι η πρώτη πηγή που μιλάει για την «Αἰολίδα Κύμην», από την οποία ήρθε ο πάμπτωχος («κακὴν πενίην») πατέρας του στην «οἰζυρή» Βοιωτική Άσκρα που δεν είναι καμμιά εποχή του χρόνου «εσθλή» γιατί έχει κακούς χειμώνες και «αργαλέα» καλοκαίρια.

[Έργα και Ημέραι, 634-640]

πλωίζεσκ᾽ ἐν νηυσί, βίου κεχρημένος ἐσθλοῦ:
ὅς ποτε καὶ τῇδ᾽ ἦλθε, πολὺν διὰ πόντον ἀνύσσας,
Κύμην Αἰολίδα προλιπών, ἐν νηὶ μελαίνῃ:
οὐκ ἄφενος φεύγων οὐδὲ πλοῦτόν τε καὶ ὄλβον,
ἀλλὰ κακὴν πενίην, τὴν Ζεὺς ἄνδρεσσι δίδωσιν:
νάσσατο δ᾽ ἄγχ᾽ Ἑλικῶνος ὀιζυρῇ ἐνὶ κώμῃ,
Ἄσκρῃ, χεῖμα κακῇ, θέρει ἀργαλέῃ, οὐδέ ποτ᾽ ἐσθλῇ.

Στα τέλη του 7ου π.Χ. αιώνα υπάρχουν πάμπολλες αναφορές σε Αιολείς στην ασιατική Αιολίδα.

Ο Μίμνερμος ο Κολοφώνιος (~ 625 π.Χ.) πίστευε πως οι Ίωνες πρόγονοί του είχαν έρθει από την Πύλο του Νηλέα και αναφέρει πως οι Κολοφώνιοι κατέκτησαν με θέλημα των θεών την «Αἰολίδα Σμύρνην».

[Στράβων, 14.1.4]

καθάπερ καὶ Μίμνερμος ἐν τῇ Ναννοῖ φράζει μνησθεὶς τῆς Σμύρνης ὅτι περιμάχητος ἀεί

«ἡμεῖς δηὖτε Πύλον Νηλήιον ἄστυ λιπόντες
ἱμερτὴν Ἀσίην νηυσὶν ἀφικόμεθα:
ἐς δ᾽ ἐρατὴν Κολοφῶνα βίην ὑπέροπλον ἔχοντες
ἑζόμεθ᾽ ἀργαλέης ὕβριος ἡγεμόνες.
κεῖθεν δ᾽ ἀστήεντος ἀπορνύμενοι ποταμοῖο
θεῶν βουλῇ Σμύρνην εἵλομεν Αἰολίδα

Ο χονδρικά σύγχρονος του Μίμνερμου Καλλίνος ο Εφέσιος σε ένα ποίημά του αναφέρει πως οι Ιωνική κατάκτηση της Αιολίδας Σμύρνης ήταν αντίποινο για ένα κακό που είχαν κάνει προηγουμένως οι Αιολείς στους Ίωνες.

Αυτή η πληροφορία για την αρχικά Αιολική Σμύρνη που έγινε δευτερογενώς Ιωνική ύστερα από κατάκτηση έχει σημασία, γιατί σύμφωνα με τον Jonathan M. Hall, η Σμύρνη έχει «αιολικό» αρχαιολογικό προφίλ μέχρι το ~700 π.Χ. και μετά δείχνει «ιωνικό» αρχαιολογικό προφίλ. Επειδή η γειτονική Φώκαια δείχνει παρόμοια αρχαιολογική συμπεριφορά με την Σμύρνη, ορισμένοι μελετητές έχουν υποθέσει γι΄αυτήν ένα παρόμοιο ιστορικό σενάριο μιας Αιολικής αρχικά πόλης που έγινε δευτερογενώς Ιωνική.

Παραθέτω της τρεις σελίδες του Hall για την Αιολική Μετανάστευση από το Hellenicity. Η συζήτηση για την Σμύρνη είναι στην τρίτη σελίδα και για την Φώκαια στην τελευταία υποσημείωση #87.

Hall-Aiolians

Ο Ομηρικός Ύμνος προς Απόλλωνα χρονολογείται στα τέλη του 7ου αιώνα. Σε αυτόν για πρώτη φορά ο βασιλιάς της Λέσβου Μάκαρ που αναφέρει η Ιλιάδα παρουσιάζεται ως «Αἰολίων», δηλαδή γιος του Αιόλου!

[ΟΥ Απολλ., 35-8]

Σκῦρος καὶ Φώκαια καὶ Αὐτοκάνης ὄρος αἰπύ,
Ἴμβρος τ᾽ εὐκτιμένη καὶ Λῆμνος ἀμιχθαλόεσσα
Λέσβος τ᾽ ἠγαθέη, Μάκαρος ἕδος Αἰολίωνος,
καὶ Χίος, ἣ νήσων λιπαρωτάτη εἰν ἁλὶ κεῖται,

Στα τέλη του 7ου αιώνα έζησαν και οι Αιολείς ποιητές της Λέσβου Αλκαίος και Σαπφώ. Από τα ποιήματά τους μαθαίνουμε ότι η άρχουσα οικογένεια της Μυτιλήνης ήταν οι Πενθιλίδες οι οποίοι αναγνώριζαν ως γεννάρχη τον γιο του Ορέστη Πενθίλο που είχε ηγηθεί της Αιολικής Μετανάστευσης. Επιπρόσθετα, ο Αλκαίος χαρακτήρισε τον Αιολίωνα Μάκαρα όχι ως γηγενή Λέσβιο, αλλά ως τον πρώτο έποικο του νησιού.

Με άλλα λόγια, ο 7ος αιώνας ήταν η εποχή όπου κατασκευάστηκε η αιολική ταυτότητα. Ενώ ο 8ος αιώνας τελειώνει με την ομηρική παράδοση (που διέσωσε μνήμες καταστάσεων της περιόδου 1200-800 π.Χ.) να παρουσιάζει τους Λέσβιους ως εχθρούς/θύματα των Αχαϊκών επιδρομών, ο 7ος αρχίζει με την πρώτη αναφορά του Ησίοδου στην Αιολίδα Κύμη και τελειώνει με τους Λέσβιους να αυτοπροσδιορίζονται ως Αιολείς άποικοι που έφτασαν στην Λέσβο ηγούμενοι από τον Πενθίλο που ήταν εγγονός του παγκοιράνου των Αχαιών Αγαμέμνονα.

Καμμία όμως από τις πηγές του 7ου αιώνα δεν αναφέρει που ήταν η ελλαδική κοιτίδα των Αιολέων!

Ο επόμενος (6ος) αιώνας αρχίζει με την κατασκευή της ψευδοησιοδικής Ελληνικής Γενεαλογίας. Αν ο Hall έχει δίκαιο που υποπτεύεται ότι οι Θεσσαλοί είχαν ενεργό ρόλο στην κατασκευή αυτής της Γενεαλογίας που απέκλειε τους Περίοικους από το Ελληνικόν (οι Περίοικοι δεν αναφέρονται καν και οι Μάγνητες είναι αδέλφια των Μακεδόνων και όχι γιοι του Έλληνος ή του Αιόλου) τότε οι Θεσσαλοί οικειοποιήθηκαν την ίδια εποχή την Αιολική ταυτότητα που είχε κατασκευαστεί κατά τον προηγούμενο αιώνα στην ασιατική Αιολίδα. Θυμίζω πως κατά τον 6ο αιώνα οι Θεσσαλοί ήταν η υπερδύναμη του ηπειρωτικού ελλαδικού χώρου και είχαν καταφέρει να ελέγχουν την πλειοψηφία των ψήφων στην Δελφική Αμφικτυονία.

Παραθέτω την άποψη του Hall για τον ρόλο των Θεσσαλών στην κατασκευή της Ελληνικής Γενεαλογίας:

Hall rank excl

Hall Mag-Mak

Ο Πίνδαρος που ήταν ενεργός κατά το πρώτο μισό του 5ου π.Χ. αιώνα σε μία ωδή του για τον Τενέδιο πελάτη του Αρισταγόρα αναφέρει τον Ορέστη (και όχι τον γιο του Πενθίλο) ως αρχηγέτη της «χαλκεντούς στρατιάς των Αιολέων» και εφευρίσκει ως συναρχηγέτη τον φίλο του Ορέστη Πείσανδρο ως πρόγονο του Τενέδιου πελάτη του, βάζοντας τους δύο άνδρες να ξεκινούν από την Σπάρτη.

[Πίνδαρος, Νεμ. 11, 33-35]

συμβαλεῖν μὰν εὐμαρὲς ἦν τό τε Πεισάνδρου πάλαι
αἷμ᾽ ἀπὸ Σπάρτας: Ἀμύκλαθεν γὰρ ἔβα σὺν Ὀρέστᾳ,
Αἰολέων στρατιὰν χαλκεντέα δεῦρ᾽ ἀνάγων:
καὶ παρ᾽ Ἰσμηνοῦ ῥοὰν κεκραμένον
ἐκ Μελανίπποιο μάτρωος.

Ξανά, δεν υπάρχει η παραμικρή αναφορά σε κάποια ελλαδική μητροπολιτική Αιολίδα από την οποία καταγόταν η πλειοψηφία των Αιολών αποίκων.

Πρέπει να φτάσουμε στον Ηρόδοτο (~435 π.Χ.) και στον Θουκυδίδη (~399 π.Χ.) για να πρωτακούσουμε για κάποια μητροπολιτική ελλαδική Αιολίδα.

Ο Ηρόδοτος μας πληροφορεί για την Αιολική δωδεκάπολη στην Μικρά Ασία (που έγινε ενδεκάπολις μετά την Ιωνική κατάκτηση της Σμύρνης) και για το ότι η Θεσσαλία ονομαζόταν Αιολίδα πριν κατακτηθεί από τους Θεσσαλούς που ήρθαν από την Θεσπρωτία (~ Θεσπρωτίδα Δωδώνη).

[Ηρόδοτος, 1.149]

αὗται μὲν αἱ Ἰάδες πόλιες εἰσί, αἵδε δὲ αἱ Αἰολίδες, Κύμη ἡ Φρικωνὶς καλεομένη, Λήρισαι, Νέον τεῖχος, Τῆμνος, Κίλλα, Νότιον, Αἰγιρόεσσα, Πιτάνη, Αἰγαῖαι, Μύρινα, Γρύνεια. Αὖται ἕνδεκα Αἰολέων πόλιες αἱ ἀρχαῖαιμία γὰρ σφέων παρελύθη Σμύρνη ὑπὸ Ἰώνων: ἦσαν γὰρ καὶ αὗται δυώδεκα αἱ ἐν τῆ ἠπείρῳ. οὗτοι δὲ οἱ Αἰολέες χώρην μὲν ἔτυχον κτίσαντες ἀμείνω Ἰώνων, ὡρέων δὲ ἥκουσαν οὐκ ὁμοίως.

[Ηρόδοτος, 7.176.4]

Ἔδειμαν δὲ Φωκέες τὸ τεῖχος δείσαντες, ἐπεὶ Θεσσαλοὶ ἦλθον ἐκ Θεσπρωτῶν οἰκήσοντες γῆν τὴν Αἰολίδα τήν νῦν ἐκτέαται.

Η Θεσσαλία λοιπόν, μαθαίνουμε για πρώτη φορά από τον Ηρόδοτο ήταν η «Αἰολίς γῆ». Ήταν όμως η μητροπολιτική κοιτίδα των Αιολέων αποίκων;

Η απάντηση που δίνει ο Θουκυδίδης είναι μπερδευμένη. Κατά τον Θουκυδίδη πατρίδα των Αιολέων αποίκων ήταν η Βοιωτία (οι Βοιωτοί ήταν οι «κτίστες» = ιδρυτές των Αιολικών αποικιών), αλλά οι Βοιωτοί ήρθαν στην Βοιωτία (που πριν λεγόταν Καδμηίδα) από την Θεσσαλία 60 χρόνια μετά τα Τρωικά, όταν διώχθηκαν από τους εισβάλλοντες Θεσσαλούς. Επιπρόσθετα, ο Θουκυδίδης περιπλέκει περισσότερο τα πράγματα όταν ονομάζει ως Αιολίδα την Αιτωλία και γράφει πως ο προδωρικός πληθυσμός της Κορίνθου ήταν Αιολικός όταν πολιορκούσαν την πόλη οι Δωριείς που είχαν εγκατασταθεί στην Σολύγεια.

[Θουκ. 1.12]

Βοιωτοί τε γὰρ οἱ νῦν ἑξηκοστῷ ἔτει μετὰ Ἰλίου ἅλωσιν ἐξ Ἄρνης ἀναστάντες ὑπὸ Θεσσαλῶν τὴν νῦν μὲν Βοιωτίαν, πρότερον δὲ Καδμηίδα γῆν καλουμένην ᾤκισαν (ἦν δὲ αὐτῶν καὶ ἀποδασμὸς πρότερον ἐν τῇ γῇ ταύτῃ, ἀφ’ ὧν καὶ ἐς Ἴλιον ἐστράτευσαν), Δωριῆς τε ὀγδοηκοστῷ ἔτει ξὺν Ἡρακλείδαις Πελοπόννησον ἔσχον.

[Θουκ, 7.57.5]

πρὸς δ᾽ αὐτοῖς Αἰολῆς, Μηθυμναῖοι μὲν ναυσὶ καὶ οὐ φόρῳ ὑπήκοοι, Τενέδιοι δὲ καὶ Αἴνιοι ὑποτελεῖς. οὗτοι δὲ Αἰολῆς Αἰολεῦσι τοῖς κτίσασι Βοιωτοῖς <τοῖς > μετὰ Συρακοσίων κατ᾽ ἀνάγκην ἐμάχοντο, Πλαταιῆς δὲ καταντικρὺ Βοιωτοὶ Βοιωτοῖς μόνοι εἰκότως κατὰ τὸ ἔχθος.

[Θουκ, 3.102.5]

ἀνεχώρησαν οὐκ ἐπὶ Πελοποννήσου, ἀλλ᾿ ἐς τὴν Αἰολίδα τὴν νῦν καλουμένην Καλυδῶνα καὶ Πλευρῶνα καὶ ἐς τὰ ταύτῃ χωρία καὶ ἐς Πρόσχιον τῆς Αἰτωλίας.

[Θουκ, 4.42.2] πλέοντες δὲ ἅμα ἕῳ ἔσχον μεταξὺ Χερσονήσου τε καὶ Ῥείτου ἐς τὸν αἰγιαλὸν τοῦ χωρίου ὑπὲρ οὗ ὁ Σολύγειος λόφος ἐστίν, ἐφ’ ὃν Δωριῆς τὸ πάλαι ἱδρυθέντες τοῖς ἐν τῇ πόλει Κορινθίοις ἐπολέμουν οὖσιν Αἰολεῦσιν: καὶ κώμη νῦν ἐπ’ αὐτοῦ Σολύγεια καλουμένη ἐστίν.

Σε αυτό το σημείο πρέπει να αναρωτηθούμε τι ακριβώς εννοεί ο Θουκυδίδης όταν θεωρεί ως «Αιολείς» τους Αιτωλούς και τους προδωρικούς Κορίνθιους. Όπως θα φανεί παρακάτω από ένα χωρίο του Στράβωνα, αυτός ο χαρακτηρισμός έχει νόημα μόνο αν αποδώσουμε στον όρο «Αιολείς» την γενικότερη σημασία «ούτε Δωριείς ούτε Ίωνες».

Στα τέλη του 5ου π.Χ. αιώνα ο Ελλάνικος από την Λέσβο θα φέρει εντός της Ελληνικής Γενεαλογίας τον Μάγνητα και τον Μακεδόνα ως γιους του Ελληνίδη Αιόλου. Θυμίζω πως στο ψευδοησιοδικό ποίημα ο Μακεδών και ο Μάγνης ήταν ανήψια του Ἐλληνος και ξαδέλφια του Αιόλου.

Ο Θεόπομπος ο Χίος κατά τον ύστερο 4ο π.Χ. αιώνα θα γράψει πως οι Θεσσαλοί και οι Σπαρτιάτες είναι οι μόνοι Έλληνες που είχαν υποδουλώσει άλλους Έλληνες: οι Θεσσαλοί τους Πενέστες που ήταν Μάγνητες και Περραιβοί και οι Δωριείς της Λακωνίας τους Αχαιούς Είλωτες.

Theopompus Penestai

Αν αυτό το χωρίο συνδυαστεί με αυτό του Ηροδότου που λέει πως οι Θεσσαλοί κατέκτησαν την Αιολίδα γη, τότε το εύλογο συμπέρασμα είναι πως οι Μάγνητες και οι Περραιβοί ήταν τα γηγενή αιολικά φύλα της Θεσσαλίας. Ωστόσο, όπως είπα και παραπάνω, οι Μάγνητες δεν θεωρούνται Αιολείς στον ψευδοησιοδικό Κατάλογο των Γυναικών (~600 π.Χ.).

Αν περάσουμε στον Στράβωνα (~ τέλη 1ου π.Χ. αιώνα) βρίσκουμε δύο ενδιαφέρουσες. Η μία είναι η έκταση του «Αιολικού» πληθυσμού στον Ελλαδικό χώρο και η άλλη είναι η πρώτη αναλυτική περιγραφή του φαινουμένου που ονομάζουμε «Αιολική Μετανάστευση».

Για τον Ελλαδικό χώρο, ο Στράβων γράφει πως οι Αιολείς ήταν κάποτε η κυρίαρχη πληθυσμιακή ομάδα στο μεγαλύτερο μέρος της Ελλάδος, πως πάνω από τον Ισθμό εκτός από τους Αθηναίους, τους Μεγαρείς και τους Δωριείς της Δωρίδος, όλοι οι  άλλοι είναι Αιολείς και, τέλος, πως στην Πελοπόννησο όσοι δεν είναι Δωριείς όπως οι Αρκάδες, οι «Αχαιοί» και οι Ηλείοι είναι Αιολείς και μιλάνε την «Αιολική» διάλεκτο.

[Στράβων, 8.1.2]

Ἑλλάδος μὲν οὖν πολλὰ ἔθνη γεγένηται, τὰ δ᾽ ἀνωτάτω τοσαῦτα ὅσας καὶ διαλέκτους παρειλήφαμεν τὰς Ἑλληνίδας: τούτων δ᾽ αὐτῶν τεττάρων οὐσῶν τὴν μὲν Ἰάδα τῇ παλαιᾷ Ἀτθίδι τὴν αὐτὴν φαμέν (καὶ γὰρ Ἴωνες ἐκαλοῦντο οἱ τότε Ἀττικοί, καὶ ἐκεῖθέν εἰσιν οἱ τὴν Ἀσίαν ἐποικήσαντες Ἴωνες καὶ χρησάμενοι τῇ νῦν λεγομένῃ γλώττῃ Ἰάδι), τὴν δὲ Δωρίδα τῇ Αἰολίδι: πάντες γὰρ οἱ ἐκτὸς Ἰσθμοῦ πλὴν Ἀθηναίων καὶ Μεγαρέων καὶ τῶν περὶ τὸν Παρνασσὸν Δωριέων καὶ νῦν ἔτι Αἰολεῖς καλοῦνται: καὶ τοὺς Δωριέας δὲ ὀλίγους ὄντας καὶ τραχυτάτην οἰκοῦντας χώραν εἰκός ἐστι τῷ ἀνεπιμίκτῳ παρατρέψαι τὴν γλῶτταν καὶ τὰ ἄλλα ἔθη πρὸς τὸ μὴ ὁμογενές, ὁμογενεῖς πρότερον ὄντας. τοῦτο δ᾽ αὐτὸ καὶ τοῖς Ἀθηναίοις συνέβη, λεπτόγεών τε καὶ τραχεῖαν οἰκοῦντας χώραν ἀπορθήτους μεῖναι διὰ τοῦτο καὶ αὐτόχθονας νομισθῆναι φησὶν ὁ Θουκυδίδης, κατέχοντας τὴν αὐτὴν ἀεί, μηδενὸς ἐξελαύνοντος αὐτοὺς μηδ᾽ ἐπιθυμοῦντος ἔχειν τὴν ἐκείνων: τοῦτο τοίνυν αὐτὸ καὶ τοῦ ἑτερογλώττου καὶ τοῦ ἑτεροεθοῦς αἴτιον, ὡς εἰκός, ὑπῆρξε καίπερ ὀλίγοις οὖσιν. οὕτω δὲ τοῦ Αἰολικοῦ πλήθους ἐπικρατοῦντος ἐν τοῖς ἐκτὸς Ἰσθμοῦ, καὶ οἱ ἐντὸς Αἰολεῖς πρότερον ἦσαν, εἶτ᾽ ἐμίχθησαν, Ἰώνων μὲν ἐκ τῆς Ἀττικῆς τὸν Αἰγιαλὸν κατασχόντων, τῶν δ᾽ Ἡρακλειδῶν τοὺς Δωριέας καταγαγόντων, ὑφ᾽ ὧν τά τε Μέγαρα ᾠκίσθη καὶ πολλαὶ τῶν ἐν τῇ Πελοποννήσῳ πόλεων. οἱ μὲν οὖν Ἴωνες ἐξέπεσον πάλιν ταχέως ὑπὸ Ἀχαιῶν, Αἰολικοῦ ἔθνους: ἐλείφθη δ᾽ ἐν τῇ Πελοποννήσῳ τὰ δύο ἔθνη, τό τε Αἰολικὸν καὶ τὸ Δωρικόν. ὅσοι μὲν οὖν ἧττον τοῖς Δωριεῦσιν ἐπεπλέκοντο (καθάπερ συνέβη τοῖς τε Ἀρκάσι καὶ τοῖς Ἠλείοις, τοῖς μὲν ὀρεινοῖς τελέως οὖσι καὶ οὐκ ἐμπεπτωκόσιν εἰς τὸν κλῆρον, τοῖς δ᾽ ἱεροῖς νομισθεῖσι τοῦ Ὀλυμπίου Διὸς καὶ καθ᾽ αὑτοὺς εἰρήνην ἄγουσι πολὺν χρόνον, ἄλλως τε καὶ τοῦ Αἰολικοῦ γένους οὖσι καὶ δεδεγμένοις τὴν Ὀξύλῳ συγκατελθοῦσαν στρατιὰν περὶ τὴν τῶν Ἡρακλειδῶν κάθοδον), οὗτοι αἰολιστὶ διελέχθησαν, οἱ δ᾽ ἄλλοι μικτῇ τινι ἐχρήσαντο ἐξ ἀμφοῖν, οἱ μὲν μᾶλλον οἱ δ᾽ ἧττον αἰολίζοντες: σχεδὸν δέ τι καὶ νῦν κατὰ πόλεις ἄλλοι ἄλλως διαλέγονται, δοκοῦσι δὲ δωρίζειν ἅπαντες διὰ τὴν συμβᾶσαν ἐπικράτειαν. τοσαῦτα μὲν οὖν τὰ τῶν Ἑλλήνων ἔθνη καὶ οὕτως, ὡς τύπῳ εἰπεῖν, ἀφωρισμένα. λέγωμεν δὴ διαλαβόντες ὃν χρὴ τρόπον τῇ τάξει περὶ αὐτῶν.

Δεν χρειάζεται ιδιαίτερος πνευματικός κόπος για να συνειδητοποιήσουμε ότι ο Στράβων στο παραπάνω χωρίο χρησιμοποιεί τον ορισμό του Ernst Curtius: Αιολείς = όσοι δεν είναι ούτε Δωριείς ούτε Ίωνες.

Η άλλη πληροφορία που μαθαίνουμε από τον Στράβωνα είναι πως η έννοια της ασιατικής Αιολίδας επεκτάθηκε δευτερογενώς περιλαμβάνοντας και την Τρωάδα. Σύμφωνα με τον Έφορο που ήταν από την Αιολική Κύμη, Αιολίδα ήταν όλη η ακτή από την Άβυδο μέχρι την Κύμη.

[Στράβων, 13.1.4]

Τῶν Αἰολέων τοίνυν καθ᾽ ὅλην σκεδασθέντων τὴν χώραν, ἣν ἔφαμεν ὑπὸ τοῦ ποιητοῦ λέγεσθαι Τρωικήν, οἱ ὕστερον οἱ μὲν πᾶσαν Αἰολίδα προσαγορεύουσιν οἱ δὲ μέρος, καὶ Τροίαν οἱ μὲν ὅλην οἱ δὲ μέρος αὐτῆς, οὐδὲν ὅλως ἀλλήλοις ὁμολογοῦντες. εὐθὺς γὰρ ἐπὶ τῶν κατὰ τὴν Προποντίδα τόπων ὁ μὲν Ὅμηρος ἀπὸ Αἰσήπου τὴν ἀρχὴν ποιεῖται τῆς Τρῳάδος, Εὔδοξος δὲ ἀπὸ Πριάπου καὶ Ἀρτάκης τοῦ ἐν τῇ Κυζικηνῶν νήσῳ χωρίου ἀνταίροντος τῷ Πριάπῳ, συστέλλων ἐπ᾽ ἔλαττον τοὺς ὅρους, Δαμάστης δ᾽ ἔτι μᾶλλον συστέλλει ἀπὸ Παρίου: καὶ γὰρ οὗτος μὲν ἕως Λεκτοῦ προάγει, ἄλλοι δ᾽ ἄλλως: Χάρων δ᾽ ὁ Λαμψακηνὸς τριακοσίους ἄλλους ἀφαιρεῖ σταδίους, ἀπὸ Πρακτίου ἀρχόμενος (τοσοῦτοι γάρ εἰσιν ἀπὸ Παρίου εἰς Πράκτιον), ἕως μέντοι Ἀτραμυττίου πρόεισι: Σκύλαξ δὲ ὁ Καρυανδεὺς ἀπὸ Ἀβύδου ἄρχεται: ὁμοίως δὲ τὴν Αἰολίδα Ἔφορος μὲν λέγει ἀπὸ Ἀβύδου μέχρι Κύμης, ἄλλοι δ᾽ ἄλλως.

Ας πάμε τώρα στην περιγραφή της Αιολικής μετανάστευσης κατά τον Στράβωνα.

[Στράβων, 9.2.3]

ἐκπεσόντες ἐν Θετταλίᾳ συνεστήσαντο τὴν ἀρχὴν μετὰ Ἀρναίων ἐπὶ πολὺν χρόνον, ὥστε καὶ Βοιωτοὺς κληθῆναι πάντας. εἶτ᾽ ἀνέστρεψαν εἰς τὴν οἰκείαν, ἤδη τοῦ Αἰολικοῦ στόλουπαρασκευασμένου περὶ Αὐλίδα τῆς Βοιωτίας, ὅν ἔστελλον εἰς τὴν Ἀσίαν οἱ Ὀρέστου παῖδες.

[Στράβων, 13.1.3]

οἱ δ᾽ ὕστερον τοὺς ὅρους οὐ τοὺς αὐτοὺς λέγουσι καὶ τοῖς ὀνόμασι χρῶνται διηλλαγμένως, διαιρέσεις νέμοντες πλείους. μάλιστα δὲ αἱ τῶν Ἑλλήνων ἀποικίαι παρεσχήκασι λόγον: ἧττον μὲν ἡ Ἰωνική (πλείονι γὰρ διέστηκε τῆς Τρῳάδος), δὲ τῶν  Αἰολέων παντάπασι: καθ᾽ ὅλην γὰρ ἐσκεδάσθη ἀπὸ τῆς Κυζικηνῆς μέχρι τοῦ Καΐκου καὶ ἐπέλαβεν ἔτι πλέον, τὴν μεταξὺ τοῦ Καΐκου καὶ τοῦ Ἕρμου ποταμοῦ. Τέτταρσι γὰρ δὴ γενεαῖς πρεσβυτέραν φασὶ τὴν Αἰολικὴν ἀποικίαν τῆς Ἰωνικῆς, διατριβὰς δὲ λαβεῖν καὶ χρόνους μακροτέρους. Ὀρέστην μὲν γὰρ ἄρξαι τοῦ στόλου, τούτου δ᾽ ἐν Ἀρκαδίᾳ τελευτήσαντος τὸν βίον διαδέξασθαι τὸν υἱὸν αὐτοῦ Πενθίλον, καὶ προελθεῖν μέχρι Θρᾴκης ἑξήκοντα ἔτεσι τῶν Τρωικῶν ὕστερον, ὑπ᾽ αὐτὴν τὴν τῶν Ἡρακλειδῶν εἰς Πελοπόννησον κάθοδον: εἶτ᾽ Ἀρχέλαον υἱὸν ἐκείνου περαιῶσαι τὸν Αἰολικὸν στόλον εἰς τὴν νῦν Κυζικηνὴν τὴν περὶ τὸ Δασκύλιον: Γρᾶν δὲ τὸν υἱὸν τούτου τὸν νεώτατον προελθόντα μέχρι τοῦ Γρανίκου ποταμοῦ καὶ παρεσκευασμένον ἄμεινον περαιῶσαι τὸ πλέον τῆς στρατιᾶς εἰς Λέσβον καὶ κατασχεῖν αὐτήν: Κλεύην δὲ τὸν Δώρου καὶ Μαλαόν, καὶ αὐτοὺς ἀπογόνους ὄντας Ἀγαμέμνονος, συναγαγεῖν μὲν τὴν στρατιὰν κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον καθ᾽ ὃν καὶ Πενθίλος, ἀλλὰ τὸν μὲν τοῦ Πενθίλου στόλον φθῆναι περαιωθέντα ἐκ τῆς Θρᾴκης εἰς τὴν Ἀσίαν, τούτους δὲ περὶ τὴν Λοκρίδα καὶ τὸ Φρίκιον ὄρος διατρῖψαι πολὺν χρόνον, ὕστερον δὲ διαβάντας κτίσαι τὴν Κύμην τὴν Φρικωνίδα κληθεῖσαν ἀπὸ τοῦ Λοκρικοῦ ὄρους.

Λοιπόν, σύμφωνα με τον Στράβωνα:

1) Ο Αιολικός Αποικισμός ξεκίνησε από την Αυλίδα της Βοιωτίας (εδώ έγινε αντιγραφή της αφετηρίας της Ομηρικής εκστρατείας των Αχαιών κατά της Τροίας) τέσσερεις γενιές πριν από τον Ιωνικό («Τέτταρσι γὰρ δὴ γενεαῖς πρεσβυτέραν φασὶ τὴν Αἰολικὴν ἀποικίαν τῆς Ἰωνικῆς») και χρειάστηκε περισσότερο χρόνο για να πραγματοποιηθεί («διατριβὰς δὲ λαβεῖν καὶ χρόνους μακροτέρους»).

2) Τον στόλο τον οργάνωσε ο Ορέστης, αλλά όταν αυτός πέθανε στην Αρκαδία, την ηγεσία του στόλου ανέλαβε ο γιος του Πενθίλος, ο οποίος έφερε τον στόλο στην Θράκη 60 χρόνια μετά τα Τρωικά.

3) Ο γιος του Πενθίλου Αρχέλαος διεκπεραίωσε τον Αιολικό στόλο στην Κυζικηνή χώρα γύρω από το Δασκύλιον.

4) Ο γιος του Αρχελάου Γράν διέσχισε τον Γρανικό ποταμό και κατέκτησε την Λέσβο.

5) Την ίδια στιγμή ένας δεύτερος στόλος με αρχηγούς τον Κλεύη και τον Μαλαό, επίσης απογόνοι του Αγαμέμνονα, ξεκινώντας από την Λοκρίδα και το Φρίκιον όρος ίδρυσε την Κύμη ονομάζοντάς την Φρικωνίδα από το Λοκρικό όρος.

Daskyleion

Για ποιο λόγο η «Πενθιλιδική» μετανάστευση έκανε αυτή την περίεργη παράκαμψη μέσω Θράκης και Δασκυλίου αντιστρέφοντας την φορά επέκτασης της Αιολίδος; Όπως έγραψα παραπάνω, η αρχική ασιατική Αιολίδα ήταν η περαία απέναντι από την Λέσβο και, δευτερογενώς επεκτάθηκε περιλαμβάνοντας και την Τρωάδα μέχρι την Άβυδο κατά τον Έφορο.

Κατά την γνώμη μου η εκδοχή της παράκαμψης προέκυψε για δύο λόγους:

α) Γιατί οι παραδόσεις του Αιολικού αποικισμού «μπολιάστηκαν» με τις μη ελληνικές παραδόσεις του Θρακο-Φρυγικού εποικισμού της Μικράς Ασίας. Σύμφωνα με τον Rose γύρω στο 1130 π.Χ. στην Τρωάδα εμφανίζονται αρχαιολογικά στοιχεία ενδεικτικά αφίξεως πληθυσμών από την Θράκη. Αυτοί οι πληθυσμοί είναι αναμφίβολα οι Φρύγες και τα Θρακικά φύλα όπως οι Βιθυνοί και οι Βέβρυκες. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, οι Φρύγες ήταν σύνοικοι των Μακεδόνων μέχρι που αποφάσισαν να μεταναστεύσουν στην ασιατική Φρυγία, ενώ οι Βιθυνοί πριν μεταναστεύσουν στην Μικρά Ασία ζούσαν στον Στρυμόνα και ονομάζονταν Στρυμόνιοι.

[Ηρόδοτος, 7.73]

Φρύγες δὲ ἀγχοτάτω τῆς Παφλαγονικῆς σκευὴν εἶχον, ὀλίγον παραλλάσσοντες. οἱ δὲ Φρύγες, ὡς Μακεδόνες λέγουσι, ἐκαλέοντο Βρίγες χρόνον ὅσον Εὐρωπήιοι ἐόντες σύνοικοι ἦσαν Μακεδόσι, μεταβάντες δὲ ἐς τὴν Ἀσίην ἅμα τῇ χώρῃ καὶ τὸ οὔνομα μετέβαλον ἐς Φρύγας. Ἀρμένιοι δὲ κατά περ Φρύγες ἐσεσάχατο, ἐόντες Φρυγῶν ἄποικοι. τούτων συναμφοτέρων ἦρχε Ἀρτόχμης Δαρείου ἔχων θυγατέρα.

[Ηρόδοτος, 7.75]

Θρήικες δὲ ἐπὶ μὲν τῇσι κεφαλῇσι ἀλωπεκέας ἔχοντες ἐστρατεύοντο, περὶ δὲ τὸ σῶμα κιθῶνας, ἐπὶ δὲ ζειρὰς περιβεβλημένοι ποικίλας, περὶ δὲ τοὺς πόδας τε καὶ τὰς κνήμας πέδιλα νεβρῶν, πρὸς δὲ ἀκόντιά τε καὶ πέλτας καὶ ἐγχειρίδια μικρά. οὗτοι δὲ διαβάντες μὲν ἐς τὴν Ἀσίην ἐκλήθησαν Βιθυνοί, τὸ δὲ πρότερον ἐκαλέοντο, ὡς αὐτοὶ λέγουσι, Στρυμόνιοι, οἰκέοντες ἐπὶ Στρυμόνι: ἐξαναστῆναι δὲ φασὶ ἐξ ἠθέων ὑπὸ Τευκρῶν τε καὶ Μυσῶν. Θρηίκων δὲ τῶν ἐν τῇ Ἀσίῃ ἦρχε Βασσάκης ὁ Ἀρταβάνου.

Καθώς λοιπόν συνέβαινε η προς βορρά επέκταση της Αιολίδος μέσα από την αφομοίωση των Θρακο-Φρυγικών φύλων, τα δεύτερα «εξαιόλιζαν» τις δικές τους μεταναστευτικές παραδόσεις. Το τελικό αποτέλεσμα ήταν μία «υβριδική» παράδοση αιολικής μετανάστευσης μέσω Θράκης και Τρωάδος.

β) Η σημασία του Δασκυλίου οφείλεται στο ότι η Τρωάδα ανήκε στην Περσική Σατραπεία της Ελλησποντικής Φρυγίας που είχε το Δασκύλιον ως πρωτεύουσα.

Γράφει ο Rose για τα παραπάνω:

Knobbed

Γ. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

1) Το επίθετo αἰόλος αρχικά πρέπει να σήμαινει κάτι σαν «ποικίλος, παρδαλός, ανάμεικτος» και, κατά συνέπεια, «δύσκολα ταξινομήσιμος». Η πρώτη εθνολογική εφορμογή του εθνωνυμίου «Αἰολεῖς» ήταν για να περιγράψει ελληνόφωνους πληθυσμούς που δεν ήταν ούτε Ίωνες ούτε Δωριείς.

2) Μέχρι τις αρχές του 7ου αιώνα δεν υπάρχει η παραμικρή υπόνοια ύπαρξης Αιολέων (ή Αχαιών) στην Λέσβο και την γειτονική περαία. Η πρώτη αναφορά στην «Αἰολίδα Κύμην» γίνεται από τον Ησίοδο.

3) Μέχρι τα τέλη του 7ου αιώνα η Αιολική ταυτότητα είχε κατασκευαστεί στην Ασιατική Αιολίδα και τότε βρίσκουμε τις πρώτες αναφορές μετανάστευσης υπό την ηγεσία του Πενθίλου από τον οίκο των Ατρειδών.

4) Μέχρι το δεύτερο μισό του 5ου αιώνα δεν υπάρχει η παραμικρή αναφορά σε Ελλαδικούς «Αιολείς» ούτε υπάρχει κάποια ξεκάθαρη περιοχή στον Ελλαδικό χώρο που να θεωρείται ως «μητροπολιτική Αιολίδα». Ίσως οι Θεσσαλοί να οικειοποιήθηκαν την Αιολική ταυτότητα ήδη από τις αρχές του 6ου αιώνα, αλλά αυτό είναι υπόθεση του Jonathan M. Hall.

5) Ο Ηρόδοτος είναι η πρώτη πηγή που αναφέρει την Θεσσαλία ως «Αιολίδα» και ο Θουκυδίδης είναι η πρώτη πηγή που περιγράφει τους Βοιωτούς ως «κτίτορες» των Αιολικών αποικιών. Ο Θουκυδίδης συνεχίζει να κάνει χρήση της sensu latu σημασίας του όρου «Αιολείς» (αυτοί που δεν είναι ούτε Δωριείς ούτε Ίωνες) όταν περιγράφει την Αιτωλία ως «Αιολίδα» και τον προδωρικό πληθυσμό της Κορίνθου ως «Αιολικό».

6) Ο Στράβων αντιγράφοντας τον Θουκυδίδη και την ομηρική παράδοση θεωρεί πως οι Αιολείς άποικοι απέπλευσαν από την Βοιωτική Αυλίδα. Αναφέρει όμως και ένα δεύτερο κύμα αιολικού εποικισμού με αφετηρία την γειτονική Λοκρίδα. Η περίεργη παράκαμψη του πρώτου αιολικού κύματος που φτάνει στην Λέσβο μέσω Θράκης και Δασκυλίου είναι νομίζω προϊόν συγκερασμού ελληνικών και θρακο-φρυγικών παραδόσεων εποικισμού της ΒΔ Μικράς Ασίας. Καθώς οι Θρακο-Φρυγικοί ληθυσμοί «εξαιολίζονταν», «εξαιόλιζαν» και τις εποικιστικές τους παραδόσεις. Η σημασία του Δασκυλίου οφείλεται στο ότι υπήρξε η πρωτεύουσα της Περσικής Σατραπείας της Ελλησποντικής Φρυγίας στην οποία ανήκε η Τρωάδα που, από ένα σημείο και μετά, θεωρούνταν μέρος της Ασιατικής Αιολίδος.

7) Όσοι διαβάσετε το άρθρο του Rose θα δείτε ότι, ενώ δεν υπάρχουν αρχαιολογικές ενδείξεις ελληνικού εποικισμού (αν και υπάρχουν ενδείξεις εμπορικών επαφών με Θεσσαλία, Λοκρίδα και Μακεδονία), από την άλλη υπάρχουν αρχαιολογικές ενδείξεις ενος εποικιστικού κύματος από την Θράκη, το οποίο ξεκινά γύρω στο 1130 π.Χ. Αυτοί οι έποικοι είναι αναμφίβολα τα Θρακο-Φρυγικά φύλα που εποίκησαν την Μικρά Ασία.

(συνέχεια στο μέρος #2)

Advertisements

Leave a comment

Filed under Αρχαιότητα, Γλωσσολογία, Εθνολογία, Ελληνική γλώσσα, Ιστορία

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s