Η ΙΕ ρίζα *serk- «ολοκληρώνω/κλείνω τον κύκλο»: ουδείς αναμάρτητος

Την αφορμή της σημερινής ανάρτησης μου την έδωσε μια υπερπαρακινδυνευμένη ετυμολογική πρόταση που κάνει ο ML West στο βιβλίο του «ΙΕ Ποίηση και Μυθολογία» που διαβάζω αυτήν την περίοδο. Επειδή έχει χαρακτηριστεί ως «ο πιο εξαιρετικός και παραγωγικός Ελληνιστής της γενιάς του» (he was called “the most brilliant and productive Greek scholar of his generation, not just in the United Kingdom, but worldwide) και δεν υπάρχει η παραμικρή αμφιβολία για το πανευσεβές κύρος του και την εριβριθή προσφορά του ειδικά στην μελέτη της αρχαιοελληνικής ποίησης, μου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση μία υπερπαρακινδυνευμένη ετυμολογική του πρόταση. Για τον λόγο αυτό, έγραψα στον τίτλο «ουδείς αναμάρτητος». Και επειδή η εξέταση της ετυμολογικής του πρότασης προϋποθέτει γνώση της ΙΕ ρίζας *serk- «ολοκληρώνω/κλείνω τον κύκλο» και των ελληνικών της παραγώγων, άδραξα την ευκαιρία να παρουσιάσω στην ανάρτηση και την συγκεκριμένη ρίζα.

Ας αρχίσουμε λοιπόν με την ΙΕ ρίζα *serk-. Οι Mallory-Adams γράφουν:

serk

Λοιπόν, η ρίζα έχει μια κυριολεκτική/γεωμετρική σημασία και μια μεταφορική. Η κυριολεκτική/γεωμετρική σημασία είναι «ολοκληρώνω/κλείνω τον κύκλο» και διασώθηκε στο Τοχαρικό Β serke = «κύκλος», ενώ η μεταφορική σημασία είναι «ολοκληρώνω/κλείνω τον κύκλο» > «ανταποδίδω/αποκαθιστώ» διασώθηκε στο Λατινικό sarciō «ανταποδίδω, αποκαθιστώ» και στον Χεττιτικό νομικό όρο sarkinzi = «ανταποδίδει/αποζημιώνει».

Έχοντας περιγράψει τις δύο σημασίες (κυριολεκτική/γεωμετρική και μεταφορική) της ρίζας μπορούμε να περάσουμε στους πάμπολλους ελληνικούς απογόνους της ρίζας.

1) Η μεταφορική σημασία του όρου:

*sòrk-os > hòrkos ~ ὅρκος = «υπόσχεση ανταπόδοσης»

Όπως εξηγεί αναλυτικά ο David Anthony η ΠΙΕ γλωσσική κοινότητα του ορίζοντα Yamnaya ανέπτυξε έναν θεσμό αμοιβαίας ξενίας, όπου ο φιλοξενούμενος θεωρούσε ως υποχρέωσή του την μελλοντική ανταπόδοση της φιλοξενίας σε αυτόν που τον φιλοξενούσε. Ο κύκλος της σχέσης ξενίας έκλεινε/ολοκληρωνόταν όταν γινόταν η ανταπόδοση της ξενίας.

Η ετυμολογική ιστορία της ελληνικής λέξης *sork-os > ὅρκος ξεκινά ως «υπόσχεση ανταπόδοσης» της φιλοξενίας με μάρτυρες τους «όρκιους θεούς» που με την όπιδά τους (= «ματιά», από την ρίζα *h3ekw- «βλέπω») έλεγχαν την τήρηση του θεσμού της Ξενίας.

2) Η κυριολεκτική σημασία του όρου:

α) «κλείνω τον κύκλο» > «περικυκλώνω/περιφράσσω»:

– Το σιγμόληκτο ουδέτερο *serk-es- > hèrkos ~ ἕρκος = «τείχος, τοιχίο, φράκτης, διάφραγμα» με αξιόλογο παράγωγο την εὐέρκεια = «ασφάλεια» (ΙΕ *h1su-serkes-ih2 > πρωτοελληνικό *ehu-herkeh-ia > εὐέρκεια), δηλαδή «κατάσταση όπου υπάρχει καλό/εχυρό τείχος».

– Το παράλληλο και ταυτόσημο ουδέτερο *serk-iom > herkìon ~ ἑρκίον

Στα Ομηρικά Έπη η στερεότυπη φράση «ἕρκος ὀδόντων» είναι το συμβολικό «τοιχίο» που χωρίζει αυτά που σκεφτόμαστε επιπόλαια από αυτά που αποφασίζουμε να πούμε μετά από σκέψη. «Ποῖόν σε ἔπος φύγεν ἕρκος ὀδόντων;» = «τι [παράλογα] λόγια σου ξέφυγαν από τον φραγμό των δοντιών σου;»

[Ιλιάδα, 4.350]

345 Ἔνθα φίλ᾽ ὀπταλέα κρέα ἔδμεναι ἠδὲ κύπελλα
οἴνου πινέμεναι μελιηδέος ὄφρ᾽ ἐθέλητον·
νῦν δὲ φίλως χ᾽ ὁρόῳτε καὶ εἰ δέκα πύργοι Ἀχαιῶν
ὑμείων προπάροιθε μαχοίατο νηλέϊ χαλκῷ.
Τὸν δ᾽ ἄρ᾽ ὑπόδρα ἰδὼν προσέφη πολύμητις Ὀδυσσεύς·
350 Ἀτρεΐδη ποῖόν σε ἔπος φύγεν ἕρκος ὀδόντων;
πῶς δὴ φῂς πολέμοιο μεθιέμεν ὁππότ᾽ Ἀχαιοὶ
Τρωσὶν ἐφ᾽ ἱπποδάμοισιν ἐγείρομεν ὀξὺν Ἄρηα;
ὄψεαι αἴ κ᾽ ἐθέλῃσθα καὶ αἴ κέν τοι τὰ μεμήλῃ
Τηλεμάχοιο φίλον πατέρα προμάχοισι μιγέντα

————

Ταυροκοιτώντας ο πολύβουλος του απάντησε Οδυσσέας:

«Ατρείδη, τι είναι αυτός που ξέφυγε τα δυο σου χείλια λόγος;»

(μετάφραση Κακριδή–Καζαντζάκη)

β) Η σημασία «περιφράσσω, περικλείω» έδωσε λέξεις για την «φυλακή» και το «κυνηγητικό/αλιευτικό δίχτυ».

*serk-en- > ἑρκάνη = «φράκτης, φυλακή» (όπως λέκος > λεκάνη) και το ο-βαθμο ὁρκάνη.

– Το μηδενόβαθμο *sr.k-u- > hark-u- > ἅρκυς = «δίχτυ» και το παράγωγο hark-u-lon > ἄρκυλον = «δίκτυον».

– Από το «δίχτυ» η σημασία πέρασε στο «ψάρι που πιάνεται στα δίχτυα»:

*sork-u-nos*sr.k-u-nos με αιολο-αρκαδο-κυπριακή τροπή *r.>or/ro όπως στρότος = στρατός και στόρπα/στροπά = ἀστραπή) αθεματοποιημένο horkuns > ὁ ὄρκῡς, τοῦ ὅρκῡνος και θεματοποιημένο ὄρκῡνος (το μακρύ /ῡ/ προέκυψε μετά την δεύτερη αναπληρωματική έκταση λ.χ. πάνς > πᾶς) = «είδος μεγάλου τόνου» και το παράγωγο ὀρκῡνεῖον = «μέρος παστώματος των ὀρκύνων» που προϋποθέτει και το nomen agentis *ὀρκῡνεύς (λ.χ. κεραμεύς > κεραμέϝ-ιον > κεραμεῖον).

Όπως βλέπετε η ρίζα έχει δώσει παράγωγα σε όλους τους μη εκτεταμένους βαθμούς ablaut (*serk- , *sork- , *sr.k-), δασέα και ψιλωτικά (δηλαδή που έχουν χάσει την δασεία *s>h>Ø λόγω ψίλωσης) και με ένα σωρό επαυξήματα (επίθημα σιγμόληκτων ουδετέρων *-es-, ουδέτερο σε *-iom, θηλυκό σε -άνη, υ-ληκτο το οποίο με τη σειρά του επαυξήθηκε με *-lo-, *-no- κλπ).

Ο Ησύχιος γράφει στο λεξικό του:

ἔρκαδε τεῖχος· ἔπιπτεν A

ἐρκάζειν· σκώπτειν

ἑρκάνη· φυλακή (ps)

ἕρκατος· φραγμός

ἕρκεϊ χαλκείῳ· τῷ τῶν ἀσπίδων κυκλώματι (Ο 567)

ἑρκεῖαι· οἰκίαι. τείχη. φραγμοί. σκηναί

ἑρκίοις· τειχίοις

ἑρκείου Διός· τοῦ ἀσφαλίου. ἢ τοῦ κατὰ τὴν οἰκίαν. ἔστι δὲ ἕρκειος Ζεὺς παρὰ Ἀθηναίοις (χ 334)

ἕρκεσι· δικτύοις. Σοφοκλῆς Ἀθάμαντι δευτέρῳ (fr. 2)

ἑρκῖται· οἱ ἐν ἀγρῷ οἰκέται

Ἑρκύνια· ἑορτὴ Δήμητρος (***βλέπε παρακάτω)

ἕρκη· ὅπλα. Σοφοκλῆς Τρωίλῳ (fr. 573)

ἑρκίον· κύκλος αὐλῆς (σ 102) Ab. οἰκία. τειχίδιον Avg. στεφάνη δώματος An

ἑρκόπεζα· τὰ τῶν νεῶν ἔξωθεν περιτιθέμενα πρὸς τὸ μὴ ὑπερβατὰ εἶναι, ἀκανθώδη ξύλα

ἕρκος· *ἀσφάλεια (Δ 299) An. τεῖχος Avgn. περίβολος. περίφραγμα (Α 284) Ag ὡς τῶν ὀδόντων τὰ χείλη (Δ 350) A ἕρκος ἤγουν φραγμός “αἱμασιὰς λέξοντες ἀλωῆς ἔμμεναι ἕρκος” (ω 224). καὶ λίνον· “ἕρκει ἐνιπλήξωσιν” (χ 469)

ἄρκυα· δίκτυα, λίνα

ἄρκυες· δίκτυα τὰ πρὸς θήραν [θηρείαν]

ἀρκύλον· δίκτυον

ἄρκυμα· ἀκρίς, ὑπὸ Περγαίων

ἄρκυν· μεσάγκυλον. καὶ γυναικεῖον κεκρύφαλον*

ἄρκυς· δίκτυον

ἄρκυσι· δικτύοις

ἀρκύστατα· οἱ τόποι, ἔνθα αἱ ἄρκυες πήγνυνται

ἀρκύων· δικτύων, βρόχων

ἀρκυωρεῖσθαι· φυλάσσειν τὰς ἄρκυς (Eupol. fr. 313?)

ὅρκη· ὄψις ASvg

ὁρκάθους· ἐφ’ ὧν τὰ σῦκα ψύχουσιν

ὁρκάνη· εἱρκτή, *[δεσμωτήριον Aps. ἔνιοι κρεμάστραν. ἄλλοι σαργάνην. οἱ δὲ φραγμόν (Eur. Bacch. 611) Anps

ὅρκια· <σκῆπτρον> καθ’ οὗ ὤμνυον ASvg. ἤτοι ὁρκωμόσια S

ὅρκια πιστά· ὅρκους ἐπὶ πίστεσι (Β 124)

ὁρκίδδει· ὅρκον ποιεῖ ὀμνύειν

ὁρκμόν· φράγμα (*** είναι στην αιτιατική, η ονομαστική είναι ὁρκμός)

ὅρκοι· δεσμοί, σφραγῖδες

ὄρκυνος· ἰχθῦς ποιός

ὁρκύπτειν· τὸ ὑπερκύπτειν <πρὸς τὸ> ἰδεῖν τι. τὸ ἐκτείνειν ἑαυτόν, καὶ ἐπ’ ὀνύχων ἵστασθαι

ὁρκωμόσια· θύματα, ἐφ’ ὧν ὅρκοι γίνονται

ὁρκωτής· ὁ ὁρκίζων

Με αυτά κατά νου ας δούμε την ετυμολογική πρόταση του ML West. Περιγράφει την πιθανότατη κελτική ετυμολογία του βορειοευρωπαϊκού τοπωνυμίου Ἑρκύνιος Δρυμός (Hercynia Silva, Hercynian Forest και το παράγωγο εθνωνύμιο Ἑρκυνιάτες / Hercuniates) ως «δρυμός βελανιδιών» παίρνοντας σαν βάση την ΙΕ ρίζα *perkwos «βελανιδιά» που έδωσε το λατινικό quercus (με τυπική αφομοίωση p..kw > kw..kw όπως στα *penkwe > *kwenkwe > quinque και *pekw-ō > kwokw-ō > coquō). Στην συνέχεια εξηγεί πως στην κελτική η εξέλιξη *p>f>h>Ø είναι αναμενόμενη (λ.χ. *ph2tēr> fatīr > athair και Ιρλανδία ~ Πιερία) άρα η ρίζα *perkwos «βελανιδιά» αναμένεται να γίνει ή *ferkwos > *herkwos ή *kwerkwos (λ.χ. *penkwe > πρωτο-κελτικό *kwinkwe όπως στον ιταλικό κλάδο). Αν έγινε *herkwos/herku- τότε το τοπωνύμιο Ἑρκύνιος ~ Hercynia σημαίνει «βελανιδότοπος».

Μέχρι εδώ ο West κάνει λογικότατες υποθέσεις που έχουν γίνει από πολλούς γλωσσολόγους, γιατί ο Ἑρκύνιος Δρυμός βρισκόταν σε μέρη που είχαν υπάρξει κελτόφωνα.

Στην συνέχεια όμως ο West κάνει ένα παράτολμο (και παράλογο κατά την γνώμη μου) άλμα και συγκρίνει το μάλλον κελτικό τοπωνύμιο Ἑρκύνιος/Hercynia με τον βοιωτικό ποταμό Ἕρκῡνα κοντά στην Λειβαδιά, θεωρώντας το δεύτερο ως πιθανό κελτικό τοπωνύμιο που άφησε μια υποθετική και μη καταγεγραμμένη αρχαία Κελτική μετανάστευση. Μάλιστα παρατηρεί κάτι με το οποίο με βρίσκει σύμφωνο, ότι δηλαδή τα θηλυκά ποταμωνύμια είναι πολύ σπάνια στην Ελληνική (ο μόνος άλλος αρχαιοελληνικός ποταμός θηλυκού γένους που θυμάμαι είναι η Νέδα), αλλά πολύ συχνά στην Κελτική (και σε άλλες γλώσσες όπως λ.χ. οι Σλαβικές). Αφού λοιπόν ο West παραδέχεται ότι η μόνη ιστορικά καταγεγραμμένη κελτική εισβολή στην Ελλάδα (αυτή του Βρέννου που οδήγησε στην Μάχη των Θερμοπυλών του 279 π.Χ.ήταν πολύ εφήμερη για ν΄αφήσει τοπωνύμια αφήνει ανοικτό το ενδεχόμενο μιας παλαιότερης κελτικής μετανάστευσης στην Ελλάδα που άφησε το υδρωνύμιο Ἕρκῡνα στην Βοιωτία.

Σας παραθέτω τα ακριβή του λόγια:

[σλδ 243] At Lebadea in Boetia there was a cult of a divinity Herkyna or Herkynna, identified with Demeter, and a stream of the same name (Lycophron 153, Livy 45.27, Pausanias 9.39.2-3, Hesych. Ἑρκύνια = ἐορτή Δήμητρος). If she was originally a cognate of Fjörgyn, the goddess of the wooded landscape, it is understandable that she could be equated with Demeter. The problem is that Herk- for *Perkw- could only be Celtic form, which would be very unexpected so far south. The Gauls who invaded Greece in 279 BCE can hardly have managed to leave a goddess behind. If the similarity of Herkyna’s name to those we have been considering is not fortuitous, it is theoretically possible that at some earlier period a Celtic splinter group had found its way down there, perhaps in the late second or early first millennium when Illyrian and other tribes from the north-west were infiltrating. Feminine river-names are more typical of Celtic than of Greek or Illyrian.

Αφού λοιπόν ξεκαθαρίζει ότι ένα κελτικό τοπωνύμιο είναι “very unexpected so far south” και περιορίζεται στην περίπτωση όπου η ομοιότητα των ονομάτων Ἑρκυνα ~ Ἑρκύνιος/Hercynia δεν είναι τυχαία σύμπτωση (“if the similarity … is not fortuitous”) καταθέτει ως θεωρητική πιθανότητα (“it is theoretically possible”) το σενάριο μιας κελτικής καθόδου γύρω στο 1000 π.Χ., δηλαδή την ίδια περίοδο που ο Ιλλυρικός αρχαιολογικός ορίζοντας Glasinac κατέβηκε στην σημερινή Αλβανία και εφήμερα στην δυτική Μακεδονία.

Δεν μπορείς να κατηγορήσεις τον West για απερισκεψία γιατί ξεκαθάρισε ότι αυτό που προτείνει είναι απίθανο και ίσως βασίζεται σε μια τυχαία σύμπτωση. Αυτό όμως που μου έκανε εντύπωση είναι πως δεν επιχείρησε καν να ελέγξει αν το Βοιωτικό υδρωνύμιο Ἑρκῡνα είναι ελληνικό, όσο σπάνια κι αν είναι τα θηλυκά αρχαιοελληνικά ποταμωνύμια.

Νομίζω πως διαβάζοντας με προσοχή αυτά που γράφει ο Παυσανίας, γίνεται αναπόφευκτη η απόπειρα αναγωγής του υδρωνυμίου Ἑρκυνα με την ρίζα *serk- και την σημασία της «περιφράσσω, περιβάλλω, περικλείω, διαχωρίζω».

Η περιγραφή του Παυσανία:

[9.39.2-4] κεκόσμηται μὲν δὴ τὰ ἄλλα σφίσιν ἡ πόλις ὁμοίως τοῖς Ἑλλήνων μάλιστα εὐδαίμοσι, διείργει δὲ ἀπ᾽ αὐτῆς τὸ ἄλσος τοῦ Τροφωνίου ποταμὸς Ἕρκυνα. φασὶ δ᾽ ἐνταῦθα Ἕρκυναν ὁμοῦ Κόρῃ τῇ Δήμητρος παίζουσαν καὶ ἔχουσαν χῆνα ἀφεῖναι τοῦτον ἄκουσαν: ἐς δὲ ἄντρον κοῖλον ἐσπτάντος καὶ ὑπὸ λίθον ἀποκρύψαντος αὑτὸν ἐσελθοῦσα ἡ Κόρη λαμβάνει τὸν ὄρνιθα ὑπὸ τῷ λίθῳ κατακείμενον: ῥυῆναί τε δὴ τὸ ὕδωρ ὅθεν ἀνείλετο ἡ Κόρη τὸν λίθον καὶ ὀνομασθῆναι τὸν ποταμὸν ἐπὶ τούτῳ λέγουσιν Ἕρκυναν. καὶ ἔστι μὲν πρὸς τῇ ὄχθῃ τοῦ ποταμοῦ ναὸς Ἑρκύνης, ἐν δὲ αὐτῷ παρθένος χῆνα ἔχουσα ἐν ταῖς χερσίν: εἰσὶ δὲ ἐν τῷ σπηλαίῳ τοῦ ποταμοῦ τε αἱ πηγαὶ καὶ ἀγάλματα ὀρθά, περιειλιγμένοι δέ εἰσιν αὐτῶν τοῖς σκήπτροις δράκοντες. ταῦτα εἰκάσαι μὲν ἄν τις Ἀσκληπιοῦ τε εἶναι καὶ Ὑγείας, εἶεν δ᾽ ἂν Τροφώνιος καὶ Ἕρκυνα, ἐπεὶ μηδὲ τοὺς δράκοντας Ἀσκληπιοῦ μᾶλλον ἢ καὶ Τροφωνίου νομίζουσιν ἱεροὺς εἶναι. ἐπὶ δὲ τῷ ποταμῷ μνῆμά ἐστιν Ἀρκεσιλάου: Λήϊτον δὲ ἀνακομίσαι φασὶ τοῦ Ἀρκεσιλάου τὰ ὀστᾶ ἐκ Τροίας. τὰ δὲ ἐπιφανέστατα ἐν τῷ ἄλσει Τροφωνίου ναὸς καὶ ἄγαλμά ἐστιν, Ἀσκληπιῷ καὶ τοῦτο εἰκασμένον: Πραξιτέλης δὲ ἐποίησε τὸ ἄγαλμα. ἔστι δὲ καὶ Δήμητρος ἱερὸν ἐπίκλησιν Εὐρώπης καὶ Ζεὺς Ὑέτιος ἐν ὑπαίθρῳ. ἀναβᾶσι δὲ ἐπὶ τὸ μαντεῖον καὶ αὐτόθεν ἰοῦσιν ἐς τὸ πρόσω τοῦ ὄρους, Κόρης ἐστὶ καλουμένη θήρα καὶ Διὸς Βασιλέως ναός. τοῦτον μὲν δὴ διὰ τὸ μέγεθος ἢ καὶ τῶν πολέμων τὸ ἀλλεπάλληλον ἀφείκασιν ἡμίεργον: ἐν δὲ ἑτέρῳ ναῷ Κρόνου καὶ Ἥρας καὶ Διός ἐστιν ἀγάλματα. ἔστι δὲ καὶ Ἀπόλλωνος ἱερόν. κατὰ δὲ τὸ μαντεῖον τοιάδε γίνεται. ἐπειδὰν ἀνδρὶ ἐς τοῦ Τροφωνίου κατιέναι δόξῃ, πρῶτα μὲν τεταγμένων ἡμερῶν δίαιταν ἐν οἰκήματι ἔχει, τὸ δὲ οἴκημα Δαίμονός τε ἀγαθοῦ καὶ Τύχης ἱερόν ἐστιν ἀγαθῆς: διαιτώμενος δὲ ἐνταῦθα τά τε ἄλλα καθαρεύει καὶ λουτρῶν εἴργεται θερμῶν, τὸ δὲ λουτρὸν ὁ ποταμός ἐστιν ἡ Ἕρκυνα: καί οἱ καὶ κρέα ἄφθονά ἐστιν ἀπὸ τῶν θυσιῶν, θύει γὰρ δὴ ὁ κατιὼν αὐτῷ τε τῷ Τροφωνίῳ καὶ τοῦ Τροφωνίου τοῖς παισί, πρὸς δὲ Ἀπόλλωνί τε καὶ Κρόνῳ καὶ Διὶ ἐπίκλησιν Βασιλεῖ καὶ Ἥρᾳ τε Ἡνιόχῃ καὶ Δήμητρι ἣν ἐπονομάζοντες Εὐρώπην τοῦ Τροφωνίου φασὶν εἶναι τροφόν.

Λοιπόν, σύμφωνα με τον Παυσανία, ο ποταμός Έρκυνα χωρίζει (διείργει) το ιερό άλσος του Τροφωνίου από την πόλη της Λειβαδιάς και, όποιος ήθελε να εισέλθει στον ιερό χώρο, έπρεπε να ακολουθήσει μια διαδικασία καθάρσεως που περιελάμβάνε «καθαρτήριο» λουτρό στον ποταμό Έρκυνα.

Νομίζω είναι ξεκάθαρο ότι ο ποταμός Έρκῡνα παίζει τον ρόλο συμβολικού χωρίσματος ~ διαφράγματος ~ τοιχίου που χωρίζει τον ιερό χώρο από τα εγκόσμια. Στο πρώτο μέρος της ανάρτησης περιέγραψα μια ντουζίνα ελληνικών απογόνων της ΙΕ ρίζας *serk- που έχουν αποκτήσει την σημασία «τείχος, χώρισμα, διάφραγμα, περίβολος, φράγμα, φραγμός, περιφραγμός». Μερικοί από αυτούς έχουν ως επαύξημα το -υ- (λ.χ. ἄρκυς, ἄρκυλος, ὄρκῡς/ὄρκῡνος, ὄρκυνεῖον) και οι τρεις τελευταίοι δείχνουν, επιπρόσθετο επαύξημα σε -n-. Με άλλα λόγια, το υδρωνύμιο Ἑρκυνα (Herkuna < *serk-un-) έχει μια άριστη ελληνική ετυμολογία που εξηγεί τον συμβολικό ρόλο του ποταμού ως χώρισμα ~ διάφραγμα και μου έκανε πραγματικά εντύπωση πως «ο πιο εξαιρετικός και παραγωγικός Ελληνιστής της γενιάς του» δεν φρόντισε πρώτα ν΄ αποκλείσει την περίπτωση ελληνικής ετυμολογίας πριν καταθέσει την απίθανη κατ΄αυτόν πρόταση Κελτικής ετυμολογίας.

Το ανάλογο της πρότασης του West είναι να πάρουμε τα τοπωνύμια Chuka στην Κένυα και στο Θιβέτ και, στηριζόμενοι μόνο στην ηχητική ομοιότητα με τον σλαβικό όρο čuka = «κορυφή» (ετυμολογικά μάλλον συγγενής του πρωτογερμανικού *hauhaz που έδωσε το αγγλικό high, *keuH- > *kuH-keh2 > *kūkā > kyka > čuka, όπως kūdos > čudo), να υποθέσουμε ένα σενάριο ιστορικά μη καταγεγραμμένου σλαβικού εποικισμού στην Κένυα και το Θιβέτ, χωρίς καν να διερευνήσουμε πρώτα την ετυμολογία των τοπωνυμίων αυτών μέσα από τις εγχώριες γλώσσες των περιοχών στις οποίες βρίσκονται. Το ότι υπάρχει μια Vrška/Vrəška Čuka («Υψηλή Κορυφή») στα Σερβο-Βουλγαρικά σύνορα δεν είναι κάτι το περίεργο. Επίσης, το όνομα Bugarska Čuka (= Βουλγαροκορυφή) της κορυφής του όρους Galičica (ανατολικά της λίμνης Οχρίδος) είναι γεω-ιστορικά αναμενόμενο για μια σλαβόφωνη (εξηγείται το σλαβικό čuka) περιοχή που υπήρξε η καρδιά της Μεσαιωνικής Βουλγαρίας (εξηγείται το Bugarska). Στην Κένυα και στο Θιβέτ όμως είναι πολύ γεω-ιστορικά απίθανο να υπάρχει ένα σλαβικό τοπωνύμιο.

Το ίδιο ισχύει και με το ζεύγος Ἑρκύνιος Δρυμός – Ἕρκυνα. Ένα τοπωνύμιο με πιθανή κελτική ετυμολογία είναι γεω-ιστορικά αναμενόμενο στα ανατολικά του Ρήνου. Στην Βοιωτία όμως το ίδιο τοπωνύμιο είναι εξαιρετικά απίθανο.

Αν ο West έψαχνε λίγο καλύτερα θα έβρισκε κάπου στην περιολύμπια Μακεδονία (Πιερία ή ανατολική Ελίμεια) τα τοπωνύμια Αρκυνια και Ερκεια που απαντούν σε επιγραφές των γειτονικών Γοννών Περραιβίας. Δεν τα τονίζω επειδή στις επιγραφές απαντούν οι γενικές, δηλαδή δεν ξέρουμε αν ήταν Ἀρκυνία ή Ἀρκύνια και Ἔρκεια ή Ἐρκεῖα.

1) Ἀλεξάνδρῳ Ἀδμήτου Μακεδόνι ἐξ Ἀρκυνίας

2) μαρτυρεῖ Ἀλέξανδρος Δράκοντος Μακεδών ἐξ Ἐρκείας

Arkynia

Για το τοπωνύμιο Ερκεια δεν υπάρχει καμμιά αμφοβολία ότι είναι παράγωγο του σιγμόληκτου ουδετέρου ἕρκος (λ.χ. Ζεύς Ἕρκειος/Ἑρκεῖος και εὐέρκεια). Άλλωστε ο Ησύχιος στα λήμματα που παρέθεσα γράφει:

ἑρκεῖαι· οἰκίαι. τείχη. φραγμοί. σκηναί

Το τοπωνύμιο Αρκυνια, από την άλλη, θυμίζει το Βοιωτικό υδρωνύμιο Ἕρκυνα και τα παράγωγά του, όπως τα Ἑρκύνια που κατέγραψε ο Ησύχιος:

Ἑρκύνια· ἑορτὴ Δήμητρος

Το /α/ αντί του /ε/ μπορεί να εξηγηθεί με δυο τρόπους:

1) Ως μηδενόβαθμο παράγωγο *sr.k-u- > hark-u- όπως το ἄρκυς = «δίχτυ»

2) Ως βορειοδυτική Ελληνική διαλεκτική εξέλιξη του e-βάθμου *Ερκυνια. Θυμίζω ότι οι βορειοδυτικές διάλεκτοι δείχνουν την τάση τροπής eR/Re > aR/Ra (R=ρ,λ) λ.χ. ερός > ἱαρός, δρέπανον > δράπανον, ϝἔργον >  ϝἄργον, φέρω > φάρω, πύελος > πύαλος κλπ.

hiaros

Παραθέτω δύο διαλεκτικές επιγραφές για το δείτε στην πράξη:

1) Εσπέρια/Οζολίδα Λοκρίδα, ~ 475 π.Χ.

WLokrian-ar

Λοϙρῶν τῶν Ϝἐσπαρίων = Λοκρῶν τῶν ἑσπερίων

αὐτᾱμαρόν = αὐτᾱμερόν = αττικο-ιωνικό αὐθημερόν

ἀνφοτάροις = ἀμφοτέροις

τριάκοντα ἀμάραι = τριάκοντα ἀμέραι = αττικο-ιωνικό ἡμέραι

2) Δελφοί, Φωκίδα, ~ 400 π.Χ.

Dalphoi-400BC

ἐν Δαλφοῖς = ἐν Δελφοῖς

Στην Μακεδονία η παλαιότερη επιγραφή (Ελίμεια ~485 π.Χ.) περιέχει τον όρο αρός.

hiaros-485BC

Με άλλα λόγια, έχουμε κάθε λόγο να υποψιαστούμε την διαλεκτική αλλαγή Ἐρκυνια > Ἀρκυνια.

Θα κλείσω την ανάρτηση με ένα αστείο. Όταν η Τύχη έχει όρεξη για παράξενες συμπτώσεις μπορεί να τρελάνει και τον πιο προσεπκτικό μελετητή. Ο Αριστοτέλης μιλάει για τα Ἀρκύνια Ὅρη στα οποία βρίσκεται ο Ἑρκύνιος Δρυμός του Στράβωνα.

[Αριστοτέλης, Μετεωρολογικά, 350b]

Ἐκ δὲ τῆς Πυρήνης (τοῦτο δ´ ἐστὶν ὄρος πρὸς δυσμὴν ἰσημερινὴν ἐν τῇ Κελτικῇ) ῥέουσιν ὅ τε Ἴστρος καὶ ὁ Ταρτησσός. Οὗτος μὲν οὖν ἔξω στηλῶν, ὁ δ´ Ἴστρος δι´ ὅλης τῆς Εὐρώπης εἰς τὸν Εὔξεινον πόντον. Τῶν δ´ ἄλλων ποταμῶν οἱ πλεῖστοι πρὸς ἄρκτον ἐκ τῶν ὀρῶν τῶν Ἀρκυνίων· ταῦτα δὲ καὶ ὕψει καὶ πλήθει μέγιστα περὶ τὸν τόπον τοῦτόν ἐστιν. Ὑπ´ αὐτὴν δὲ τὴν ἄρκτον ὑπὲρ τῆς ἐσχάτης Σκυθίας αἱ καλούμεναι Ῥῖπαι, περὶ ὧν τοῦ μεγέθους λίαν εἰσὶν οἱ λεγόμενοι λόγοι μυθώδεις· ῥέουσι δ´ οὖν οἱ πλεῖστοι καὶ μέγιστοι μετὰ τὸν Ἴστρον τῶν ἄλλων ποταμῶν ἐντεῦθεν, ὥς φασιν.

[Στράβων, 4.6.9]

καὶ γὰρ ὁ Ἴστρος τὰς ἀρχὰς ἀπὸ τούτων λαμβάνει τῶν ὀρῶν πολυσχιδῶν ὄντων καὶ πολυκεφάλων. μέχρι μὲν γὰρ δεῦρο ἀπὸ τῆς Λιγυστικῆς συνεχῆ τὰ ὑψηλὰ τῶν Ἄλπεων διέτεινε καὶ ἑνὸς ὄρους φαντασίαν παρεῖχεν, εἶτ᾽ ἀνεθέντα καὶ ταπεινωθέντα ἐξαίρεται πάλιν εἰς πλείω μέρη καὶ πλείους κορυφάς. πρώτη δ᾽ ἐστὶ τούτων ἡ τοῦ Ῥήνου πέραν καὶ τῆς λίμνης κεκλιμένη πρὸς ἕω ῥάχις μετρίως ὑψηλή, ὅπου αἱ τοῦ Ἴστρου πηγαὶ πλησίον Σοήβων καὶ τοῦ Ἑρκυνίου δρυμοῦ: ἄλλαι δ᾽ [p. 284] εἰσὶν ἐπιστρέφουσαι πρὸς τὴν Ἰλλυρίδα καὶ τὸν Ἀδρίαν, ὧν ἐστι τό τε Ἀπέννινον ὄρος τὸ λεχθὲν καὶ τὸ Τοῦλλον καὶ Φλιγαδία, τὰ ὑπερκείμενα τῶν Ὀυινδολικῶν, ἐξ ὧν ὁ Δούρας καὶ Κλάνις καὶ ἄλλοι πλείους χαραδρώδεις ποταμοὶ συμβάλλουσιν εἰς τὸ τοῦ Ἴστρου ῥεῖθρον.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία, Ελληνική γλώσσα, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s