Η ΙΕ ρίζα *g’erh2- «γηράσκω, ωριμάζω»

Το θέμα της σημερινής ανάρτησης είναι η ΙΕ ρίζα *g’erh2- «γηράσκω, ωριμάζω». Το ενδιαφέρον με αυτήν την ρίζα είναι πως ακολούθησε δύο διαφορετικές σημασιακές οδούς: η μία διατήρησε την γενική σημασία «γηράσκω» και η άλλη, ξεκινώντας από την σημασία «ωριμάζω», έδωσε ουσιαστικά για τα γεωργικά προϊόντα που «πρέπει πρώτα να ωριμάσουν για να συλλεχθούν».

Οι Mallory-Adams γράφουν για την ρίζα *g’erh2- και τα παράγωγά της στις θυγατρικές ΙΕ γλώσσες:

gerh2

Το βασικό παράγωγο της σημασίας «ωριμάζω» είναι το ουδέτερο ουσιαστικό *g’r.h2-nom ~ «φυτικό προϊόν που συλλέγεται ώριμο/όψιμο».

Οι πιο γνωστοί συγγενείς είναι το λατινικό grānum = «σιτάρι, κόκκος» και το αγγλικό corn = «καλαμπόκι» (< πρωτο-γερμανικό *kurną). Λιγότερο γνωστοί απόγονοι της ρίζας είναι οι απόγονοι του πρωτο-κελτικού *grānom (λ.χ. παλαιό Ιρλανδικό grán), οι σατεμοποιημένοι απόγονοι του κοινού Βαλτο-Σλαβικού *zirna- (λ.χ. λιθουανικό žirnis και οι διάφοροι απόγονοι του πρωτο-σλαβικού *zĭrno, όπως το Εκκλησιαστικό Παλαιοσλαβωνικό zrĭno) και οι απόγονοι του πρωτο-αλβανικού *grunā (τοσκικό grurë ~ γκεγκικό grûnë).

Αν περάσουμε στην ρηματική σημασία «γηράσκω, ωριμάζω» βρίσκουμε, στην Ελληνική το παράγωγο του εκτεταμένου ē βαθμού ablaut *g’ērh2-sk’- > γηράσκω, στην Εκκλησιαστική Παλαιοσλαβωνική το ρήμα zŭrěti/zĭrěti = «ωριμάζω», στην Σανσκριτική το μηδενόβαθμο παράγωγο *g’r.h2- > jīryati/jūryati = «γηράσκω, “σαραβαλιάζω”/παρακμάζω» (j = /dz/, όπως Jack) και το e-βαθμο παράγωγο *g’erh2- > jàrati με την ίδια σημασία.

jarati

Τα παράγωγα ουσιαστικά της ρίζας είναι:

– Η ουσιαστικοποιημένη μετοχή *g’erh2-ont- «γέροντας» > ελληνικό γέρων/γέροντας, σανσκριτικό jarant-, oσσετικό (Ιρανική γλώσσα) zærand και αρμενικό cerun.

– Η επαυξημένη ρίζα *g’r.h2-w- > *g’rāw- που έχει δώσει τα ελληνικά *g’rāw-s > γραῦς (και εδώ) και *g’rāw-ih2 > γράϝια > γραῖα, καθώς και το πρώιμο πρωτο-αλβανικό *g’rāw-eh2 > *grāwā που εξελίχθηκε στο ύστερο πρωτο-αλβανικό *grova που, με τη σειρά του, έδωσε κανονικά το ζεύγος τοσκικό grua ~ γκεγκικό grue την ίδια εποχή που η δομή -ΦvΦ- (Φ= φωνήεν) των σλαβικών δανείων έδωσε την ίδια διτυπία ua ~ ue. Γράφει ο Vladimir Orel:

Orel-vVv

– Το αναδομημένο *g’erh2-os «γέρος» κρύβεται πίσω από το Νεοπερσικό zar και το αρμενικό cer.

– Η ρίζα έδωσε επίσης τα ουδέτερα ουσιαστικά *g’ērh2-s > γῆρας και το σανσκριτικό σιγμόληκτο *g’erh2-es- > jaras = «γήρας».

– Ο Ινδο-Ιρανικός κλάδος δείχνει και ουσιαστικά του τύπου *g’erh2-men- λ.χ. σανσκριτικό jariman- «γήρας» και Νεοπερσικό zarmân «γέρος, γήρας» (λ.χ. *pleth2-men- > σανσκ. prathiman- ~ ελλην. πλαταμών).

Ο σανσκριτικός όρος *g’erh2-men- > jariman- δείχνει την τυπική Ινδο-Ιρανική φωνηεντοποίηση των λαρυγγικών σε /i/. Η ελληνική φωνηεντοποίηση *h2>a φαίνεται στα *g’ērh2-s > γῆρας και *g’ērh2-yos > γηραιός (γηραιός) και *n.-g’ērh2-os > ἀγήραος (ἀγήραος).

Έχω πολλές φορές μιλήσει για το Ελληνο-Άριο φράσημα *k’lewes- n.-dhgwhi-tom > κλέος ἄφθιτον ~ śrávas àkṣitam. H ίδια ευχή υστεροφημίας μέσω άσβεστου και άφθιτου κλέους μπορεί να λεχθεί και ως «κλέος αθάνατον» (φράσημα που απαντά στον Σιμωνίδη και τον Βακχυλίδη), «κῦδος ἀγήραον» (Πίνδαρος) και «κλέος ἀγήρατον» (Ευριπίδης).

Οι αρχαίοι Ινδοί ποιητές επίσης μιλούσαν για το «αθάνατον και αγήραον κλέος»: “śrávas amr.tam .. ajaram/ajuryam”:

*mer- «πεθαίνω» > στερητικό σύνθετο *n.-mr.-tom > σανσκριτικό amr.tam ~ ελληνικό ἄμβροτον (όπως *n.-mr.-t-(i)eh2Ἀμβροσία = Amr.ta = «Αθανασία» και «Τροφή που κάνει τους θεούς Αθάνατους»).

– *g’erh2- «γηράσκω» > στερητικό σύνθετο *n.-g’erh2- > σανσκριτικό ajaram/ajuryam ~ ελληνικό ἀγήραον/ἀγήρατον

n-gerh2

[Πίνδαρος, Πυθ. 2.52]

θεός, ὃ καὶ πτερόεντ᾽ αἰετὸν κίχε, καὶ θαλασσαῖον παραμείβεται
δελφῖνα, καὶ ὑψιφρόνων τιν᾽ ἔκαμψε βροτῶν,
ἑτέροισι δὲ κῦδος ἀγήραον παρέδωκ᾽. ἐμὲ δὲ χρεὼν
φεύγειν δάκος ἀδινὸν κακαγοριᾶν.

[Ευριπίδης, Ιφιγένεια εν Αυλίδι, 567]

χάριν ὑπὸ γνώμας ἐσορᾶν
τὸ δέον, ἔνθα δόξα φέρει
κλέος ἀγήρατον βιοτᾷ.

[RV, 1.126.2]

śataṃ rājño nādhamānasya niṣkāñchatamaśvān prayatān sadya ādam
śataṃ kakṣīvān asurasya ghonāṃ divi śravo.ajaramā tatāna

A hundred necklets from the King, beseeching, a hundred gift-steeds I at once accepted;

Of the lord’s cows a thousand, I Kaksivan. His unaging glory hath he spread to heaven.

[RV, 3.53.15]

Sasarparī ramatiṃ bādhamānā bṛhan mimāya jamadaghnidattā
ā Sūryasya duhitā tatāna śravo deveṣv amṛtam ajuryam

Sasarpari, the gift of Jamadagnis, hath lowed with mighty voice dispelling famine.
The Daughter of the Sun hath spread our glory among the Gods, imperishable, ageless

Αυτά για την ΙΕ ρίζα *g’erh2- «γηράσκω, ωριμάζω».

Advertisements

5 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

5 responses to “Η ΙΕ ρίζα *g’erh2- «γηράσκω, ωριμάζω»

  1. Χρήστος

    Καλημέρα,
    το γέρας (=βραβείο) ?

    • Καλημέρα Χρήστο.

      Δεν ξέρω αν το γέρας είναι από την ίδια ρίζα *g’erh2-. Μπορεί να είναι, αλλά μπορεί και να μην είναι.

  2. Ψέκκας

    Ερωτηση σε τηλεπαιχνιδι, «Τι σχέση έχει ο γέρος με το κορν φλέικς;»

    • Πρέπει να είναι τηλεπαιχνίδι ΙΕ γλωσσολογίας, όπου θα υπάρχουν ερωτήσεις όπως «τι σχέση έχει ο Χοσρόης με τον Ευκλείδη»;

      *h1su-k’lewes- > ελληνικό εὐ-κλεϝέσ-ς > εὐκλεϝής = Ιρανικό hu-sravah-

      • Ψέκκας

        σατεμοποιηση του καπα, ρο και λαμδα υγρα …
        η γοητεια της αποκάλυψης

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s