Η ΙΕ ρίζα *h2weh1- «φυσάω» : οι ΙΕ λέξεις για τον άνεμο

Στις περισσότερες θυγατρικές ΙΕ γλώσσες η λέξη για τον «άνεμο» *h2weh1-nt- προέκυψε από τη ρηματική ρίζα *h2weh1- «φυσάω». Το ουσιαστικό *h2weh1-nt- έχει την δομή μετοχής σε *-nt-, αλλά το αν πρέπει να ετυμολογηθεί ως «φυσῶν» (αυτός που φυσάει) ή  ως «φυσώμενος» (αυτός που φυσάται ~ τίθεται σε κίνηση από κάποια θεότητα) εξαρτάται από το πόσο παλιός είναι ο σχηματισμός. Στον Ανατολιακό κλάδο, που είναι ο παλαιότερος θυγατρικός κλάδος, οι μετοχές σε *-nt- έχουν μεσοπαθητική λειτουργία, ενώ σε όλους τους υπόλοιπους κλάδους έχουν ενεργητική. Ένα άλλο αναδομημένο ουσιαστικό με την σημασία «άνεμος» από την ίδια ρίζα είναι το *h2weh1-yùs.

Οι Mallory-Adams γράφουν για την ρίζα:

h2weh1

Στην Χεττιτική (κύριος εκπρόσωπος του Ανατολιακού κλάδου) βρίσκουμε τον όρο ḫuwant- «άνεμος» η οποία φαίνεται να έχει και τις δύο συλλαβές μηδενόβαθμες (*h2uh1-n.t > ḫu-ant-).

Στον Γερμανικό κλάδο βρίσκουμε τους απογόνους του πρωτο-γερμανικού *windaz, όπως το αγγλικό wind.

Στον Σλαβικό κλάδο βρίσκουμε τη ρηματική ρίζα *h2weh1- > *wē- > πρωτο-σλαβικό vě- που έδωσε τα Εκκλησιαστικά Παλαιοσλαβωνικά (OCS) vějati = «φυσάω» και *h2weh1-tros > větrŭ = «άνεμος».

Στο ελληνο-σλαβομακεδονικό/βουλγαρικό λεξικό της Καστοριάς των τελών του 16ου αιώνα (αυτός που το έγραψε τότε θεωρούσε τη γλώσσα Βουλγαρική, οι γλωσσολόγοι που το εξέδωσαν τον 20° αιώνα την ονομάζουν Μακεδονική) η λέξη για τον άνεμο (η τελευταία στην παρακάτω λίστα των γιακαβιανών όρων: 281. βιάτερ = vyater, όπως χλιάπο = «ψωμί», μλιάκο = «γάλα» και ριάκα = «ποταμός») είναι μία από τις πολλές που δείχνουν γιακαβιανή τροπή του yat (ě>ya).

yat1

Στον Βαλτικό κλάδο, το λιθουανικό *h2weh1-treh2vėtra είναι η θηλυκή εκδοχή του αρσενικού σλαβικού όρου.

Στην Λατινική (κύριος εκπρόσωπος του Ιταλικού κλάδου) βρίσκουμε το ουσιαστικό ventus = «άνεμος». Από τους ρωμανικούς απογόνους του λατινικού ventus αξίζει να πω δυο λόγια για το Βλαχικό/Αρουμανικό vimtu και το περίεργο /m/.

Όλα τα συμπλέγματα -mt- που απαντούν στην Ανατολική Βαλκανική Ρωμανική (ΑΒΡ, πρόγονος της Βλαχικής/Αρουμανικής και της Ρουμανικής) κατάγονται από υστερολατινικά -nct- που ακολούθησαν την εξέλιξη -nct- > -npt- > mpt- > -mt-.

Το τυπικό παράδειγμα είναι το λατινικό strictus που μέσα από το δημώδες λατινικό strinctus (λ.χ. βενετσιάνικο strento, αλλά ιταλικό stretto) έδωσε το Βλαχικό strimtu και το Ρουμανικό strâmt/strîmt.

Από αυτό καταλαβαίνουμε γιατί το αλβανικό iūnctūra > gjymtyrë είναι ΑΒΡ δάνειο στην γλώσσα, αλλά το strinctus > shtrenjtë είναι Δαλματικό δάνειο.

Έχοντας αυτά κατά νου γίνεται αμέσως ξεκάθαρο ότι ενώ το Ρουμανικό vânt/vînt κατάγεται από το ventus, το Βλαχικό vimtu κατάγεται από το δημώδες (υπερδιορθωμένο) *venctus.

Στον Ινδο-Ιρανικό κλάδο η ρίζα *h2weh1- έγινε *wē- > vā- και έδωσε το ρήμα = «φυσάω», την γνωστή σε όλους σας λέξη nir-vāṇa κυριολεκτικά «από-σβεση» ~ «ανακούφιση του εγκαύματος με φύσημα» (δηλαδή κατάσταση αναλγησίας) και τα ουσιαστικά για τον «άνεμο» vā́ta  και vāyù– (~ λιθουανικό vėjas) που είναι και τα ονόματα των δύο Ινδο-Ιρανικών θεών του ανέμου (Vāta-Vāyu).

Ως συνήθως, άφησα για το τέλος τους ελληνικούς απογόνους.

Το βασικό αθεματικό ρήμα είναι το *h2weh1-mi > awēmi > ϝημι το οποίο έδωσε και τον απλοποιημένο θεματικό τύπο ἄω. Τα παράγωγα ουσιαστικά είναι ο ϝή-τᾱς > ἀήτης = «δυνατό φύσημα του ανέμου» και το ζεύγος ἀέλλα = «δυνατός άνεμος, ανεμοστρόβιλος» και ἀείλη = «πνοή» που έχουν την ίδια καταγωγή. Ο κοινός πρόγονος και των δύο είναι είτε ο τύπος *h2wh1-l-ih2 > ἀϝέλjα που έδωσε τα ἀέλλα/ἀείλα όπως το *h2elyos > ἄλjος > ἄλλος/αἶλος ή ο εναλλακτικός τύπος *h2wh1-l-neh2 > ϝέλνᾱ > ἀέλλα που έδωσε το ἀείλη με απλοποίηση του διπλού συμφώνου συνοδευόμενη από αναπληρωματική έκταση, όπως λ.χ. το *wol-neh2 > ϝὀλνά > ὀλνά > ὀλλά > οὐλή (λ.χ. λατινικά volnus/vulnus = πληγή και vulnerabilis = ευάλωτος).

volnus

Η βασική ελληνική λέξη ἄνεμος προέκυψε από την ρίζα *h2nh1-mos , παράγωγο της ρηματικής ρίζας *h2neh1- «αναπνέω» και συγγενής του λατινικού animus = «ψυχή».

Η λατινική σημασιακή εξέλιξη από «πνοή» σε «ψυχή» θυμίζει τα πνέω > πνεῦμα, ψύχω > ψυχή και spīrō > spīritus.

Advertisements

Leave a comment

Filed under Γλωσσολογία, Ινδοευρωπαϊκά θέματα

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s