Η Ελένη και οι Διόσκουροι

21 Μαΐου σήμερα Κωνσταντίνου και Ελένης, χρόνια πολλά λοιπόν στους εορτάζοντες και στις εορτάζουσες. Το θέμα της σημερινής ανάρτησης είναι η μυθική Ελένη και οι αδελφοί της, δηλαδή οι δίδυμοι Διός κούροι Διόσκουροι Κάστωρ και Πολυδεύκης.

Η ωραία Ελένη, σύμφωνα πάντα με την ελληνική μυθολογία, ήταν η αιτία του Τρωικού Πολέμου. Επειδή για χάρη της πέθαναν τόσα παλλικάρια, ο Αισχύλος χρησιμοποιεί τα επίθετα «ἕλανδρος» (~ που κατέστρεψε άνδρες) και «ἑλέπολις» ( ~ που κατέστρεψε πόλεις, όπως την Τροία, ως κανονικό ουσιαστικό ο όρος δήλωνε τις πολιορκητικές μηχανές). Το πρώτο συνθετικό αυτών των επιθέτων είναι από την ΙΕ ρίζα *sel- «αρπάζω» που στην Ελληνική έδωσε το ρήμα ἕλω (εμφανίζεται στην κλίση του «ανώμαλου» ρήματος αἱρέω) και το παράγωγο (μηδενόβαθμο *sl.- > hal-) ουσιαστικό ἅλωσις. Με άλλα λόγια, το επίθετο ἑλέ-π(τ)ολις = πτολί-πορθος. Τα συστατικά του πρώτου επιθέτου (ἕλανδρος) απαντούν στο επικό φράσημα «ἄνδρα ἑλεῖν», όπως λ.χ. όταν ο Διομήδης προσεύχεται στην Αθηνά για μια εύστοχη (= ανδροφόνο) ριξιά του κονταριού του:

[Ιλιάδα, 5.114-9]

δὴ τότ᾿ ἔπειτ᾿ ἠρᾶτο βοὴν ἀγαθὸς Διομήδης:

κλῦθί μευ αἰγιόχοιο Διὸς τέκος Ἀτρυτώνη,
εἴ ποτέ μοι καὶ πατρὶ φίλα φρονέουσα παρέστης
δηί̈ῳ ἐν πολέμῳ, νῦν αὖτ᾿ ἐμὲ φῖλαι Ἀθήνη:
δὸς δέ τέ μ᾿ ἄνδρα ἑλεῖν καὶ ἐς ὁρμὴν ἔγχεος ἐλθεῖν
ὅς μ᾿ ἔβαλε φθάμενος καὶ ἐπεύχεται, οὐδέ μέ φησι

Τότε ο Διομήδης ο βροντόφωνος ευκή στα ουράνια ασκώνει:
«Επάκουσέ μου, κόρη αδάμαστη του Βροντοσκουταράτου,
-αν άλλοτε από αγάπη εβόηθησες τον κύρη μου στην άγρια
τη μάχη, τώρα την αγάπη σου, δείξε, Αθηνά, και μένα,
και να σκοτώσω τούτον δώσε μου, να φάει την κονταριά μου,
που πρώτος μου ‘ριξε και πέτεται και λέει πως πια δεν έχω

(Μετάφραση Κακριδή-Καζαντζάκη)

Για την IE ρίζα *sel- «αρπάζω» που εκτός από το ελληνικό ἑλεῖν έχει δώσει και το αγγλικό sell «πουλάω» (salō > saljaną > sellan > sell , με σημασιακή αλλαγή «παίρνω» > «δίνω» ~ «πείθω κάποιον να πάρει») , οι Mallory-Adams γράφουν:

sel-take

Aλλά ας αφήσουμε τα αισχύλεια επίθετα «ἕλανδρος» και «ἑλέπολις» της Ελένης και ας γυρίσουμε σε αυτήν και στα αδέλφια της.

Η Ελένη και οι Διόσκουροι είχαν μητέρα την Λήδα , αλλά το θέμα του πατέρα τους ήταν πιο μπερδεμένο. Η Λήδα ήταν η γυναίκα του βασιλιά Τυνδάρεω, αλλά τα παιδιά τα έκανε με τον Δία (όπως η Αλκμήνη ήταν γυναίκα του Αμφιτρύωνα, αλλά ο Ηρακλής ήταν γιος του Δία).

Το μπέρδεμα Δία και Τυνδάρεω ίσως δεν είναι τυχαίο, γιατί το όνομα Τυνδάρεως (< Τυνδάρηϝος = θεματοποιημένη εκδοχή του τύπου Τυνδαρεύς) φαίνεται ότι προέκυψε από ένα «ξεχασμένο» επίθετο που χαρακτήριζε τον Δία **τυνδαρός < *(s)tonh2-ros (Τοναρός > Τυναρός > Τυνδαρός, με ομοργανική επένθεση n..r > nd..r όπως ἀνήρ > ἀνρός > ἀνδρός και *þunraz > thunder και τροπή ον > υν που είναι τυπική πολλών μη αττικο-ιωνικών διαλέκτων όπως η Αρκαδο-Κυπριακή, λ.χ. ἀνὰ > ἀν- > ὀν- > ὐν-).

Η ρίζα *(s)tenh2- «παράγω δυνατό ήχο» έχει δώσει το αγγλικό thunder = «κεραυνός», ενώ στην Ελληνική έχει δώσει τα Στέντωρ (> στεντόρεια φωνή), στένωστενάχω, στεναγμός ( > ανα-στενάγ-jω > αναστενάζω) κλπ.

Με άλλα λόγια, το επίθετο **(σ)τοναρός > **τυνδαρός = ἐριβρεμέτης αρχικά πρέπει να χαρακτήριζε τον Δία και, με τον καιρό, μετατράπηκε σε όνομα ενός μυθικού θνητού βασιλιά της Σπάρτης. Η μνήμη της παλαιάς εξίσωσης Τυνδάρεως = Ζεύς επιβίωσε στην διογενή καταγωγή των παιδιών της Λήδας (Ελένη και οι Διός κούροι > Διόσκουροι).

Όπως θα φανεί παρακάτω, και η Ελένη φαίνεται επίσης να είναι μια «έκπτωτος Θεά».

Για το όνομα της Ελένης δεν υπάρχει αμφοβολία ότι σημαίνει «Φωτεινή» και ανάγεται στην ΙΕ ρίζα *swel- «φέγγω, καίω» που έχει δώσει τα παράγωγα:

*swel-eh2 > hwelā > helā = ἕλᾱ = «κάψα του ήλιου» και, ως ψιλωτικό λακωνικό λήμμα στον Ησύχιο, ἔλᾱ = ἥλιος, αὐγή, καῦμα

Επαυξημένη με ένα συλλογικό λαρυγγικό *h2 η ρίζα *swel-h2- έχει δώσει το ουδέτερο σέλας = «ουράνια λάμψη» και το παράγωγο σελάσ-νᾱ > αττικο-ιωνικό σελήνη, αιολικό σελάννᾱ και στις λοιπές διαλέκτους σελάνᾱ με μακρά και τα δύο /ᾱ/.

Μέσω λαρυγγικής μετάθεσης, η ίδια ρίζα έχει δώσει διάφορες εκδοχές (*swel-h2- >* seh2wel-/* suh2l/n-) για τις ΙΕ λέξεις για τον ήλιο. Έτσι, το πρωτο-ελληνικό hāwelios > ἡέλιος προφανώς ανάγεται στον τύπο *seh2wel-, ενώ το πρωτο-Άριο sūr(y)a ανάγεται στον τύπο *suh2l-.

Επομένως, είναι νομίζω βέβαιο ότι το όνομα Ἑλένη και το ουσιαστικό ἑλένη/ἑλάνη = «δαυλός» μπορούν να αναχθούν στο IE *swel-(h2)-en-eh2, και να συσχετιστούν με την IE ρίζα *swel- «φέγγω, καίω».

Η «φωτεινότητα» είναι επίσης βασικό χαρακτηριστικό των αδελφών της Ελένης, δηλαδή των Διόσκουρων.

Το όνομα Κάστωρ (< *k’n.d-tōr) παράγεται από την IE ρίζα *(s)k’end- «φαίνομαι, προεξέχω/ξεχωρίζω» που έχει δώσει το ελληνικό ρήμα κέκαδμαι/κέκασμαι (< *ke-k’n.d-), το οποίο σημαίνει «ξεχωρίζω/υπερέχω ευδιάκριτα» και το ουσιαστικό κόνδυλος (< *k’ond-ulos) ~ «προεξοχή». Η ίδια ρίζα έχει δώσει τα ονόματα Κάσσανδρος = «κέκαστος ἀνδρῶν» και τα θηλυκά ανάλογα Καστιάνειρα ~ Κασσάνδρα και Ἰοκάστη ~ Ἐπικάστη. Γράφει ο Josè Luis Garcia-Ramon για τα ονόματα αυτά:

skend-visible

Επομένως, ο Κάστωρ είναι ο «φαεινός, φαιδρός» και ο «πολύφαντος». Το όνομα Πολυδεύκης του αδελφού του έχει παρόμοια ετυμολογία. Το επίθετο πολυδευκής σημαίνει πολυφεγγής (λ.χ. το λήμμα του Ησυχίου δευκές = λαμπρόν). Το επίθετο δευκής φαίνεται να σχετίζεται με την ποικιλία Δεύς ~ Ζεύς < *Dyēws, ο θεοποιημένος φωτεινός ουρανός των ΠΙΕων, από την ρίζα *dei- «λάμπω» λ.χ. *h1su-diw-ios > εὔδῑος = «αίθριος».

Άρα έχουμε τον εξ ορισμού «Φωτεινό πατέρα Ουρανό» (*Dyēus Ph2tēr) Δία και τα «Φωτεινά» παιδιά του Ελένη, Κάστορα και Πολυδεύκη.

Η συγκριτική Ελληνο-Άρια μυθολογία μας επιτρέπει να δούμε πίσω από την Ελένη την θεοποιημένη Ηώ = Αυγή. Την θέση που έχει η «φωτεινή» Ελένη στην ελληνική μυθολογία ως θυγάτηρ Διός και αδελφή των Διοσκούρων, στην σανσκριτική μυθολογία έχει η «φωτεινή» Uṣás (< *h2ewsōs > Ἠώς, Aurora κλπ) που είναι η αρχετυπική duhitâ Divaḥ /Divó duhitâ < *dhugh2tēr Diwos > θυγάτηρ Διϝός και η αδελφή των διδύμων Aśvin- (~ «Ἵππιοι» ή ετυμολογικότερα *h1ek’w-in-os > «Ἵππινοι»). Στην ελληνική μυθολογία, το φράσημα «θυγάτηρ Διός» συνοδεύει κυρίως την ὀβριμοπάτρη Αθηνά που κατέληξε να είναι η αρχετυπική κόρη του Δία. Σπανιότερα όμως, το φράσημα χρησιμοποιείται για να περιγράψει την Ελένη και την Αφροδίτη. Η σύγκριση με την Ινδική μυθολογία όμως δείχνει ότι κάποτε η αρχετυπική θυγατέρα του Φωτεινού Πατέρα Ουρανού ήταν η Φωτεινή Ηώς που είναι η ΙΕ θεότητα που κρύβεται πίσω από την θνητή Ελένη και την θεά Αφροδίτη (η θεά είναι ανατολικό δάνειο στην ελληνική θρησκεία, αλλά έχει κληρονομήσει ορισμένα στοιχεία της ΙΕ Αυγής).

Οι δίδυμοι Αśvin- περιγράφονται με τις ίδιες συσχετίσεις που χαρακτηρίζουν τους Διόσκουρους. Είναι δίδυμοι, Divò .. putraΔιός κούροι ,«φωτεινοί» (pùru-ścandrā = πολυ-δευκεῖς/πολυ-φεγγεῖς), su-parṇā = «εὔπτεροι», όπως οι «ξουθόπτεροι» Διόσκουροι πετούν «ξουθῇισι πτερύγεσσι» (= «με τα ξουθά φτερά τους»), αδελφοί μιας «Φωτεινής» (αν και σε ορισμένες Βεδικές παραδόσεις οι Αśvin- είναι μνηστήρες της «Φωτεινής» θεάς), έχουν ειδική σχέση με τα (λευκά) άλογα (είναι su-aśva < *h1su-h1ek’wos δηλαδή «εὔιπποι» όπως ονομάζει τους Διόσκουρους ο Πίνδαρος, ενώ στους ομηρικούς ύμνους και στα ποιήματα του Αλκμάνος οι Διόσκουροι είναι «ταχέων ἐπιβήτορες ἵππων») και είναι Nāsatyas = «Βοηθοί, Σωτήρες» των θνητών, όπως μία επίκληση προς τους Διόσκουρους ξεκινά με τα λόγια «ὦ Ζηνὸς καὶ Λήδας κάλλιστοι σωτῆρες». Η αδελφή των Αśvin- Uṣas εκτός από «φωτεινή» Αυγή είναι και πανέμορφη και την περιτριγυρίζουν πολλοί μνηστήρες. Αντίστοιχα, ο Τυνδάρεως κάλεσε στο παλάτι του ένα σωρό εκλεκτούς μνηστήρες, όταν ήταν να παντρέψει την Ωραία Ελένη (στο συμβάν ο Θησέας και ο Πειρίθους/Περίθοος την έκλεψαν και οι Διόσκουροι την «έσωσαν» φέρνοντάς την πίσω, για να την «καπαρώσει» τελικά ο Αγαμέμνων για χατίρι του αδελφού του Μενελάου).

Νομίζω πως μπορούμε να συμφωνήσουμε με τον ML West (σλδ 185-188 του Indo-European Myth and Poetry) ότι όλες αυτές οι λεπτομερείς ομοιότητες οφείλονται στην κοινή Ελληνο-Άρια καταγωγή των μυθικών θεοτήτων. Βρήκα ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα την πρόταση που παραθέτει ο West ότι οι φωτεινοί δίδυμοι Διόσκουροι/Αśvin- είναι ο Αποσπερίτης κι ο Αυγερινός (οι δύο όψεις του πλανήτη Αφροδίτη).

Θα παραθέσω μερικά από τα κοινά χαρακτηριστικά του τριαδικού ζεύγους Ελένη-Διόσκουροι = Uṣás-Aśvin.

1) IE *dhugh2tēr Diwos > θυγάτηρ Διός ~ duhitā Diva / Divò duhitā / Divas duhitā:

Ελένη:

[Οδύσσεια, 4.219-227]

ἔνθ᾽ αὖτ᾽ ἄλλ᾽ ἐνόησ᾽ Ἑλένη Διὸς ἐκγεγαυῖα:
αὐτίκ᾽ ἄρ᾽ εἰς οἶνον βάλε φάρμακον, ἔνθεν ἔπινον,
νηπενθές τ᾽ ἄχολόν τε, κακῶν ἐπίληθον ἁπάντων.
ὃς τὸ καταβρόξειεν, ἐπὴν κρητῆρι μιγείη,
οὔ κεν ἐφημέριός γε βάλοι κατὰ δάκρυ παρειῶν,
οὐδ᾽ εἴ οἱ κατατεθναίη μήτηρ τε πατήρ τε,
οὐδ᾽ εἴ οἱ προπάροιθεν ἀδελφεὸν ἢ φίλον υἱὸν
χαλκῷ δηιόῳεν, ὁ δ᾽ ὀφθαλμοῖσιν ὁρῷτο.
τοῖα Διὸς θυγάτηρ ἔχε φάρμακα μητιόεντα,

Uṣás:

[Rigveda (RV), 6.64.5]

sā na ā vaha pṛthuyāmannṛṣve rayiṃ divo duhitar iṣayadhyai

sā vaha yokṣabhiravātoṣo varaṃ vahasi joṣamanu
tvaṃ divo duhitaryā ha devī pūrvahūtau maṃhanā darśatā bhūḥ

ut te vayaś

Thy ways are easy on the hills: thou passest Invincible! Self-luminous! through waters.
So lofty Goddess with thine ample pathway, Daughter of Heaven, bring wealth to give us comfort.

Dawn, bring me wealth: untroubled, with thine oxen thou bearest riches at thy will and pleasure;
Thou who, a Goddess, Child of Heaven, hast shown thee lovely through bounty when we called thee early.

2) *h1su-h1ek’wos > εὔιππος ~ svaśva = «που έχουν καλούς ίππους» (Διόσκουροι και Αśvin):

[RV, 7.68.1]

ā śubhrā yātam Aśvinā svaśvā ghiro dasrā jujuṣāṇā yuvākoḥ |
havyāni ca pratibhṛtā vītaṃ naḥ

Come, radiant Asvins, with your noble horses: accept your servant’s hymns, ye Wonder-Workers:
Enjoy oblations which we bring to greet you.

[RV, 7.69.3]

viśo yena ghachatho devayantīḥ kutrā cid yāmam Aśvinā dadhānā

svaśvā yaśasā yātamarvāgh dasrā nidhiṃ madhumantaṃ pibāthaḥ
vi vāṃ ratho vadhvā yādamāno.antān divo bādhate vartanibhyām

Let it approach, yoked by the will, three-seated, extending far and wide over fivefold beings,
Whereon ye visit God-adoring races, bending your course whither ye will, O Asvins.
Renowned, with noble horses, come ye hither: drink, Wondrous Pair, the cup that holds sweet juices.

3) O Πίνδαρος χαρακτηρίζει τους Διόσκουρους: «εύιππους Τυνδαρίδες»:

[Oλ. 3.39]

Θήρωνί τ᾽ ἐλθεῖν κῦδος, εὐΐππων διδόντων Τυνδαριδᾶν, ὅτι πλείσταισι βροτῶν

euippos

Ο Πίνδαρος επίσης χαρακτηριζει τον Κάστορα «χρυσάρματο»:

[Πυθ. 5.10]

ἕκατι χρυσαρμάτου Κάστορος:
εὐδίαν ὃς μετὰχειμέριον ὄμβρον τεὰν

Οι Aśvin- ταξιδεύουν πάντοτε σε χρυσό άρμα [RV 4.44.4-5; 5.77.3; 7.69.1; 8.5.35]:

[RV, 5.77.3]

hiraṇyatvaṅ madhuvarṇo ghṛtasnuḥ pṛkṣo vahann ā ratho vartate vām
manojavā aśvinā vātaraṃhā yenātiyātho duritāni viśvā

Covered with gold, meath-tinted, dropping fatness, your chariot with its freight of food comes hither,
Swift as thought, Asvins, rapid as the tempest, wherewith ye travel over all obstructions.

4) Ο ένας εκ των Aśvin- ως Divò putra = Διός κούρος:

[RV, 1.181.4]

jiṣṇurvāmanyaḥ sumakhasya sūrir divo anyaḥ subhaghaḥ putra ūhe

One of you Prince of Sacrifice, the Victor, the other counts as Heaven’s auspicious offspring.

Το σανσκριτικό putra είναι παράγωγο της ΙΕ ρίζας *peh2u- «μικρός» που έχει δώσει τα ελληνικά *peh2w-id- > παϝίς ~ παῖς/παῦς και το *ph2w-ros > παῦρος = «μικρός».

5) Οι Aśvin- είναι *pl.h1-u-skand-ros > pùruścandrā Nāsatyā = «πολυφεγγεῖς/πολυδευκεῖς Σωτήρες» από την ΙΕ ρίζα *(s)kend- «φέγγω» λ.χ. λατινικό candeo, ελληνικό κάνδαρος = πυρακτωμένο κάρβουνο, με πρώτο συνθετικό το puru- < *pl.h1us = πολύς):

[RV, 8.5.32]

ā no dyumnairā śravobhirā rāyā yātam Αśvinā
puruścandrā nāsatyā

With splendour, riches, and renown, O Asvins, hither come to us,
Nasatyas, shining brilliantly.

Τις υπόλοιπες πολλές ομοιότητες θα τις βρείτε διαβάζοντας τον ML West.

Advertisements

2 Comments

Filed under Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

2 responses to “Η Ελένη και οι Διόσκουροι

  1. leonicos

    γιου αρ καταπλικτικ
    Πραγματικά σε θαυμάζω και σε ζηλεύω

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s